De geschiedenis van nul, het cijfer dat de wereld veranderde

Print
Toeval of niet, maar in het jaar van de drie nullen (2000) verschenen haast terzelfder tijd twee studies over de geschiedenis van het cijfer 'nul'. De nul, "kenteken van de dominantie van de geest over de materie", is in haar bewogen geschiedenis zowel vergoddelijkt als gediaboliseerd.
BR>De twee studies zijn 'Zero: the biography of a dangerous idea' van Charles Seife (Viking Press) en 'The nothing that is: a natural history of zero' van Robert Kaplan, verschenen bij Oxford Press. De studies geven aan dat wie thuiskomt met een nul op het rapport, best wel oneindig fier mag zijn.
'Nul' werd ontdekt of uitgevonden door de Sumeriers, aanbeden door de Hindoes, overgenomen en vervolgens verboden door de (Oude) Grieken.
"Bekijk een nul en je ziet niets, kijk er doorheen en je ziet de wereld', zo schrijft Kaplan over het ovalen dingetje met de vorm van een ei, het embryonale levensbegin.
'Nul' werd zowat 5.000 jaar geleden geboren bij de Sumeriers van het Oude Babylon. De geboorte was toevallig, haast achteloos. Door hun positioneel cijferschrift - een kolom voor de eenheden, een voor de tientallen, een voor de honderdtallen, ... - merkten zij de nood aan het maken van een onderscheid tussen bijvoorbeeld 36 en 306. Zij deden dat door gebruik van een symbool met de betekenis 'lege kolom'.
Ook de Maya's hadden de nul ontdekt, vanuit de existentiele vrees dat er ooit een einde zou komen aan de tijd. De Egyptenaren, Grieken en Romeinen gingen aan het cijfer voorbij, met als gevolg dat de christelijke tijdskalender niet zoiets heeft als het jaar nul. Wij beginnen immers met het jaar 1 (volgend op 1 voor Christus). Nochtans hadden de Grieken via de Macedonier Alexander de Grote toen deze in 331 v.Chr. Babylon innam het "vreemde cijfer" ontdekt, en waren zij het die besloten het te symboliseren met een ovalen cirkel.
Afgeschrikt door zijn wiskundige eigenschappen en uit vrees voor de leegte of het niets sloegen Pythagoras en de zijnen het cijfer in de ban. 'Nul' overtrad immers een van de fundamentele principes van de getallenleer, het axioma van Archimedes dat stipuleert dat als je eender welk getal een voldoende aantal keren met zichzelf optelt, het resultaat groter is dan eender welk ander getal. Zo wordt twee, opgeteld met zichzelf, een groter getal (vier), maar dat geldt niet voor nul. Dat 0 vermenigvuldigd met 0 steeds nul geeft, kan er nog door, maar delen door nul is om je de haren uit het hoofd te rukken, want die deling tart de logica.
Dus, stellen de auteurs van de studies aan de hand van enkele vermakelijke vergelijkingen, kan je, als je door nul deelt, net zo goed bewijzen dat 6=17 of dat Winston Churchill een wortel is.
Als banneling van het Westen gedijde 'nul' echter goed in de Orient in de vorm van een kleine cirkel, eerst in India, daarna bij de Arabieren. In zijn hang naar de symboliek van het dualisme aanbad het hindoeïsme de nul als incarnatie van het opperste niets (nirvana).
"Nul stond in het hart van het strijdperk tussen Oost en West, in het centrum van de strijd tussen godsdienst en wetenschap. Elke revolutie kende een nul ... en een oneindig", schrijft Seife. De macht van nul is te danken aan het feit dat dit cijfer "de gelijke en de tegengestelde van het oneindige is, beide paradoxaal en verontrustend".
Tijdens de inquisitie brandmerkte de kerk nul als een duivelscijfer (erger nog dan 666, het getal van het beest) dat "de negatie was van God", om des te vlotter ketters op de brandstapels en pijnbanken te krijgen.
Het eerherstel van nul komt in het Westen pas in de 16de eeuw en wordt, met de uitvinding van de rekenkunde, de sleutel van de Newtoniaanse wetenschapsrevolutie.
Beide auteurs besluiten hun boek met een verkenning van 'nul' in de moderne fysica: van de absolute nullen van de thermodynamica tot de oneindige nullen van de zwarte gaten in de kosmos, van de bizarre nul in de quantumfysica (die de leegte van een oneindige energie opvult) tot de primaire zero van de Big Bang. En het koude uitsterven van het universum, "wordt dat de eindoverwinning van nul?", vraagt Seife zich af.

.

Nu in het nieuws