De offergavenverkoop aan de Sint-Antoniuskapel in Oostmalle, traditioneel met roeper en hier ook nog met bellenman. 

De offergavenverkoop aan de Sint-Antoniuskapel in Oostmalle, traditioneel met roeper en hier ook nog met bellenman. © Mia Uydens 

Sint-Antonius wordt bedreigd: “Daarom is het goed dat deze traditie erfgoed kan worden”

Regio -

Het Centrum Agrarische Geschiedenis, Histories vzw en PARCUM (centrum religieuze kunst en cultuur) willen de Sint-Antoniusvieringen in Vlaanderen laten erkennen als immaterieel cultureel erfgoed. En dat is nodig, want de impact van corona op onze tradities is vernietigend. Zo wordt de offergavenverkoop bij alle Sint-Antoniusvieringen in onze regio al voor het tweede jaar op rij afgelast. Alleen in Edegem is er nog een serieuze viering met processie.

Kristin Matthyssen

Sint-Antonius is de patroonheilige van het vee, de slachters en de slagers. Maar de vieringen met varkenskoppenverkoop worden bedreigd. Om de Sint-Antoniusvieringen in Vlaanderen te laten erkennen als immaterieel cultureel erfgoed, moeten het Centrum Agrarische Geschiedenis, Histories en PARCUM bewijzen dat het om een breed gedragen fenomeen gaat. Organisatoren worden opgeroepen hun viering te registreren op de feestendatabank van Histories vzw bij de Sint-Antoniusvieringen om zo het erkenningsdossier mee te vervolledigen. Op de website Cagnet.be kan ook een document worden ingevuld.

Zelfs in deze moeilijke tijden wordt er in alle parochies met een Sint-Antoniusviering wel iéts georganiseerd, al is het in mineur. In het Antwerpse vinden de grootste vieringen in Edegem, Oostmalle, Ranst-Millegem, Sint-Antonius en Zoersel plaats.

De Sint-Antoniusviering met processie in Edegem. 

De Sint-Antoniusviering met processie in Edegem. ©  Erfgoed Edegem

De varkenskop in de Sint-Antoniuskerk in Edegem. 

De varkenskop in de Sint-Antoniuskerk in Edegem. ©   Erfgoed Edegem

Erfgoed Edegem werkt in samenwerking met streekvereniging Zuidrand actief mee aan de erkenning als immaterieel cultureel erfgoed. Vorig jaar was het niet mogelijk, maar zondag 23 januari zal daar na de eucharistieviering van 9.30u in de Sint-Antoniuskerk opnieuw de processie uitgaan waarin het beeld van Sint-Antonius-Abt wordt meegedragen door de Sint-Sebastiaansgilde. “Er zal net als vorig jaar geen verkoop van offergaven zijn, maar we vragen om toiletartikelen of niet-bederfbare voeding te schenken”, zegt pastoor Tom Schellekens. “De vormelingen rijden met een kruiwagen mee om onderweg alle gaven op te laden, die we dan overmaken aan Gastvrij Edegem. In en aan de kerk kunnen de mensen van 9 tot 12u nog gaven afzetten.”

De Sint-Antoniusviering op Salphen in de jaren stillekens. Hopelijk kan de 52ste editie er volgend jaar écht doorgaan.  

De Sint-Antoniusviering op Salphen in de jaren stillekens. Hopelijk kan de 52ste editie er volgend jaar écht doorgaan.  ©  rr

Ook in Oostmalle vindt traditioneel op het gehucht Salphen een grote Sint-Antoniusviering met varkenskoppenverkoop en volksfeest plaats. “Maar dit jaar is er zaterdag 15 januari om 10u alleen een eucharistieviering in de Sint-Antoniuskapel. Er is geen zegening, ook geen verkoop, vuur of tenten. Tot 16u houden leden van de kerkraad de kapel open en kunnen er offerkaarsen gekocht worden”, zegt pastoor Frans Wouters. “Het is spijtig. Met die offergavenverkoop wordt het onderhoud van de kapel mee bekostigd.”

Traditionele koper van de varkenskop in Oostmalle is Harry Hendrickx, die op 1 januari afzwaaide als burgemeester na 27 jaar. Het was ook onder zijn invloed als voorzitter van het Zalvencomité dat de viering de voorbije 52 jaar op Salphen tot een volksfeest uitgroeide. “Meestal wordt er bij ons een hele varkenskop verkocht en nog twee halve koppen. Op Zalvenkermis kan je normaal ook klaargemaakte varkenspoten eten.” En Hendrickx vond altijd wel iemand die zijn varkenskop tot ‘frut’ kon bereiden. “Ik lust graag kop.”

