© Joris Herregods

Dit stukje maritiem erfgoed kan u komend weekend bezoeken op het Eilandje: “De 19 is de enige graanzuiger ter wereld”

Met een monotoon, onafgebroken gedreun was de historische graanzuiger ‘19’ vrijdagochtend in het Antwerpse Napoleondok, in de schaduw van het MAS, aan het proefdraaien. Het hele weekend is deze reuzenmeccano – een Antwerps maritiem erfstuk – immers niet alleen voor het publiek toegankelijk maar zal hij ook nog eens werken. Wij gingen alvast een kijkje nemen.

PVer

In één oogoplsag merk je dat dit torenhoge tuig – 30 meter boven het dek – met liefde en vakmanschap onderhouden wordt door een ploeg uiterst gemotiveerde vrijwilligers: ‘grote kleine jongens’ die gek zijn op zo’n machine. De ‘19’ is dan ook de enige nog werkende graanzuiger ter wereld. Ooit functioneerden er honderden van deze machines die veelal midden in het dok naast een zeeschip met graan gingen liggen, dit graan razendsnel als een stofzuiger opzogen en het aan de andere zijde via een glijbaan uitspuwden in langsliggende binnenschepen. Rotterdam alleen al liet er meer dan veertig bouwen. In Antwerpen moeten er enkele tientallen hebben gelegen.

© Joris Herregods

De ‘19’ is meteen ook een perfect voorbeeld van hoe Antwerpen destijds zijn rijk maritiem erfgoed verknoeide want Antwerpen zag niets meer in deze berg oud ijzer. “De ‘19’ werd in 1926 bij Cockerill in Hoboken gebouwd”, vertelt Pim Janse van de Rotterdamse ‘Stichting Elevator’ ons enthousiast tussen het gedreun van de machine door. “Van 1927 tot eind van de jaren zeventig werd hij hier in Antwerpen daadwerkelijk gebruikt. Nadien werd hij nog even in reserve gehouden tot 1984. En toen werd hij door het Maritiem Museum van Rotterdam opgekocht. Bedoeling was de ‘19’ te gebruiken voor reservestukken maar bij nader toezien bleek de ‘19’ in een veel betere staat dan de graanzuiger die wij als museumstuk hadden”.

Sindsdien ligt de ‘19’ in Rotterdam, is hij daar een pronkstuk en heeft hij op de boeg ook Rotterdam als thuishaven. Vorig jaar echter slaagde de Antwerpse schepen van Cultuur, Caroline Bastiaens (CD&V), erin tussen MAS-conservator Marieke van Bommel en het Rotterdamse museum, een akkoord te sluiten waardoor de ‘19’ elk jaar deeltijds terug naar Antwerpen zal komen. En omdat het tuig als Vlaams erfgoed is erkend, zal in Vlaanderen een dossier worden ingediend om het te restaureren. Dat is nodig, hoe perfect onderhouden deze machine ook oogt. Volgens Pim Janse zijn de bodemplaten immers wel nog in goede staat maar zijn achterin rond de branders de ribben (spanten) her en der rot. “Tot 1965 werd met steenkool gestookt, nadien met mazout. De zwaveluitwasemingen van de steenkool en de permanente condensatie die je hier onvermijdelijk hebt, hebben geen deugd gedaan.”

In elk geval onderhoudt een ploeg van Nederlandse, veelal gepensioneerde mannen – sommigen waren techniekers maar Pim zelf zat bijvoorbeeld in de sociale sector – dit scheepstuig. In het vooronder vinden we hen samen: daar was ooit het voor die tijd behoorlijk ruime appartement voor de schipper en zijn familie. Speciaal voor het opendeurweekend hebben zij vandaag de enorme machine nog eens helemaal uitgetest: de indrukwekkende ‘Luther’-stoommachines, het enorme zes ton wegende vliegwiel, de vier lospijpen, de weegkamer bovenin met haar enorme hendels, het kantoortje van de ‘elevatorbaas’, enz. Wat de ploeg van Pim ook stiekem hoopt: dat er dit weekend in Antwerpen ook mensen komen aankloppen die misschien zelf ooit met deze enorme machine hebben gewerkt.

© Joris Herregods

Praktisch:

Open deur aan het Bonapartedok, zaterdag en zondag telkens van 10 tot 17 u.

MEER OVER Haven Antwerpen