De Clerck reglementeert verhoor verdachten

18 OKTOBER 2010 - Minister van Justitie Stefaan De Clerck (CD&V) heeft in de Senaat een voorstel ingediend om verdachten toe te laten hun advocaat te contacteren vooraleer ze worden verhoord door de politie. Dat voorstel past de beruchte Salduzregels toe in België Het werd tijdens de voorbije week bediscussieerd in hoorzittingen in de Senaatscommissie Justitie. De parketten zijn voor, de politie wijst op allerlei organisatorische problemen, zo bleek. De advocaten zijn tegen het voorstel-De Clerck. Ze delen mee dat dit voorstel al door het Europees Hof voor de Mensenrechten in Straatsburg "is afgeschoten nog voor het goed en wel besproken is". Een overzicht.

John De Wit

Door het Salduzarrest van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg van 27 november 2008 moet België toestaan dat een advocaat aanwezig is bij het eerste verhoor van een verdachte.

Momenteel mag dat nog niet. Het Salduzarrest werd al gevolgd door 68 soortgelijke arresten. Eén ervan, het arrest-Bouglame van 2 maart 2010, is bijzonder belangrijk voor België. Weliswaar verklaarde het Straatsburgse hof de klacht van Hamid Bouglame onontvankelijk. Maar dat gebeurde alleen omdat hij geen belang meer had bij de zaak, want hij was uiteindelijk vrijgesproken in Luik. In het arrest-Bouglame zegt Straatsburg echter duidelijk dat het loutere feit dat de Belgische wet op de voorlopige hechtenis geen rechtsbijstand van de advocaat bij het eerste verhoor mogelijk maakt, op zich al een structurele schending van het recht op een eerlijk proces is. Omdat die schending voortvloeit uit een wet, kan ze zich natuurlijk bij iedere volgende zaak herhalen en is een wettelijk initiatief dringend nodig.

De Clerck wil dat de Senaat een voorlopige, dringende wet goedkeurt om "het ergste te voorkomen". Daardoor worden problemen en mogelijke vrijlatingen van zware criminelen vermeden. Later kan een ruimere wet worden goedgekeurd, vindt de minister.

WAT WIL DE CLERCK?

Wat houdt het voorstel-De Clerck in?

* Tegen alle personen die worden verhoord over een misdrijf dat hen kan worden verweten, moet worden gezegd dat ze het recht hebben om te zwijgen.

* Ze krijgen bovendien het recht om te weten over welk soort feiten ze worden verhoord.

* Ze mogen op voorhand met een advocaat overleggen. Als ze door de politie zijn gearresteerd, dan moet deze meedelen dat ze een advocaat kunnen contacteren. Die advocaat moet binnen de twee uur toekomen en dit overleg advocaat-verdachte mag maximum 30 minuten duren. Als de advocaat na twee uur wachten nog niet is gearriveerd kan het verhoor beginnen zonder overleg met de raadsman.

* In zware gevallen (terrorisme, grote bendes) mag het parket contact met de advocaat voor dit eerste verhoor weigeren, maar de procureur moet dat wel goed motiveren.

* De advocaat mag niét bij de verhoren aanwezig zijn.

* De procureur kan de termijn van 24 uur waarbinnen de politie een persoon die zij opgepakt heeft mag opsluiten, één keer verlengen met 24 uur. Maar alleen als het onmogelijk was om de rechtsbijstand door een advocaat voor het eerste verhoor te regelen. Die verlenging gebeurt via het systeem van de mini-instructie, waarbij het parket bepaalde onderzoeksdaden aan de onderzoeksrechter kan vragen.

De werkwijze van De Clerck is bijzonder origineel. De minister kan momenteel immers geen wetsontwerp indienen omdat de regering dat in een periode van lopende zaken niet mag doen. De minister kan ook geen wetsvoorstel indienen omdat hij geen lid is van Kamer of Senaat. Dus houdt hij het bij een "proeve tot wetswijziging". Eigenlijk een kant en klaar wetsontwerp, dat echter niet door de regering is besproken en ook niet voor advies naar de Raad van State werd gestuurd. De Clerck ziet zijn "proeve" als een "sneuveltekst, waar de Senaat mee kan doen wat hij wil".

Vooraleer de Senaatscommissie Justitie haar reactie bepaalt, wilde ze opnieuw alle betrokken partijen horen. Dat gebeurde al eens een keer vorig jaar. En zo passeerden woensdag alweer het openbaar ministerie, de onderzoeksrechters, de advocatuur en de politie de revue.

HET OPENBAAR MINISTERIE

Wat wil het openbaar ministerie?

A. DE CIRCULAIRE: THEORIE EN PRAKTIJK

Vooreerst: het openbaar ministerie nam al een initiatief sinds de vorige hoorzittingen in de Senaat. In afwachting van een nieuwe wet, heeft het college van procureurs-generaal op 4 mei en op 14 juli een circulaire uitgevaardigd om binnen het bestaande wettelijk kader al een en ander aan te passen.

Wat zeggen deze circulaires?

* Verhoren van levensbeëindigende misdaden en niet-correctionaliseerbare misdaden moeten audiovisueel worden opgenomen.

* De procureur kan beslissen om ook andere verhoren op te nemen.

* De politie moet aan de verdachte zeggen dat hij het recht heeft om te zwijgen.

* Aan de onderzoeksrechters wordt gevraagd om een aanhoudingsbevel niet te steunen op elementen uit een eerste verhoor zonder advocaat.

* De verdachte, die is verhoord zonder bijstand van zijn advocaat, moet dit verhoor kunnen overdoen, na overleg met zijn advocaat. En dit laatste verhoor telt dan.