Vroeger was die viering op Salphen veel bescheidener, met alleen wat plaatselijke boeren. De laatste decennia groeide het uit tot een volksfeest, mét respect voor de oude tradities, zonder commerce. Het gaat om instandhouding van tradities. Het is van het grootste belang dat ze dat erkennen als immaterieel cultureel erfgoed. Want dat ís het ook”, vindt de oud-burgemeester.

De Sint-Antoniusviering georganiseerd door vzw Millegemvrienden in Ranst. 

De Sint-Antoniusviering georganiseerd door vzw Millegemvrienden in Ranst. ©  Sylvain Liekens

Aan het kerkje van Ranst-Millegem organiseren de Millegemvrienden normaal een grote Sint-Antoniusviering die gewoonlijk 150 mensen op de been brengt. Maar ook hier blijft het gebeuren op 23 januari dit jaar bescheiden beperkt tot een gebedsviering om 9.45u, zonder offergaven. De varkenskop wordt normaal in Ranst net als in Malle traditioneel door de burgemeester gekocht.

Ook in de parochie van Sint-Antonius-Abt in Sint-Antonius-Zoersel is er op 23 januari om 11u enkel een mis, zonder verkoop. “Want we mogen niet heen-en-weer lopen in de kerk”, zegt Maria Sebreghts, die normaal de varkenskop afkookt. Die varkenskop bracht in 2020 nog 25 euro op. Keurslager Bart maakt er dan normaal Sint-Antoniusbeuling en zelfs de paaskaars wordt tijdens die offergavenverkoop normaal in Sint-Antonius verkocht.

De Sint-Antoniusviering in Sint-Antonius in 2020, toen ineens een kennismaking met de traditie voor pastoor Bart Goossens. 

De Sint-Antoniusviering in Sint-Antonius in 2020, toen ineens een kennismaking met de traditie voor pastoor Bart Goossens. ©  kma

In de Sint-Elisabethkerk in Zoersel organiseerden de Heren van Zoersel veertig jaar lang de Sint-Antoniusviering. “Maar ik vrees dat de editie 2020 de laatste was”, zegt Fons Kemland. “In het begin waren we met elf, nu schieten alleen ik en Jos Willekens nog over. Het is allemaal verwaterd. Sinds de varkenswang een delicatesse is, konden we ook nergens geen fatsoenlijke varkenskop meer op de kop tikken, zonder dat de kaken er afgesneden waren. Bovendien vinden de kopers van de kop ook niemand meer om die te bereiden. Daarom werd onze laatste varkenskop voor amper 5 euro verkocht. Die mens heeft die zelf afgekookt om in de tuin aan de vogels te voederen.”

Roeper Roel Van Elsacker met de varkenskop die enkele jaren geleden in Zoersel nog door de 4-jarige Ruben werd gekocht. 

Roeper Roel Van Elsacker met de varkenskop die enkele jaren geleden in Zoersel nog door de 4-jarige Ruben werd gekocht. ©  Jan Vorsselmans

Roel Van Elsacker, traditioneel de roeper tijdens de offergavenverkoop in Zoersel en sinds kort cultuurschepen, hoopt toch dat de traditie in Zoersel kan overleven. “Omdat we het samen met de catechesewerkgroep organiseerden, was er altijd wel volk. Tradities zijn er om in ere te houden, en voor die kop vinden we wel een oplossing.” Misschien een marsepeinen varken, zoals her en der al gebeurt?

Aan de erkenning als Immaterieel Erfgoed hangt geen financiële ondersteuning vast. Het gaat veeleer om een symbolische erkenning, een engagement voor de toekomst. Minister van Cultuur Jan Jambon (N-VA) moet zijn goedkeuring geven. In onze regio zijn de Leonardusprocessie in Sint-Lenaarts, de bloemencorso en de Quirinusprocessie in Loenhout al erkend als immaterieel erfgoed. Andere festiviteiten/gebruiken met betrekking op het Antwerpse die erkend zijn als immaterieel erfgoed zijn de Vlaamse beiaardcultuur, de Vlaamse Gebarentaal, de fanfarecultuur, de muziekkunst van het jachthoornblazen, de woonwagen- en de kermiscultuur, het molenaarsambacht, de Vlaamse biercultuur, de reuzencultuur, de schuttersverenigingen, de klompencultuur, de cultuur rond het Belgisch trekpaard en de frietkotcultuur.

Vastgoed

Auto's in de kijker

Jobs in de regio