© ATV 25/11/2022

BUURTREPORTAGE. Op bezoek bij de 30 inwoners van Lillo: kleinste dorpje staat voor grootste make-over ooit

Lillo-Fort krijgt weer de vorm van een fort, met vijf bastions, een ringgracht, een brug. Dat is de kerngedachte van Masterplan Lillo, dat na decennia palaveren en bijschaven nu werkelijkheid wordt. De jachthaven en gebouwen daarrond verdwijnen. Auto’s worden geweerd, er komt een nieuwe bezoekersparking buiten het fort. Oude elementen worden toegevoegd, dijken verhoogd als noodzakelijke bescherming tegen de Schelde. Heel wat jaren nog voor die megaoperatie afgerond is. De rioleringswerkzaamheden zijn begonnen, als voorprogramma. Zijn de dertig inwoners nu blij? Of willen ze dit helemaal niet?

Paul Hendrickx

Wandel eens door Lillo, het is de moeite. Wij deden het op een mistige ochtend in november. Een schipper in overall balanceert op een ladder, voor winteronderhoud aan de romp van zijn zeiljacht. Over de dijk komt een toom kwakende ganzen aangewaggeld, nieuwsgierig naar de eerste bezoekers van de dag. Verder geen kat. Je hoort hier de industrie gonzen, ruikt de petrochemie. Of is dat het zout van de Schelde? Een dorp ontwaakt in een haven die nooit slaapt.

We trotseren de verbodsborden van de net opgestarte werkzaamheden, bellen ergens aan en krijgen al een tweede enthousiast welkom. Nu van beagle Pepper die tegen onze benen op springt. Baasje Sam (45), oorspronkelijk van Kapellen, is zo’n snuiter die het ooit in zijn hoofd kreeg hier een woning te kopen. Hoe verzin je het, verhuizen naar dit stukje vergeten beschaving?

Sam en Pepper op het Kazerneplein. ©  koen fasseur

“De rust, het groen, het water, de mensen”, somt Sam de argumenten op. Hij is ploegleider op Indaver, waar ook zijn vrouw werkt, en staat in zeven minuten op zijn werk als het meezit. Ziedaar het grote praktische voordeel. Het koppel werd verliefd op één van de schattige ‘officierswoningen’, netjes in formatie aan het Kazerneplein. “We hebben er goed over nagedacht, omdat de ligging toch heel speciaal is. Maar nu, twee jaar later, valt het mee. Met de bewoners hebben we een Whatsapp-groepje voor het spreekwoordelijke klompje boter of pak melk.” De enige manier om het totale gebrek aan middenstand dat hier bestaat, wat op te vangen. Dichtstbijzijnde winkelkernen voor bijvoorbeeld een vers brood of de apotheek zijn Berendrecht en Stabroek, met de auto een kwartier tot 20 minuten verderop.

De Omwentelingstraat. ©  koen fasseur

Sam: “Ja, we wonen afgelegen. Maar met Pepper gaan wandelen is nergens zo zalig. Ook aan onze vrienden moeten we maar één keer vragen om hier eens op bezoek te komen. Da’s voor hen altijd een uitstapje.”

Maar de realiteit slaat ook in Lillo toe: “Wat we gaan missen, is ons ‘Pleintje’: de horecazaak op de Havenmarkt die vorige week de deuren heeft gesloten. Dat was toch zo’n plek waar we konden afspreken of bezoek mee naartoe nemen.”

De Havenmarkt. Het Pleintje sloot zonet de deuren. ©  koen fasseur

Een dorpje waar dagjesmensen graag komen, en dat ooit zo bedacht is: het is een restant van een weggevaagde polderstreek. Twee pleintjes, drie straatjes. En net daar loopt natuurlijk de breuklijn van de – alweer – historische ommekeer die er nu aan komt: het masterplan wil Lillo weer terug in de tijd schieten, corrigeren in functie van erfgoed en een mooi opgebouwde historische visie. En vanuit de noodzaak om de dijken te verhogen. Maar is er echt behoefte aan zoiets groots?

Guido Bollaerts. ©  koen fasseur

“De heraanleg van de straten, dat is alvast hoog tijd”, wijst Guido Bollaerts (74) die zich fier de oudste mannelijke Lillonaar noemt, naar een strook zand aan zijn voordeur. Bollaerts kwam dertien jaar geleden uit Sint-Job aangewaaid en kocht een van de fraaie loftwoningen in de opgeknapte kazematten, dat zijn historische soldatenverblijven. “Ik ben zot van geschiedenis, de tijd van Napoleon boeit me echt, dus al die historische accenten vind ik geweldig.” Maar een stoep heeft Guido niet, wel een slijkstrook. “Dat verdienen wij hier toch, wij zijn ook Antwerpenaren die belastinggeld betalen. Mijn vrouw is slecht ter been. Die kan niet buiten, zo.”

