De metaforische impact van 11 september

Print
De beelden van de aanslagen op de WTC-torens in New York staan op eenieders netvlies gebrand en zijn vrijwel onmiddellijk in het collectieve visuele geheugen van de mensheid gegrift. Volgens cognitief linguïst George Lakoff ontlenen de beelden hun kracht aan de manier waarop ze metaforen oproepen die zitten ingebakken in ons taalgebruik en onze manier van denken.
In zijn boek "Metaphors we live by" beschrijft Lakoff hoe een achtergrondmetafoor als "Voetbal is Oorlog" aanleiding geeft tot beeldend taalgebruik als "aanvallers", "verdedigers", "overwinning" en "nederlaag". Een metafoor is voor Lakoff niets anders dan een basisvergelijking die toelaat woorden uit het ene ervaringsgebied over te dragen op een ander, gelijkaardig ervaringsgebied. Voor zijn analyse van de WTC-aanslagen in het internetmagazine "In These Times" vertrekt Lakoff van de werking van "spiegelneuronen" in het menselijk brein. Spiegelneuronen zorgen voor een gelijkaardige reactie wanneer iemand zelf betrokken is bij een actie of wanneer hij/zij de actie voor zich ziet gebeuren, op een televisiescherm bijvoorbeeld. Wanneer in een horrorfilm iemand belaagd wordt met een kettingzaag, ben je daar even niet goed van omdat je het gebeuren onwillekeurig op jezelf betrekt.

Een van Lakoffs visuele metaforen is "Gebouwen zijn Hoofden", waarbij deuren en ramen corresponderen met ogen, neus en mond. Het beeld van een vliegtuig dat tegen een gebouw aanvliegt, roept via een metafoor onbewust een krachtig beeld op van een kogel die door iemands hoofd gaat zodat de vlammen/het bloed er langs de andere kant uitkomen.

Wolkenkrabbers hebben bovendien de visuele verhouding van rechtopstaande mensen. Deze gelijkenis werd geactiveerd toen de WTC-toren tegen de vlakte gingen. In metaforisch opzicht werd de WTC-ramp beleefd als twee rechtopstaande mensen, "de Twins", die een kogel in het hoofd kregen en neervielen. De gelijkenissen bleven onbewust maar dragen wel bij tot de emotionele kracht van de beelden. Door de empathische werking van het menselijk brein lijkt het bij het bekijken van de beelden alsof je zelf een kogel in je hoofd krijgt en op de grond valt.

Het instorten van de torens heeft volgens Lakoff nog andere metaforische implicaties. De metafoor "Controle is Boven" doet ons geloven dat we een situatie beheersen wanneer we ze "onder" controle hebben, vanop een toren bijvoorbeeld. Het neerstorten van de torens betekent een verlies van controle en macht. De aanslagen hebben verder een flinke klap toegebracht aan het geloof in de onwankelbaarheid van het kapitalisme en de Amerikaanse samenleving, waarvoor de WTC-torens "stonden".

Daarnaast spelen ook allerlei fallische connotaties mee en kan het neerhalen van de erecte bouwwerken worden ervaren als een vorm van castratie. Zo ook werd de Pentagon-vijfhoek brutaal gepenetreerd ("verkracht"?) door een vliegtuig als vliegende fallus. Tot slot gaat Lakoff in op de metaforen in het taalgebruik van de Amerikaanse leiders. President Bush zei dat de terroristen als ratten "uit hun holen moeten worden gerookt" en minister van defensie Donald Rumsfeld had het over het "droogleggen van het moeras waarin ze leven", alsof de terroristen op de grond kruipende moerasdieren waren. Op de achtergrond spelen metaforen mee als "Immoreel is Laag" en "Immorele Mensen zijn Dieren (die over de Grond Kruipen)".

Onmiddellijk na de ramp werd gesproken in termen van een "misdaad" met "slachtoffers" en "daders" die "gestraft" moesten worden. Geleidelijk evolueerde het taalgebruik in de richting van "oorlog", als loopt de vergelijking op sommige punten mank omdat niet meteen duidelijk was wie de "vijand" was en wat moet worden verstaan onder "overwinning".

De keuze van Bush voor de oorlogsmetafoor is volgens Lakoff te verklaren door de conservatieve moraal die uitgaat van een strijd tussen "Goed en Kwaad". Volgens die moraal is het Kwade een zelfstandige kracht in de wereld die niet te verklaren valt. Kwade mensen doen Slechte dingen en daarmee uit. Goed en Kwaad zijn verwikkeld in een metaforisch gevecht waarbij de sterkste overwint. Wanneer het Kwade de vijand is, moet het Goede zich sterk en strijdbaar tonen en is vergelding gerechtvaardigd. Elke vorm van zwakte tegenover het Kwade is immoreel omdat het boosdoeners de indruk geeft dat ze het zullen halen. In de strijd tegen het Kwade mag het Goede zich zelfs een aantal mindere vormen van Kwaad veroorloven, zoals de steun aan bedenkelijke regimes of bombardementen waarbij ook onschuldige slachtoffers vallen.

Lakoff pleit zelf voor een terugkeer naar de "misdaad"-metafoor, waarbij de misdadigers worden opgespoord en recht wordt gesproken. De VS moeten zich niet spiegelen aan de terroristen en hun bombardementen maar aan de reddingswerkers, politieagenten en brandweerlui: "Anders zijn we geen haar beter dan de terroristen".
Nu in het nieuws