© atv

Oudste stadsplan Antwerpen ondergaat restauratie: “Je blijft details ontdekken, zoals een man die op een eend schiet”

Antwerpen -

Het oudste stadsplan van Antwerpen van Virgilius Bononiensis ondergaat op dit ogenblik een conservatiebehandeling. Op 3 december moet het topstuk opnieuw schitteren op de expo Komt een Italiaan naar de Nederlanden in Museum Plantin-Moretus. De monumentale kaart geeft een unieke inkijk in het Antwerpen van 1565, wanneer onze stad op het hoogtepunt van haar macht was. Omdat de kaart zich in deplorabele staat bevond, drong een grondige restauratie zich op.

Elien Van Wynsberghe

Bononiensis’ Antverpia is een majestueuze, met de hand ingekleurde houtsnede van maar liefst 120 centimeter hoog en 265 centimeter breed en gedrukt op twintig bladen handgeschept papier. Het is het enige nog bekende exemplaar van dit plan, en de grootste en meest gedetailleerde plattegrond die we uit de 16de eeuw kennen.

Het is maar weinig Europese steden gegund om over zo’n bijzonder tijdsdocument te beschikken. “Naast Antwerpen bezitten enkel Brugge, Rome, Venetië, Parijs en Frankfurt een soortgelijke kaart van hun stad uit deze periode. We vermoeden dat het Plantijn zelf was die de kaart destijds in huis heeft gehaald”, zegt Iris Kockelbergh, directrice van Museum Plantin-Moretus.

Bekijk het oude stadsplan hier in extra groot formaat.

Economische macht

De laatste keer dat de Antwerpenaar de kaart kon bezichtigen, was in 2015. Sindsdien wordt het werk achter de schermen van het museum bewaard. Bononiensis’ Antverpia toont Antwerpen op het hoogtepunt van haar economische macht. In de 16de eeuw groeide onze stad uit tot een internationale handelsmetropool. Daarvan getuigen de gebouwen en de infrastructuur zoals de stadsomwalling, het stadhuis, het Hessenhuis,… De kaart van Bononiensis geeft een bijzonder accurate weergave van dit stuk geschiedenis. Er werden bovendien zo veel details in verwerkt, van mensen en dieren tot vervoersmiddelen en klederdracht, dat eens je inzoomt, je begonnen bent aan een boeiende ontdekkingstocht doorheen het Antwerpen van weleer.

De ontwerper van de kaart, Virgilius Bononiensis, was een Italiaan die vanuit Bologna naar de rijke handelsmetropool Antwerpen was overgekomen. De schilder was minstens vanaf 1545 in Antwerpen actief en was wellicht gespecialiseerd in het ontwerpen van stadsplattegronden. Voor het drukken van dit plan zorgde de Antwerpse drukker Gillis Coppens van Diest in 1565.

Met pincet en vergrootlamp

Maar de plattegrond verkeerde dus in een deplorabele staat. “In 1990 onderging de kaart voor het laatst een conservatiebehandeling”, weten restaurateurs Malou Van Peer en Annelies Van den Wijngaert van de dienst Behoud & Beheer van de stad Antwerpen. Sinds maart werken ze in hun atelier op de Luchtbal gestaag verder om de kaart stabiel en presentatieklaar te maken tegen de expo Komt een Italiaan naar de Nederlanden die op 3 december van start gaat in het Museum Plantin-Moretus.

De restauratie van het stadsplan is een uiterst fragiel werkje. 

De restauratie van het stadsplan is een uiterst fragiel werkje. ©  Joris Herregods

“We verwijderden onder meer het oppervlaktevuil aan de voor- en achterzijde van de kaart. Verder zaten er ook heel wat loskomende papierfragmenten op de kaart die verloren dreigden te gaan. Meer dan we aanvankelijk dachten”, vertellen ze. “Die deeltjes hebben we opnieuw vastgezet.” Een fragiel precisiewerkje waarvoor ze zich bedienden van een pincet en vergrootlampen. “We verwijderden ook lijmresten die dateren van de vorige restauratie.”

Begin november wacht nog de inlijsting van de kaart. “De nieuwe lijst is in feite een klimaatbox die luchtdicht wordt gemaakt zodat het werk slechts een minimale impact ondervindt van de klimaatschommelingen in de ruimte waarin ze zich bevindt.”

© Victoriano Moreno

Eend onder vuur

De afgelopen maanden hebben Van Peer en Van den Wijngaert de kaart Bononiensis’ Antverpia dus minutieus onder de loep kunnen nemen. En ook zij kwamen daardoor nieuwe zaken te weten over het zestiende-eeuwse Antwerpen. “Eigenlijk wist ik niet van het bestaan van de Sint-Michielsabdij af”, glimlacht Annelies. Die abdij bevond zich ter hoogte van de huidige Kloosterstraat. Archeologen zijn dezer dagen op zoek naar restanten van de abdij in het kader van de heraanleg van de Scheldekaaien. “Ik vind het fascinerend om te zien hoeveel water er door de historische binnenstad liep”, vertelt Malou. “Vandaag zijn de meeste ruien overdekt.”

Onderaan op de kaart neemt een man een eend onder vuur.

Onderaan op de kaart neemt een man een eend onder vuur. © RR

Er zijn ook best komische taferelen te ontdekken op de kaart. “Zoals een man die op een eend schiet. Mijn favoriete stukje op de kaart”, zegt Annelies. “Elke dag dat we kijken, ontdekken we nieuwe scènes. Ik vind het vooral fijn om te speuren naar stukjes Antwerpen die vandaag nog bestaan”, zegt Malou. “Als ik één stuk van de kaart moet uitlichten, is het de Sint-Joriskerk en het huidige Mechelseplein”, wijst Iris Kockelbergh op haar beurt. “De kerk is nog identiek dezelfde en op de kaart kan je nog redelijk goed de kleur identificeren van de blauwe daken. Je ziet een vrouw met een huik (een lange stoffen kapmantel, red.) en wat verderop een man met paard en kar. Op een kleine oppervlakte krijg je heel veel mee van het Antwerpen van toen.”

Wie zelf 450 jaar terug in de tijd wil reizen, op zoek naar details uit het roemrijke verleden van Antwerpen, moet nog even geduld oefenen. “De kaart zal in december een prominente plek krijgen in onze nieuwe expo”, verzekert Kockelbergh.

De Sint-Joriskerk en het huidige Mechelseplein.

De Sint-Joriskerk en het huidige Mechelseplein. © RR

CITTA

Vastgoed

Auto's in de kijker

Jobs in de regio