Het oude haventje. De kranen van het Deurganckdok liggen pal aan de overkant van de Schelde. ©  koen fasseur

De historische make-over, die kraakt Guido niet meteen af. Daarin wordt de vorm van het fort uit 1815, met vestinggracht die helemaal rondloopt en vijf ‘bastions’ of bolwerken, gereconstrueerd. Nu herken je vanuit de lucht nog vier van die bastions. Het vijfde komt op de plaats waar begin vorige eeuw een haventje werd aangelegd. Dat is voor het dorp ook een trekpleister, en de thuis van Yacht Club Scaldis. Pleziervaart dus, al zullen oude polderbewoners deze plek associëren met de visserij en de garnalenvangst, ooit kenmerkend voor het Scheldedorp.

Het Kazerneplein, achterin de oude officierswoningen.  ©  koen fasseur

“Wij zijn toch niet echt blij met wat is beslist”, klinkt het diplomatisch bij Koen Van Avermaet (59), trotse bezitter van zeiljacht Zoutelief en secretaris van de Yacht Club, goed voor 65 leden. Zij moeten verhuizen naar een nieuw haventje, tegen een nog te bouwen ‘strekdam’ aan de Schelde. “Ik vraag me soms af of we geen kans gemist hebben om onze getijdehaven zoals ze nu is, en die op zich ook erfgoedwaarde heeft, te bewaren. Ze hebben ons indertijd enthousiast gemaakt met plannen voor een mooie aanlegplaats, aan de andere kant van de Waterbus-steiger, compleet met een prachtig gebouw erbij, opslagplaats enzovoort. Van die plannen blijft in het jongste ontwerp niets meer over, wat kruimels. Terwijl de haven toch een beetje de navelstreng is met de Schelde.” Dat er al jaren niet veel onderhoud meer gebeurt aan het huidige haventje moeten de schippers er maar bij nemen.

Koen Van Avermaet bij zijn ‘Zoutelief’. ©  koen fasseur

Koen blijft desondanks met de fonkel in zijn ogen spreken over die band met de Westerschelde. “Ooit wil ik, als de tijd er is, ver ver weg. Maar het is al een boeiende uitdaging om hier te zeilen. Door de veiligheidsregels, de getijden, de grote schepen die hier passeren. En als je dan weer zo’n jong zeehondje op de Schelde ziet spelen, zoals steeds vaker gebeurt... Of de ijsvogels spot, die tegen de kaaimuur insectjes pikken. Het leven aan het water kan mooi zijn. Aan de overkant zijn zelfs twee bruinvissen gesignaleerd, de Schelde doet het goed en ik kan ze niet missen.”

Wereld Toilet Dag

Wie de geschiedenis van gehucht Lillo-Fort, ooit onderdeel van het grotere polderdorp Lillo, goed heeft bestudeerd, is Kris Dockx. Ook hij is nu kritisch. Kris vestigde zich hier in de jaren negentig als cafébaas, trok weer weg, keerde terug. Hij nam de voorbije jaren een sturende en organiserende rol op in cultuur, muziek, werd eigenaar van enkele erfgoedgebouwen. Hij is ook verzamelaar en liefhebber van curiosa, ontvangt groepen. Humor en satire zijn nooit ver weg en zijn typetje ‘burgemeester van Lillo’ in pitteleer raakte in de hele streek bekend. In dezelfde sfeer maakte hij onlangs een voorstelling rond Wereld Toilet Dag, omdat in zijn verzameling merkwaardige spullen ook oude plasbakken en kakstoelen te vinden zijn.

Liesbeth knutselt aan de pop van keizer Dennis, Kris Dockx kijkt toe. ©  koen fasseur

Zijn echtgenote Liesbeth maakt met zorg rekwisieten en bekommert zich ook om hun collectie marionetten. Zo knutselde ze, met 3D-printing in combinatie met handwerk, een pop van Dennis Aendekerk, regerend keizer van de gansrijders en lid van De Ware Gans Lillo. Aan alles wat ze doen, geven Kris en Liesbeth een lokale toets, dus ze hebben recht van spreken.

