Het Zuidpark en het Nieuw-Zuid wat verderop. Voor de vroegere bewoners van het Zuid is de transformatie hier totaal. 

Het Zuidpark en het Nieuw-Zuid wat verderop. Voor de vroegere bewoners van het Zuid is de transformatie hier totaal. ©  Walter Saenen

De instorting van café ’t Swart Schaep luidde de ontwikkeling van het Zuid in

In de nacht van 15 op 16 september 1989 stortte onder een enorm geraas café ’t Swart Schaep in de Kloosterstraat 94 in. Ik woonde op nummer 112. Hoewel er 4 doden en 9 gewonden vielen, herinner ik me van de ramp voornamelijk een verstikkende stofwolk die lang bleef hangen. De catastrofe betekende vooral het symbolische einde van het oude Antwerpen en de razendsnelle ontwikkeling van het Zuid.

Frank Heirman

In ’t Swart Schaep heb ik nooit een voet binnen gezet, net zo min als in de vele buurtcafés van de Klooster- en Riemstraat. Als jonge bewoner rekende ik die tot een vervlogen pittoreske wereld, waaraan ik geen deel had. Uitgeleefd was die wereld nog niet. Elke nacht begon het om de hoek in de Riemstraat te leven, waar visgrossisten hun waar op straat verhandelden. Het was een aan- en afrijden van bestelwagens en elke morgen lag de straat vol ijs. In vele buurtcafés verbroederden de visboeren met de verouderde bevolking van Sint-Andries en het Zuid.

In het middelpunt van die bedrijvigheid lag de sauzenfabriek van Maurice Mathieu. Hij was in de jaren dertig als visgrossist begonnen met de verkoop van ingelegde haring, maar was in de jaren vijftig zich succesrijk gaan toeleggen op de fabricatie van mayonaise en smeerdressings zoals krabsalade en kip curry. In 1989 strekte de fabriek zich niet alleen uit over vele panden in de Kloosterstraat, maar ook in de Goede Hoopstraat, tot tegen de Scheldekaaien toe. Voor de poorten stond steeds een vloot camionettes met het logo MM geparkeerd. In de Kloosterstraat, rechts naast Maurice Mathieu, lag café ’t Swart Schaep.

Stofwolk

Op 16 september 1989 om 2 uur ’s nachts stortte de taverne en de drie verdiepingen erboven met donderend geraas in. Het lawaai duurde slechts even, zodat vele buurtbewoners gewoon bleven doorslapen. Wie wakker werd, het raam opende of buiten kwam, kreeg een verstikkende stofwolk in het gezicht. De reddingswerkers waren snel ter plaatste en hielden iedereen onmiddellijk op afstand. Van onder het puin haalden ze vier doden en negen gewonden. Een hoge tol want uitgerekend die avond was een groepje ingenieurs van het Provinciaal Instituut voor Hygiëne iets komen vieren in het buurtcafé.

De oorzaak van de ramp bleek geen gasontploffing zoals snel aangenomen, wel gebrekkige schoring van belendende panden die afgebroken werden. In Sint-Andries, op de Scheldekaaien en ook op het Zuid waren vooruitziende immobiliëninvesteerders al volop terreinen aan het ontwikkelen. Symbool daarvoor was het fameuze zwart-witte huis Van Roosmalen dat architect Bob Van Reeth had ontworpen op de hoek van de Goede Hoopstraat en de Sint-Michielskaai. Het werd begin 1989 opgeleverd en grensde aan de mayonaisefabriek van Maurice Mathieu.

Van dan af ging het steeds sneller met de stadsherwaardering. Het gapende gat van ’t Swart Schaep werd probleemloos gerecupereerd voor een modern wooncomplex met blitse winkel beneden. De verplichte verhuizing van de visverkoop in de Riemstraat naar Kielsbroek zorgde voor een extra stroomversnelling. Mayonaisefabriek Maurice Mathieu koos voor herlocatie op een industrieterrein in Zwijndrecht.

