©  Ronny Janssens

De Antwerpse brug tussen hemel en aarde: een blik achter de stellingen rond de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal

Op 21 januari 2019 verdween de kathedraaltoren achter een muur van stellingen. Voor de voorbijganger zal hij tot in 2022 nog deels onzichtbaar blijven. Ronny Janssens wilde zo lang niet wachten. De gepassioneerde hobbyfotograaf beklom de toren met de camera in de aanslag en ook de kathedraal zelf ontsnapt niet aan zijn lens. Hem is het er vooral om te doen het historische belang van dit monumentale bouwwerk vast te leggen voor de toekomst.

Suzanne Antonis

(Bekijk meer beelden onderaan in het artikel.)

De toren ingepakt of niet, het meesterwerk van gotische architectuur blijft voor de Antwerpenaar een anker van thuiskomen. De bouw begon in 1352 en het duurde tot 1521 vooraleer zowel de kerk als de belforttoren waren afgewerkt. Van de titel ‘kathedraal’ was toen nog geen sprake.

De kathedraal in weetjes


  • Totale oppervlakte: ongeveer 7.000 m²
  • De toren behoort als officiële belforttoren toe aan de stad. Voor de kathedraal zelf is het minder duidelijk. De kathedrale kerkfabriek staat in voor het beheer, met de provincie Antwerpen als toezichthoudende overheid.
  • De toren is met 123 meter nog steeds de hoogste van ’t Stad. 
  • Voor de restauratie vanaf het niveau van de wijzerplaten waren er 16,4 kilometer stellingen nodig.
  • De plannen van het Nieuwe Werck blijken tot op vandaag onvindbaar, net als de eerste steen die Keizer Karel V heeft gelegd.
  • Tot op heden werd er al 130 ton natuursteen gebruikt voor de restauratie van de toren.
  • Binnen zijn er zitplaatsen voor 1.400 gelovigen.
  • Kostprijs restauratie belforttoren en kathedraal: om en bij de 22 miljoen euro.  

Daarna begon een stormachtige geschiedenis, want in datzelfde jaar werden al plannen getekend om de kerk uit te breiden. Het moest allemaal wat groter en hoger.

Keizer Karel V kwam in hoogsteigen persoon de eerste steen leggen. In 1533 sloeg echter een hevige brand door het dak die de pijlers en de zuidkant vernielde. Het zogenaamde ‘Nieuwe Werck’ werd stilgelegd. De centen konden beter gebruikt worden voor de restauratie.

Een hoogtepunt was 1559, toen de parochiekerk de titel van kathedraal kreeg. Na de Beeldenstorm, de passage van de calvinisten die de katholieke eredienst opschortten en later nog de Franse Revolutie, speelde de kathedraal in 1801 ook nog eens haar titel kwijt. Pas met de heroprichting van het Bisdom Antwerpen in 1961 werd ze opnieuw verheven tot kathedraal.

Waar nu de verborgen tuin van de kathedraal is, moest in 1521 het Nieuwe Werck komen dat op enkele pijlers na nooit is uitgevoerd.  

Waar nu de verborgen tuin van de kathedraal is, moest in 1521 het Nieuwe Werck komen dat op enkele pijlers na nooit is uitgevoerd.  ©  Ronny Janssens

Vroeger was er van grote restauraties geen sprake. Als er natuursteen naar beneden viel, werd dat hersteld met materiaal dat voorhanden was. Halfweg de negentiende eeuw begon men na te denken over echte restauraties, met accurate tekeningen die ook vandaag nog altijd nuttig zijn.

“De stabiliteit van de kooromgang was tot nu toe het grootste probleem”, zegt Stefanie Reyskens van Steenmeijer Architecten, dat instaat voor de omvangrijke restauratie. “Een van de pijlers was verzakt, maar omdat we op die plek botsten op resten van de Romaanse kapel die begin twaalfde eeuw op deze plek stond, konden we voor een nieuwe ondersteuning niet in de ondergrond. Arbeiders moesten tussen de gewelven kruipen om langs de achterzijde beton te kunnen storten.”

“De restauratie van de kathedraal is inmiddels klaar, maar aan de toren is nog heel wat werk”, zegt Reyskens. “Momenteel vervangen we de beschadigde natuurstenen van de buitengevel, steen na steen met materiaal dat uit het Franse Massangis wordt aangevoerd. De blokken worden ruw geleverd en de steenkappers doen bij plaatsing op de toren het fijnere kapwerk. Een duurzame restauratie is nu eenmaal een proces van lange adem.”

Een volledig zicht op de kathedraal is niet meer mogelijk. Rondom werden huizen gebouwd die het kathedraal-bestuur verhuurde, zodat het extra inkomsten had. 

Een volledig zicht op de kathedraal is niet meer mogelijk. Rondom werden huizen gebouwd die het kathedraal-bestuur verhuurde, zodat het extra inkomsten had. ©  Ronny Janssens

In de loop van volgend jaar moet de kathedraal weer in volle glorie boven de stad uittorenen. Maar wanneer precies de laatste stelling verwijderd wordt, hangt af van de vordering van de werkzaamheden.

Hobbyfotograaf Ronny Janssens bracht voor citta al eerder de Antwerp Tower in beeld, maar hoe was het voor hem om boven in de kathedraaltoren het gebouw en de omgeving in het vizier te nemen? “Historische architectuur spreekt me bijzonder aan, het is een gebouw met een ziel. Bovendien was ik in mijn vorig leven piloot, dus ik heb ook wel iets met hoogtes en panoramische uitzichten”, aldus Ronny.

Ook het volgende project van de fotograaf past in dat plaatje. Inmiddels werkt hij aan een fotoreeks van die andere Antwerpse wolkenkrabber: de Boerentoren.

Voor de restauratie van de torenspits verliep het voorafgaand onderzoek moeilijker, omdat specialisten pas een correcte diagnose konden stellen nadat de stellingen geplaatst waren. 

Voor de restauratie van de torenspits verliep het voorafgaand onderzoek moeilijker, omdat specialisten pas een correcte diagnose konden stellen nadat de stellingen geplaatst waren. ©  Ronny Janssens

De beschadigde natuurstenen van de toren worden een na een vervangen door nieuw materiaal uit de groeve van Massangis. Het fijne kapwerk gebeurt ter plekke op de toren. 

De beschadigde natuurstenen van de toren worden een na een vervangen door nieuw materiaal uit de groeve van Massangis. Het fijne kapwerk gebeurt ter plekke op de toren. ©  Ronny Janssens

Het uurwerk op de toren stuurt ook het klokkengelui aan. Zolang het niet is teruggeplaatst, zwijgen de klokken. 

Het uurwerk op de toren stuurt ook het klokkengelui aan. Zolang het niet is teruggeplaatst, zwijgen de klokken. ©  Ronny Janssens

In de twaalfde eeuw stond er op de plek waar nu de kathedraal staat een Romaans kerkje. Enkele resten zijn daarvan nog te zien onder de kooromgang. 

In de twaalfde eeuw stond er op de plek waar nu de kathedraal staat een Romaans kerkje. Enkele resten zijn daarvan nog te zien onder de kooromgang. ©  Ronny Janssens

 

 ©  Ronny Janssens

Wie het aandurft om de 123 meter hoge kathedraaltoren te beklimmen, kan genieten van een onuitgegeven uitzicht over de Schelde.  

Wie het aandurft om de 123 meter hoge kathedraaltoren te beklimmen, kan genieten van een onuitgegeven uitzicht over de Schelde.  ©   Ronny Janssens

Instagram: @ronjanssens, www.ronjanssens.com