Hoerastemming over ontcijfering genetische code nog voorbarig

Het is zover: de genetische code van de mens is ontsluierd. Drie miljard letters van ons DNA zijn in kaart gebracht. De wetenschappelijke krachttoer opent opwindende perspectieven voor de geneeskunde, méér nog dan de uitvinding van de antibiotica. Maar roept tegelijkertijd ook levensgrote vragen op.

Jos Vranckx

BR> "Vandaag leren we de taal waarin God het leven heeft geschapen", zei president Clinton maandag bij de voorstelling van het Menselijk Genoom Project (HUGO) . Maar deze hoera-stemming mag niet doen vergeten dat aan de realisatie een bitsige strijd is voorafgegaan, waarbij het aan moddersmijterij en intriges niet ontbrak.

Bedoeling bij de lancering in 1990 was al het menselijk DNA, dat de code bevat voor ontstaan en gedrag van onze cellen, in kaart te brengen. Onderzoekers uit diverse landen werkten mee met het Amerikaanse HUGO-project, gefinancierd door de overheid, los van commerciële belangen.

Maar er verscheen plots een kaper op de kust: de

genenjager

Craig Venter, volgens wie het allemaal veel sneller kon. Hij begon een eigen project, gesponsord door de industrie. In de race vlogen beide rivalen elkaar voortdurend in het haar. Gevolg van de concurrentiestrijd was wel dat het onderzoek flinke impulsen kreeg en vlugger klaar geraakte dan gepland. Onbedoeld hebben de opponenten elkaar geholpen. Maar de vrede die ze maandag met elkaar sloten, is wellicht maar schijn. Struikelblok is dat HUGO de informatie gratis wil aanbieden, terwijl Venter wil werken via betaalde abonnementen en een patent wil nemen op waardevolle stukjes DNA.

Vraagtekens

De drie miljard letters van het DNA kunnen we nu wel (bijna) integraal lezen, maar wat betekenen die letters precies? Wat kunnen we met die informatie concreet doen? De belangrijkste stappen moeten nog worden gezet: ontwikkeling van tests om zieke genen op te sporen en genetische therapieën om ze te behandelen. En dat laatste zal nog minstens tien jaar duren.

Ondertussen kunnen al een heleboel erfelijke gezondheidsrisico's worden opgespoord. "Het resultaat van genetisch onderzoek kan voor mensen heel bevrijdend zijn. Bijvoorbeeld als blijkt dat je kindje een bepaalde erfelijke aandoening

niet

heeft", zegt onderzoeker Kris Dierickx van het Centrum voor Biomedische Ethiek (KU Leuven). "Als er wél een bepaald risico is gevonden, kan je latere problemen vaak vermijden door tijdig een behandeling te beginnen. Of door je kind een aangepast dieet te geven. Genetische informatie kan ook bevrijdend zijn ingeval van twijfels bij partnerkeuze."

Vandaar dat het belangrijk is dat die levensbelangrijke informatie goed wordt omkaderd en niet wordt misbruikt. De gigantische investeringen die de industrie in het genoomproject heeft gestopt, zijn niet uit liefdadigheid gebeurd. Genetica geldt als een goudmijn. Via internet kan je nu al een genetische test laten doen, door gewoon wat speeksel op te sturen. Het gaat om een relatief eenvoudig onderzoek, maar de uitslag kan zeer ver-reikende gevolgen hebben. Bijvoorbeeld als je verneemt dat je binnen de 20 jaar kanker gaat krijgen.

Voorbestemd

Maar een mens is geen computer die genetisch is geprogrammeerd. "Groot gevaar is dat mensen onnodig met angst en onrust worden opgezadeld of dat kinderen het etiket

erfelijk belast

krijgen", zegt Kris Dierickx. "Zonder toelichting en begeleiding kan die informatie gevaarlijk zijn. Het is niet omdat je genen bepaalde risicofactoren bevatten, dat je die ziekte of afwijking ook effectief krijgt! Andere factoren, zoals omgeving, voeding, levenswijze... spelen evenzeer een rol."

Veel hoeraberichten van de jongste dagen verraden een 'genetisch determinisme': alsof het menselijk gedrag louter vanuit de genen verklaard kan worden, alsof alles van daaruit voorbestemd is. Maar het enige wat men kan 'voorspellen' is dat de genen aanwijzingen bevatten voor bijvoorbeeld een hogere kans op kanker.

Regulering en kwaliteitscontrole zijn dus van levensbelang. Zoals nu in België gebeurt, waar alleen universitaire centra genetische tests mogen doen. Genetische informatie moet ook strikt beveiligd worden, want verzekeringsinstellingen, werkgevers, overheidsdiensten kunnen uiteraard belang hebben bij die informatie, met het risico op nieuwe vormen van discriminatie. Om nog te zwijgen van de verleiding om de DNA-informatie te gebruiken om bepaalde genetische aandoeningen te bestrijden - door bijvoorbeeld verplichte sterilisaties.

Met het menselijk genoom-project is het wellicht zoals met alle wetenschappelijke doorbraken: er zitten veel nieuwe kansen in, maar er dreigen ook risico's, misbruiken en maffiapraktijken. Het kan zeker geen kwaad zich hiervan goed bewust te zijn en zich niet te laten leiden door voorbarig triomfalisme.