Zuid

Zelf trok ik ook naar een andere plek, zij het slechts enkele honderden meters staduitwaarts. Omdat mijn huisbaas in één ruk de huurprijs met bijna 25 percent had opgeslagen, besloot ik dieper in het Zuid te trekken. Het moet gezegd: de huurprijzen waren toen belachelijk laag. Voor een heel huis boven een winkel in de Kloosterstraat betaalde je 8000 frank (200 euro), onkosten inbegrepen. Een huis in de stad kostte dan ook weinig. Snel onderzoek leerde me dat je voor amper 3 miljoen frank eigenaar kon worden van een herenhuis op het Zuid. Er was gewoon geen vraag naar. Om leegloop en opkopers tegen te gaan, kreeg je van het Vlaamse Gewest zelfs een stevige premie bij de aanschaf, op voorwaarde dat je er zelf ging wonen.

Krant 18 september 1989. 

Krant 18 september 1989. ©  rr

Ik koos voor de Verlatstraat, waar de meeste huizen en havendepots leeg stonden. De woningen waren zonder uitzondering verouderd, maar ze waren wel ruim en fraai, inclusief stadstuintje. Verwarmen gebeurde vaak nog met kolen. De buurt oogde ruig en voor inkopen kon je enkel terecht in Turkse winkels in de Verschansingstraat. Op de Zuiderdok stonden uitsluitend vrachtwagens die op en af naar Turkije reden. De chauffeurs overnachtten in hun cabine. Van blitse cafés op het Zuid was nog geen sprake. Op de Leopold De Waelplaats floreerden duistere clubs met escortgirls.

Dat zou allemaal snel veranderen. Ik woonde amper twee jaar in de Verlatstraat of een catastrofe vernielde opnieuw een huis in mijn onmiddellijke omgeving. Weer gebeurde het ’s nachts, maar deze keer werd ik wel gealarmeerd, met de onaangename geur van smeltend plastic. In paniek controleerde ik van boven tot onder het huis dat ik aan het verbouwen was. Buiten in de straat bleek er ook niets aan de hand. Misschien een vroege geur uit de koffiebranderijen die toen nog op het Zuid bedrijvig waren…

Brand

Drie uur later arriveerden brandweerwagens met loeiende sirenes. Het dak van Verlatstraat 37, amper drie huizen verder, stond in lichterlaaie. Toen het vuur onder controle kwam, werd op de dakverdieping het levenloze lichaam van een Poolse bouwvakker gevonden, wellicht met een sigaret in de mond in slaap gevallen.

Het zwaar geteisterde pand werd snel gesloopt en vervangen door een gebouw met vier moderne flats. Het bleek het startschot van een razendsnelle renovatie van de onmiddellijke buurt, te beginnen met het braakland waarop tot 1972 de Hippodroom stond en dat sindsdien als gigantisch sluikstort fungeerde. Straks krijgt de revival van het Zuid zijn ultieme bekroning met de heropening van het gerestaureerde Museum voor Schone Kunsten en de afwerking van het Park op de Zuiderdokken.

Toeval bestaat niet. Bij de speurtocht naar het artikel van de instorting van ’t Swart Schaep in Gazet van Antwerpen op 18 september 1989, checkte ik ook even of er op 19 september nog een opvolging stond. Dat bleek niet het geval, maar het kopstuk van de krant trok wel mijn aandacht: ‘Recreatie en cinemadorp op Antwerps Zuid’. Het ging om een aanvraag bij het Antwerpse stadsbestuur voor de bouw van een winkelcomplex, een hotel met 200 kamers, twintig cinema’s, een subtropisch zwembad, een ondergrondse parking voor duizend auto’s en een park bij de Zuiderdokken. Behoorlijk visionair, maar inmiddels wel gerealiseerd, zij het dat dat zwembad en de cinemamultiplex elders kwamen.

CITTA

Aangeboden door onze partners

Vastgoed

Jobs in de regio