© Heinz Kusche, Patrick De Roo

1 / 2

Antwerps poolonderzoeker schrijft boek over de raaf, die weer broedt in Vlaanderen: “Zo slim als een kind van vier”

Meer dan vijftig keer reisde Louis Beyens als onderzoeker naar het poolgebied. De prof van Universiteit Antwerpen hield er een voorliefde voor de raaf aan over. “Qua intelligentie scoren deze dieren minstens even hoog als primaten.”

Ilse Dewever

Louis Beyens (69) is emeritus hoogleraar biologie bij de onderzoeksgroep Ecosysteembeheer aan de Universiteit Antwerpen. Eerder schreef hij onder meer Het masker van de raaf (2010) over leven op de noordpool, en nu is er De raaf, een monografie over deze ‘mythische’ vogel.

Vanwaar uw keuze voor de raaf?

Bijna mijn hele carrière heb ik als wetenschapper gewerkt in de poolgebieden. Tijdens mijn eerste expeditie in 1978 was ik alleen aan het werk op de toendra, toen ik het gevoel kreeg dat er iemand naar mij keek. Ik keek achterom, en op een meter of tien achter me zat op een rotsblok een raaf. We monsterden mekaar even, en ik ging weer aan het werk. De volgende dag herhaalde dat zich, en de dag erna ook. Zo vroeg ik me af of die raaf iets zou denken. Want raven blijken een van onze intelligentste diersoorten. Voor bepaalde aspecten van intelligentie staat de raaf misschien wel verder dan een menselijk kind van vier jaar oud.

Hoe heeft men dat ontdekt?

Bij recente testen kregen raven de keuze tussen een oneetbaar object – een ruilmiddel – en voeding. Als de raven het ruilmiddel naar een persoon brachten, kregen ze een stukje kaas. Eens persoon en beloning uit het zicht van de raaf verdwenen, liet men de raven de keuze tussen een aantal objecten, waaronder voedsel, maar dus ook dat ruilmiddel. Bleek dat de raaf niet voor het voedsel koos, maar voor het ruilmiddel. Dat wijst erop dat raven weten dat het ruilen van die munt meer kan opbrengen dan dat brokje voedsel. Dat is toch een grote stap voor een dier.

Daarnaast werd nog onderzocht wanneer de raaf zijn belangstelling voor het ruilmiddel verliest en voor het voedsel kiest. Dat liep op tot zeventien uur! We gaan er dus van uit dat raven inzicht hebben, plannen kunnen maken. Qua intelligentie scoort de raaf zeker even hoog als de zogenaamde mensapen, de primaten.

U legt ook de link tussen de raaf en de mens.

Als soort is de raaf ouder dan de mens. In de grot van Lascaux treffen we een prehistorische tekening aan van een gewonde bizon en een menselijke figuur met vogelkop, die zijn arm uitstrekt naar een raaf. Die scene verwijst naar sjamanisme en animisme. In die zienswijze is alles bezield, ook voorwerpen en dieren. In die optiek zou de raaf een boodschapper kunnen zijn tussen deze en een andere wereld. Belangrijk hierin is de ondertoon van de dood, die aan de raaf wordt gelinkt. In Keltische graven werden gave skeletten van raven gevonden. Raven werden dus begraven. Zo zouden de vogels hun krachten kunnen behouden om op te treden als boodschapper tussen het heden en de onderwereld. Bij de Inuit en de indianen van de noordwestkust van Amerika was het Vader Raaf die het leven op aarde schiep. Merkwaardig toch dat de raaf opduikt in diverse geografische en etnische contexten, in andere tijden, en toch met dezelfde betekenissen.

Hoe rijmt u die mythologische context aan uw werk als wetenschapper?

Wetenschappers zijn gebonden aan feiten die ze waarnemen en meten. Die metingen moeten we op een neutrale manier interpreteren. Maar we mogen ons ook niet afsluiten van het feit dat we niet alles kunnen begrijpen en verklaren. Ik beweer niet dat mythen van dezelfde orde zijn als wetenschap, maar ze leven wel in de perceptie van mensen die een verklaring zochten voor fenomenen die ze niet konden begrijpen. Dat zijn verhalen waar je toch even stil bij mag staan. Waarom worden ze overgeleverd?

Hoe zit het met de verspreiding van de raaf bij ons?

De raaf, onze grootste zangvogel, is in Vlaanderen als broedvogel verdwenen rond 1865. Door zijn duistere, zwarte uiterlijk, de vermeende concurrentie met jagers en zijn slechte naam als aaseter hadden we hem bijna uitgeroeid. Halverwege de vorige eeuw is de raaf heruitgezet in de Lage Landen, en inmiddels neemt de ravenpopulatie weer toe. In Limburg is er al langer sprake van een territorium voor raven, maar onlangs kon ook het eerste broedgeval worden vastgesteld in het Meerdaalwoud in Leuven.

Er zijn de laatste jaren veel boeken verschenen over vogels. Waaraan wijt u het succes van ornithologie?

Natuurbeleving is de laatste jaren enorm toegenomen, en het bestuderen van vogels is een van de meest populaire groene hobby’s. Je hebt genoeg aan een verrekijker en een vogelboek om erop uit te trekken. Vogels observeren vraagt weinig voorbereiding en je ziet altijd wel iets; soms heel weinig, soms heel veel. Vogels veranderen ook met de seizoenen. Er bestaan verschillende vormen van vogelkijken. Je hebt mensen die zoveel mogelijk soorten willen zien, de zogenaamde twitchers, maar ook zij die naar vogels kijken puur voor het plezier. Zelf heb ik vooral oog voor de raaf. Maar dat is dan ook een heel bijzondere vogel (lachje).

Boekvoorstelling op donderdag 11/10 om 19u bij antiquair Zeberg, Vleminckstraat 3, Antwerpen.

INFO

De raaf - Louis Beyens | atlas contact | 224p

Nu in het nieuws