Zou Mol een Studiecentrum voor Kernenergie hebben zonder Congo en Japan? 

Zou Mol een Studiecentrum voor Kernenergie hebben zonder Congo en Japan? © Bert De Deken

De atoombom sloeg ook in op de Kempen

Mol, Olen -

De vierde aflevering van het Kempenoffensief vertelt het fascinerende verhaal van de eerste atoombommen. Die werden gevoed met Belgische grondstoffen. En de Kempen kregen daar iets voor in ruil.

Wouter Adriaensen

In 1908 richt ingenieur Jozef Leemans zijn Compagnie Industrielle Union op in Oud-Turnhout. Het fabriekje produceert onder meer schoensmeer, maar wil uitbreiden. Daarvoor wordt waardeloze Olense grond aangekocht. In 1912 worden de eerste fabrieksgebouwen geplaatst. Ernaast verrijst een nieuwe woonwijk, Sint-Jozef-Olen. “Volgens de legende kon je ’s nachts op het kerkhof aan de blauwe lichtjes zien waar de mannen van de radiumfabriek begraven lagen”, vertelt Olenaar Jos Laenen in de podcast. “Ze namen zelfs radioactief afval mee als ze een stapje gingen zetten in Herentals om show mee te verkopen.”

Radium werd ontdekt door Marie Curie. Zij verwijderde het uranium uit uraniniet of pekblende, dat ontstaat wanneer uranium in contact komt met zuurstof. De overgebleven stof bleek nog steeds straling, radius in het Latijn, te produceren. Het nieuwe wondermiddel werd ingezet voor medische toepassingen, zoals de bestrijding van bepaalde kankers en voor lichtgevende verf voor de wijzers van horloges en klokken. Midden jaren twintig wordt in Olen meer dan de helft van al het radium wereldwijd geproduceerd.

Van Katanga tot Hiroshima

Om radium te produceren zijn gigantische hoeveelheden uraniniet nodig. Die worden ingevoerd uit voornamelijk de mijn van Shinkolobwe in de provincie Katanga in toenmalig Belgisch Kongo. Tijdens de Tweede Wereldoorlog is dat de rijkste en goedkoopste uraniummijn ter wereld. Zo belandt meer dan 450 ton uranium in een loods van de Olense zinkfabriek in de haven van New York.

Ondertussen hebben Amerikaanse wetenschappers de verwoestende energie, die kernsplijting van zuiver uranium veroorzaakte, in handen. De atoombom is uitgevonden. De Amerikanen nemen dankbaar de tonnen uranium van de Olense zinkfabriek over. Op 6 augustus 1945 valt de atoombom op Hiroshima, gevoed door uranium uit Belgisch-Kongolese mijnen. Enkele dagen later volgt de tweede bom op Nagasaki. De Tweede Wereldoorlog is gedaan.

Held of geldschepper?

Er zijn verschillende versies over hoe het uranium in Amerika belandde. Sommigen beweren dat de toenmalige fabrieksdirecteur, Edgar Sengier, zo vooruitziend is dat hij het uranium redt van de Duitsers en overal ter wereld opslaat. Voor zijn bijdrage aan de Amerikaanse atoombom krijgt hij in 1946 als eerste niet-Amerikaanse burger de Medal for Merit. Anderen zeggen dat de grondstof sowieso verscheept werd naar Frankrijk, waar Nobelprijswinnaar Frédéric Joliot, de schoonzoon van Marie Curie, atoomenergie probeert te gebruiken als energiebron. Daarnaast gaat het ook naar Groot-Brittannië en de Verenigde Staten, die tussen 1940 en 1960 zo’n 30.000 ton ontvangen.

In ruil voor die leveringen krijgt België toegang tot de niet-militaire nucleaire kennis van de twee grootmachten en mag de staat belastingen heffen op de export van uranium. Beide worden gebruikt voor het ontstaan in 1952 van het Studiecentrum voor de Toepassingen van Kernenergie (SCTK), vandaag het SCK-CEN in Mol. Daar werd de eerste Belgische kernreactor gebouwd en het Vlaams Instituut voor Technologisch Onderzoek (VITO) opgericht.

Twintig kilometer verder bleek uranium een vergiftigd geschenk. “Het afval van de fabriek (nu bekend als Umicore/Nyrstar, red.) werd in de omgeving gedumpt”, vertelt Jos Laenen. “Jaren later werd het opgeruimd door mannen in witte pakken met ronkende geigertellers. Op diezelfde straten had ik nog met krijt getekend. In de straat waar ik woonde, kan ik van elk huis vertellen wie er ziek is geworden. Ik ben zelf voor mijn mergkanker behandeld met chemotherapie en stamceltransplantaties. We lachen er ook wel eens mee: Olense senioren zijn niet actief, maar radioactief.” (lacht)

Meer nieuws uit de Kempen

citta Kempen

Mobiliteit in de Kempen

Vastgoed

Auto's in de kijker

Jobs in de regio