De Kleine Nete ter hoogte van de spoorwegbrug in Herentals. De lange rechte streep water, die op een kanaal lijkt, is hier na de zomer van 2023 verleden tijd.© BDD

Na 50 jaar mag Kleine Nete weer buiten keurslijf stromen: “We willen het normale waterpeil 60 centimeter opstuwen”

Tegen het einde van het jaar ziet de vallei van de Kleine Nete er tussen Lichtaart-Olen en Herentals helemaal anders uit. Oude, afgesneden riviermeanders worden geruimd en opnieuw in gebruik genomen en de wandelpaden op de Nete-oevers krijgen een facelift. Dat alles om de waterloop opnieuw een natuurlijker verloop te geven en de verdroging van het naastgelegen gebied tegen te gaan. Aan het Olens Broek zal een nieuwe voetgangersbrug wandelaars toelaten over te steken richting Schoutenheide, Kempense Heuvelrug of Snepkensvijver. De werken beginnen op 1 maart. Eindelijk.

Marc Helsen

Er was een tijd dat de Kleine Nete tussen Kasterlee en Herentals zijn weg zocht in trage bochten en dat de rivier in de winter steevast buiten haar oevers trad om de omliggende wei- en hooilanden te overstromen, vaak zelfs tot tegen de landduinen van de Kempense Heuvelrug. Je moest laarzen aandoen om van bij de woonwijk Kapellenblok tot aan het Groot Moerven van het natuurgebied Snepkensvijver te geraken omdat de weg ernaartoe onder water stond. Qua waterbuffering kon dat tellen, voor de natte natuurgebieden in de Netevallei waren die winterse overstromingen een zegen.

Moerassen droogleggen

Maar toen kwamen de jaren zestig en de Nederlandse boer en Europoliticus Sicco Manshold die de naoorlogse landbouwsector in Europa schaalvergroting en subsidies aanpraatte om de voedselproductie te vergroten en kijk, in de moerassen en beemden langs de Kleine Nete ontwaarde de overheid zowaar de mogelijkheid om nieuw landbouwgebied te ontginnen. Bijna zoals de monniken in de middeleeuwen de moerassen drooglegden, begonnen ze eraan: Bobbejaanland en ’t Lachriet verrezen op de plaats waar veenlagen van de natte natuur tussen Olen en Herentals de dienst uitmaakten, en boerderijen verschenen aan de rand van de Zegge. Om die landbouwgronden droog te houden dient tot de dag van vandaag niet alleen onafgebroken water vanuit de ondergrond te worden weggepompt, de Kleine Nete diende ook gekanaliseeerd om al dat overtollige water zo snel mogelijk af te voeren richting Lier. Van een meanderende laaglandrivier was de Kleine Nete na al die ingrepen een sneller stromend Netekanaal geworden.

Maar in de jaren negentig leidde een grote winterse watervloed vanuit de Kempen tot dramatische overstromingen in Berlaar en ei zo na ook in Grobbendonk en Lier. De beleidsmakers begrepen dat structurele ingrepen nodig waren om een herhaling van dit soort onheil te voorkomen.

Een wandelaar op de rechteroever van de Kleine Nete in Herentals© BERT DE DEKEN

Moet er nog zand zijn?

In 2004 kwamen de eerste plannen op tafel. “Studies hadden uitgewezen dat de valleigebieden van de Kleine en de Grote Nete in Vlaanderen tot de top tien behoorden inzake hermeandering en waterbuffering”, legt ingenieur Marc Florus van de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) uit.

Bijna twintig jaar later volgt nu de grootste en voorlopig laatste fase van het rivierherstel. “We zijn in een eerste fase begonnen met het aanleggen van vistrappen in Retie, Kasterlee en Grobbendonk”, schetst Marc Florus. Daarna wilden we beginnen met het afgraven van een zandvlakte aan de Hellekens in Herentals, om er een bufferbekken voor het Netewater aan te leggen, maar dat werd een werk van lange adem, want het bleek geen sinecure om dat zand kwijt de raken. Eerst hadden we daar de putten van Sibelco in Mol op het oog, maar dat ging uiteindelijk niet door en toen werd het een zoektocht naar een betaalbare grondafzet voor het zand dat de vroegere weilanden aan de Hellekens metersdik bedekte en dat afkomstig was van de verbreding van het Albertkanaal.”