Dockx heeft een wat anarchistische afkeer van overheid en gezag, vooral als het betuttelend wordt. “De privé-eigenaars houden hier in Lillo het monumentaal karakter in ere. Wat de stad in eigendom heeft, dat is een ramp. We klagen als bewoners groeiende leegstand aan, doen voorstellen voor de Benedictuskerk die al jaren ontwijd is, maar krijgen geen respons. ‘We nemen het mee’, is zo’n modieus zinnetje als we iets suggereren. Wel, er is al véééél meegenomen.”

“Eigenlijk heb ik een hekel aan heel dat inert ‘Bokrijk’ gedoe, waarin een dorp als dit niet meer mag bewegen en evolueren, en waarin wordt vastgesteld dat het uitzicht van het fort begin 19de eeuw de norm moet zijn.” Ook maakt Dockx voorbehoud tegen het verplaatsen van de jachthaven. “Als die meer tegen de Schelde aan ligt, zal het daar snel verzanden, en is al dat geld voor niets geweest.”

Zicht op dijk en Tolhuisje, vanuit de Tolhuisstraat. De ganzen komen nieuwsgierig kijken. ©  koen fasseur

De nu al opgestarte nutswerkzaamheden zijn nodig, vindt ‘de burgemeester’, zo is hij voorstander van de te bouwen waterzuivering. Maar het project wordt niet op maat van het dorp aangepakt. “We hebben aangedrongen op voorafgaande expertise van de woningen. Niet nodig blijkbaar. Wat als ze hier binnenkort beginnen graven en het dorp ‘droog’ trekken? De scheuren die in al die historische panden zullen ontstaan, wie draait daarvoor op? Er zijn vergaderingen geweest om de werkzaamheden aan te kondigen. Window dressing.”

Al die harde woorden houden Dockx niet tegen om zinvolle dingen te blijven doen voor liefhebbers van folklore, kleinschalig theater en muziek. Buurman Guido, de Napoleon-liefhebber, komt graag toneelspelen bij Kris. Beiden zijn het eens: de sfeer onder Lillonaren is momenteel optimaal. “Omdat we een gezamenlijke vijand hebben: de stad!”, grijnst Kris. De anarchist spreekt weer, al lijkt een volksopstand tegen het Masterplan vanuit fort Lillo nog niet op til.

De vrijwilligers van het Poldermuseum: Kris, Eric, Freddy, Marc, François, Ludo, Danny, Gerrit en Romain. Vooraan leunend voorzitter Frans Yzermans. ©  koen fasseur

Kanttekeningen worden natuurlijk wel gemaakt, in het Poldermuseum bijvoorbeeld. De wintermaanden zijn de periode waarin een groep vrijwilligers wekelijks samenkomt om klusjes op te knappen in dit oude (stads)gebouw, dat met zijn collectie het materiële geheugen vormt van de hele streek. De heren werken, pauzeren voor koffie, en bespreken de actualiteit. “Wat wij willen, is dat onze bezoekers geen schrik krijgen van al die openliggende straten, en ons nog vinden”, waarschuwt Frans Yzermans, voorzitter van de Heemkundige Kring. “Wij werken weer aan een knappe thematentoonstelling voor 2023, rond de prachtige pentekeningen van norbertijn André Gailliaerde die de hele streek en dus ook de verdwenen plekken in beeld bracht. We willen een dynamisch museum zijn.”

Trouwens, ook de voorzijde van Frans’ museum wacht op een masterplan. De wapenschilden van de dorpen hangen er, als eerbetoon aan wat de Polder ooit was. Maar de gevel erachter bladdert schandalig af. “Ooit heeft de stad, onze huisbaas, 25.000 euro ingeschreven voor herbepleistering. Dat is al een paar legislaturen geleden ondertussen. Mogen we daar ook nog eens op aandringen?”

Een hogere ‘sigmadijk’ tegen de Schelde, een ringgracht die helemaal rond het fort gaat en (vooraan) een bastion op de plaats waar nu nog het haventje ligt. Deze simulatie uit het masterplan toont hoe ‘het nieuwe Lillo’ er zal uitzien, als eerbetoon aan het oude. ©  rr

De dreef die nu van de parking aan de Scheldelaan naar Lillo loopt. ©  koen fasseur

Markeringen voor de riolering op de Havenmarkt. ©  koen fasseur

Het Kazerneplein. ©  koen fasseur

Zicht op de huidige dijk. De nieuwe dijken moeten hoger worden.  ©  koen fasseur

Aangeboden door onze partners

Hoofdpunten

Aangeboden door onze partners

MEER OVER Buurtreportage Antwerpen