Studenten van de Koloniale Hogeschool bestuderen het lichaam van een van de olifanten. 

Studenten van de Koloniale Hogeschool bestuderen het lichaam van een van de olifanten. ©  rr

Gestorven in een gruwelijke circusbrand, 90 jaar later een museumpronkstuk

Het begon allemaal met een mailtje aan onze redactie. Een mailtje van Ekerenaar en olifantliefhebber Bert Van den Bossche. Om de tijd van de ellenlange coronadagen te doden, bracht hij een bezoek aan het Aquarium-Muséum van de Universiteit van Luik. Daar botste hij op het skelet van Adèle, één van de acht olifanten die het leven lieten in de brand bij circus Sarrasani in Berchem. Die brand vond plaats in de nacht van 12 op 13 januari 1932. Misschien kunnen jullie de draad van dit verhaal opnieuw oppikken?, vroeg hij ons.

Elien Van Wynsberghe

Nieuws melden? Tip hier onze redactie

Elien Vanwynsberghe (32)

Werkt sinds 2015 voor GVA 

elien.vanwynsberghe@gazetvanantwerpen.be

gva.be/tip of sms gratis naar het nummer 8100

Meer nieuws over Antwerpen? Volg onze Facebookpagina Gazet van ’t Stad.

Ik had nog nooit van de brand gehoord, wist niet dat er op een ijskoude winternacht acht olifanten een gruwelijke dood stierven op Berchems grondgebied. Het werd een duik in een tragisch maar fascinerend verhaal dat zich liet schrijven als een ware whodunit. Want wat was de omvang van het drama? Wat of wie veroorzaakte die brand? En ja, hoe komt het dat olifant Adèle bijna 90 jaar na haar overlijden opduikt in Luik terwijl altijd werd aangenomen dat ze samen met zes van de zeven andere olifanten ter plaatse begraven was? (De achtste olifant, Lady, wordt bewaard in het Museum voor Natuurwetenschappen in Brussel).

Gelukkig bleek Gazet van Antwerpen ook in de jaren dertig van de vorige eeuw op de eerste rij te zitten wanneer er iets gebeurde. Net als het toenmalige magazine De Zondagsvriend dat een uitgebreide bijdrage wijdde aan de gebeurtenis. En toen het verhaal dreigde ondergesneeuwd te geraken door de tand des tijds, raakte ATV-reporter Phil Van den Bossche er in 2011 door gefascineerd. Die fascinatie mondde uit in een reeks, De Olifant. Ook hij hielp me flink op weg, blij dat dit verhaal opnieuw werd opgevist.

Acht dode olifanten

Al snel werd het me duidelijk dat er die bewuste winternacht een waar inferno plaatsvond op de militaire gronden in Berchem, op de plek waar nu de Sint-Willibrorduskerk staat. Het was al flink voorbij middernacht toen een man van de wacht voorbij de kleedkamer van circus Sarrasani wandelde. Hij merkte dat er vlammen uit de zeildoeken van de dakbedekking sloegen. Amper had die man alarm geslagen of de kamer stond in lichterlaaie. Vervolgens sloegen de vlammen over naar de zadelmakerij. Balken spatten uiteen, gensters spoten in de lucht en kwamen terecht op het dak van de olifantenstal. Die vatte op zijn beurt vuur.

In Gazet van Antwerpen beschreef een journalist hoe men vervolgens met man en macht probeerde om de olifanten te bevrijden uit de vuurzee. Na bovenmenschelijke pogingen werden de twee en twintig reuzen losgemaakt wijl op hun logge lijven stukken brandend hout en gloeiend doek neerviel. In deze omstandigheden waren de olifanten schier niet te bedwingen en een vijftal gelukten er in, omheiningen en al wat hun in de weg stond omver te loopen en op de vlucht te gaan in den stormnacht.

© De Zondagsvriend

Wilde dieren braken uit, paarden zetten het op een lopen. Twee olifanten stierven ter plaatse en ook een tijger bleef in de brand. De Berchemse brandweer kreeg de brand niet onder controle want omdat er die nacht hevige vorst voorspeld was, had het circus zijn watertank afgelaten opdat die niet zou barsten. Daardoor was er amper water voorhanden om te blussen.

Uiteindelijk stierven nog eens zes olifanten aan hun verwondingen. Het hart van circusdirecteur Hans Stosch-Sarrasani was gebroken. Want ook zijn lievelingsolifant, Prinses, overleefde de brand niet. De schoone, groote en indrukwekkende olifant, was een wrak. Groote lappen vel hingen langs weerskant van het logge lichaam, zo berichtte de reporter.

Hercule Poirot

Ik vind foto’s terug van dode olifanten, eromheen studenten van de Koloniale Hogeschool die de kolossen onderzoeken. De tragedie wordt ook prachtig afgebeeld in het werk van kunstenaar Alfred Ost die de dagen na de brand de circussite kon bezoeken en er een reeks schilderijen over maakte.

En dan bots ik op een foto van Adèle. Adèle, het tweede slachtoffer van den brand bij Sarrasani, zo kopte de Zondagsvriend. Daar was ze dus. De olifant die Ekerenaar Bert Van den Bossche tegen het lijf liep tijdens een bezoek aan een museum waar de gemiddelde Antwerpenaar nog nooit van gehoord heeft. “Ik kreeg een echt eurekamoment. Verdorie, hier staat ze, dacht ik. Zo maar, voor mijn neus”, vertelde hij me.

 

 © De Zondagsvriend

Want net zoals ongeveer iedereen nam ook hij aan dat Adèle samen met de andere overleden olifanten begraven lag in de vesten die toen nog rond de stad liepen. Hun beenderen werden aangetroffen bij de aanleg van de Ring in de jaren 60.

Maar niets bleek minder waar. En dus mailde ik naar het Aquarium-Muséum in Luik met de vraag hoe Adèle tot bij hen kwam. Daar vertelden ze me dat Sarrasani zelf contact had opgenomen met verschillende instellingen, waaronder het Musée de Zoologie in Luik zoals het museum vroeger heette. De toenmalige directeur zag zijn kans schoon om de collectie van zijn museum uit te breiden. Daarop werd Adèle overgebracht naar een Luiks slachthuis waar haar karkas werd ontleed. Vervolgens werd de olifant begraven zodat micro-organismen en insecten het skelet proper konden maken. Later werd Adèle weer opgegraven. En zo komt het dus dat ze blijkbaar al vele jaren opgesteld staat in Luik. Of hoe een Ekerse olifantenliefhebber een nieuw puzzelstukje wist te leggen in dit fascinerende verhaal.

Adèle, in het Aquarium-Muséum in Luik.

Adèle, in het Aquarium-Muséum in Luik. © rr

En voor wie nog wil weten hoe de circusbrand ontstond: dat mysterie ontrafelde ATV-reporter Phil Van den Bossche. Hij vertelde me dat de brand aangestoken was en dat de dader - Agatha Christie kon het zelf niet beter verzinnen - een clown was. Een clown die naar de naam François Libot luisterde. Libot wilde bij het concurrerende circus Gleich aan de slag maar mocht er enkel beginnen als hij brand stichtte bij circus Sarrasani. Pas op zijn sterfbed bekende Libot dat hij de tragedie veroorzaakte. En zo heeft Berchem een verhaal waar zelfs Hercule Poirot zijn handen vol mee zou hebben gehad.

 

 © rr

Kunstenaar Alfred Ost maakte een reeks schilderijen over de brand.

Kunstenaar Alfred Ost maakte een reeks schilderijen over de brand. © rr

CITTA

Aangeboden door onze partners

Vastgoed

Jobs in de regio