De vistrappen in Grobbendonk.© RR

Uiteindelijk geraakte al dat zand van de Hellekens toch afgevoerd en kon de VMM beginnen aan de laatste fase van hun ‘vlaggenschipproject’ , daarbij inmiddels geholpen door de Blue Deal. De Blue Deal is een actieprogramma van de Vlaamse Regering dat tot stand kwam met Europese (relance)middelen en werd in de zomer van 2020 gelanceerd in de strijd tegen waterschaarste en droogte. Het plan bevat meer dan 70 acties en 400 projecten. Met de Blue Deal zou Vlaanderen definitief de weg moeten inslaan van minder verharding, meer vernatting en maximaal circulair watergebruik. “Ook de VMM werkt hieraan mee en de Blue Deal heeft het rivierherstel van de Kleine Nete vooruit geholpen”, aldus Marc Florus.

Momenteel werkt de VMM aan de omvangrijke dijkwerken langs de Kleine Nete in Geel en Kasterlee waarvan de werken in meerdere fasen verlopen. In 2023 starten er nog werken in Geel en Kasterlee zodat de laatste fase ook hier kan afgewerkt worden. “Momenteel zitten we ook in de finale fase van het hermeanderingsproject ter hoogte van de Ark van Noë waar ook nog een oude meander wordt aangesloten aan de Kleine Nete. We plannen de opening van deze meander nog voor het begin van het toeristische seizoen, meer bepaald tijdens de Vlaamse Waterdagen ”, zegt Marc Florus.

Vanaf 1 maart 2023 ligt de focus dus op het stuk van de Kleine Nete dat langs het Olens Broek tot aan de Hellekens loopt. Marc Florus: “We zijn afhankelijk van het weer in het voorjaar en ook het broedseizoen zal een rol spelen tijdens de uitvoering van de werken. Zo zal een deel van bomen en struiken die moeten sneuvelen al vóór het broedseizoen worden gekapt en worden de eerste meanders aangesloten, na het broedseizoen volgt dan het ander deel van de kap- en grondwerken.”

Marc Florus van de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM).© BDD

Olens Broek vernatten

Het streefdoel van het rivierherstel tussen Olen en Herentals is de stroomsnelheid van het water in de Kleine Nete te vertragen en het normale waterpeil van de rivier op die manier 60 centimeter op te stuwen en dat terzelfdertijd de grondwatertafel er wordt opgekrikt. Die vernatting moet het opdrogende natuurgebied van het Olens Broek van de teloorgang redden en er ook voor zorgen dat de stad Herentals en verderop stroomafwaarts ook Grobbendonk beter worden beschermd tegen overstromingen. En dit zonder peilverhoging bij hoge waterafvoeren in het stroomopwaarts gelegen landbouwgebied, net omdat er aan de Hellekens en in het Olens Broek meer ruimte voor water is ontstaan.

In kringen van natuurbeschermers vrezen sommigen dat die 60 centimeter door de klimaatverandering en de hete zomers onvoldoende zal zijn, maar Marc Florus is daar niet van overtuigd: “Die 60 cm is ons streefdoel, gebaseerd op een doorgerekend plan en onze computermodellen. Die houden rekening met verschillende scenario’s, daarbij ook klimaatscenario’s. Voldoende vernatting voor het Olens Broek of niet: het zal hoe dan ook een substantiële verbetering zijn. Vergeet ook niet dat het Agentschap Natuur en Bos bijkomende ingrepen plant, namelijk het dempen van lokale afwateringsgrachten bijvoorbeeld, wat ook een invloed zal hebben op de vernatting.”

Dubbel zo breed

Door dit rivierherstel zullen enkele oude meanders van de Kleine Nete opnieuw worden aangesloten. Dat is onder meer het geval voor het Hoefijzer (de oude visvijver van de Veha) en de ‘Doorsteek’, een stuk oude bedding van de Kleine Nete, die al bij een rechttrekking in de 19de eeuw van de rivier werd afgesloten en nu een apart biotoop vormt.

Natuurvrienden houden er beter rekening meer dat het er aan de Doorsteek in de eerste jaren na de ingreep niet erg romantisch uit zal zien: de oude Netearm wordt geruimd en geherprofileerd en ongeveer tweemaal zo breed gemaakt. “Deze werken zullen landschappelijk wel een impact hebben. Je kan geen eierkoek bakken zonder eieren te klutsen. Wat betreft de bomenkap, die wordt volledig volgens de regels gecompenseerd”, verzekert Marc Florus, die ervan uitgaat dat overstromingen van de hooilanden langs de rivier straks af en toe weer tot de mogelijkheden behoren, net zoals dat meer dan vijftig jaar geleden jaarlijks het geval was.

Na de heringebruikname van de Doorsteek zal de huidige bedding van de Nete verondiept worden, het waterpeil in de Doorsteek en de Kleine Nete zal op hetzelfde peil komen te staan. Het wandelpad ter hoogte van de Doorsteek wordt verlegd naar de linkeroever van de rivier.

Bovenop legt de VMM ook nog een nieuwe meander aan op de rechteroever van de Kleine Nete tussen de spoorwegbrug en de brug over de Herentalse ringlaan. In een latere fase van het rivierherstel moeten er ook nog twee meanders in gebruik genomen worden aan camping Korte Heide in Lichtaart, maar dat dossier is nog niet rond.

Een zicht op de omvangrijke werken in de Kleine Nete ter hoogte van de Hellekens in het voorjaar van 2022. Op de voorgrond de nieuwe bypass, achteraan het beeld de nieuwe dam.© hhm

Nieuwe wandelbrug

Wandelaars zullen met plezier vernemen dat de VMM tijdens de werken ook een ijzeren voetgangersbrug over de Nete aanlegt, die de natuurgebieden van het Olens Broek op de linkeroever en die van de Snepkensvijver op de rechteroever verbindt.

Bovenop hermeandering worden volgend voorjaar ook de overblijfselen van de oude vestingsgrachten die in de tuin van het kasteel van Le Paige liggen opnieuw bevloeid met het water van de Nete. “De VMM zal daartoe een pomp installeren op de Neteoever ter hoogte van het koetshuis van Le Paige”, kondigt Marc Florus aan.

Is de job voor de Kleine Nete dan geklaard? “Niet helemaal”, zegt Florus. “We moeten voor de bovenlopen van de Nete ook nog plannen verder ontwikkelen om het water daar meer op te houden en daar zal hermeandering ook bekeken worden, waar haalbaar.”

Tot slot: ook in het Peertsbos tussen Herentals en Grobbendonk liggen nog oude Netemeanders. De bomen in het Peertsbos kunnen ook wel wat vernatting gebruiken. De Nete werkt daar nog drainerend en ze liggen ook in de invloedsfeer van het waterwinning. Marc Florus: “In 2023 starten we voor de omgeving tussen Peertsbos en Heiken verder onderzoek .”

De Snepkensvijver.© Joren De Weerdt

Vlaamse Waterdagen

Op 26 maart 2023 organiseert de VMM als sluitstuk van de Vlaamse Waterdagen de opening van de meander op de Kleine Nete ter hoogte van recreatiedomein Ark van Noë. Je wandelt er de meander af en krijgt meer uitleg over het project. Met de Vlaamse Waterdagen wil de VMM het waterbewustzijn in Vlaanderen verhogen. Organisaties, verenigingen, lokale besturen, allemaal kunnen ze van 18 tot 26 maart wateractiviteiten plannen. Alle activiteiten worden de komende maanden gebundeld op www.waterdagen.be, zo ook de opening van de meander aan de Ark van Noë.

Aangeboden door onze partners

Hoofdpunten

Aangeboden door onze partners