In de praktijk worden de richtlijnen verschillend toegepast in de gerechtelijke arrondissementen. En bovendien wil de liberale politievakbond VSOA op 8 november staken omdat sommige verhoren moeten worden opgenomen en dit "de privacy van de speurders schendt, de lokale korpsen op kosten jaagt en de bewijslast omdraait, waardoor de speurders moeten bewijzen dat zij geen geweld of druk gebruiken".(Meer over de redenen van de stakingsaanzegging vindt U hier.)

B. DE HOORZITTING

In de Senaat werden vier vertegenwoordigers van de parketten gehoord: Marc Timperman (Hof van Cassatie), Yves Liégeois en Frank Schuermans (college van procureurs-generaal) en Johan Sabbe (Raad van Procureurs). We behandelden de uiteenzettingen van de eerste drie.

1. Cassatie

Advocaat-generaal van het Hof van Cassatie Marc Timperman wees erop dat er volgens het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg niets mis was met onze rechtspraak tussen 1950 en 2008. "Er was geen vuiltje aan de lucht en plots voldoet ons systeem niet meer".

Timperman pleitte voor een aanpassing van de wet in fases. In een eerste fase zou de advocaat advies geven, maar niet aanwezig zijn bij het verhoor, in een tweede fase zou hij ook aanwezig kunnen zijn, maar dan alleen bij zware misdaden of misdrijven waarop het beleid "jacht wil maken", zoals bv. de hormonenzwendel. "Bij zulke misdrijven zijn verdachten extra kwetsbaar en is rechtsbijstand dus op zijn plaats".

Timperman waarschuwde ervoor dat ons "inquisitoriaal systeem" (met een onderzoeksrechter of parket die in een geheim, niet-tegensprekelijk onderzoek speuren naar de waarheid, nvdr) "op sterven na dood is". We moeten z.i. overschakelen op een "accusatoir systeem", zoals dat in Engeland bestaat, waarbij politie en parket tegensprekelijk speuren naar de waarheid.

Over het voorstel-De Clerck en over de andere ingediende wetsvoorstellen sprak Timperman zich niet uit.

2. Het College

Namens het college van procureurs-generaal werden Yves Liégeois en Frank Schuermans gehoord.

De Antwerpse procureur-generaal Yves Liégeois prees minister De Clerck met zijn "proeve", die in een periode van lopende zaken is ingediend en die hij volledig steunt.

Hij pleitte ervoor om iedere verdachte bij het eerste verhoor een brochure met zijn rechten voor te leggen. Die moet in meerdere talen ter beschikking zijn.

Liégeois keerde zich tegen de visie van Timperman om de bijstand van een advocaat in een vertrouwelijk gesprek dat het eerste verhoor voorafgaat, slechts voor bepaalde misdrijven mogelijk te maken. Volgens Liégeois moet die rechtsbijstand "een automatisch recht" zijn, waarvan de verdachte geen afstand kan doen. De politie mag dus niet vragen of de verdachte afstand doet van zijn recht op overleg met een advocaat. Alleen als de verdachte op eigen initiatief zelf zegt dat hij geen advocaat wil, moet er geen komen.

De pg noemde het "struisvogelpolitiek" om de termijn van 24 uur, waarbinnen het parket een aanhoudingsbevel moet vragen aan de onderzoeksrechter, niet te verlengen. "Als we die termijn van 24 uur behouden en bovendien bijstand van advocaten toelaten, zullen uitgerekend in de zwaarste zaken die de publieke opinie beroeren, fouten gebeuren die tot vrijlatingen en vrijspraken leiden. Wil men dat?", aldus de pg in reactie op Philippe Mahoux (PS) die absoluut niet wilde begrijpen waarom de termijn van 24 uur moest worden verlengd.

Liégeois gaf als voorbeeld een zaak met tien opgepakte verdachten met een verschillende taal. Die moeten allen apart verhoord worden, er moet een tolk én een advocaat per verdachte komen en dat moet allemaal in 24 uren rond zijn. "Dat zal in bepaalde gevallen niet lukken. Hoe meer tijd politie en parket hebben voor hun opsporingsonderzoek, hoe minder voorlopige hechtenissen er zullen zijn. Want nu vraagt men wel eens een voorlopige hechtenis omdat het onderzoek niet klaar is. En we willen toch minder volle gevangenissen?".

Liégeois wil ook dat de procureur kan vragen om verhoren op te nemen, maar "die moeten dan niet volledig uitgetikt worden, want 1 uur verhoor is 8 uur tikwerk". Voor Liégeois volstaat een synthese-proces-verbaal. Voor de rest kan men de cassette bekijken. Hij wees erop dat anderhalf jaar geleden de meeste gerechtelijke arrondissementen niet over een paraboolcamera beschikten om deze opnames te doen. "En de kritiek van de liberale vakbond VSOA begrijp ik niet. Hoe kan de privacy van de speurder nu geschonden worden door die opnames?"

De pg beklemtoonde nog dat de verhoren die zijn afgenomen zonder bijstand van de advocaat niét nietig zijn. "De verdachte heeft een zwijgrecht, geen spreekverbod of zwijgplicht. De verdachte mag dit soort verklaringen nog altijd gebruiken om zijn onschuld te bewijzen. Andere verdachten kunnen die verklaringen eveneens gebruiken in hun voordeel. Maar verklaringen zonder voorafgaandelijke rechtsbijstand kunnen niet ten laste worden gebruikt, wel à décharge".

Yves Liégeois meende dat het "inquisitoriaal systeem op sterven na dood is". Frank Schuermans formuleerde het nog kernachtiger. "Schaf de onderzoeksrechter, de raadkamer en de Kamer van Inbeschuldigingstelling af", zo betoogde hij.

Schuermans vond dat de huidige strafprocedure "een moeras van procedures in de procedure is geworden". Hij wil een systeem zoals dat in de meeste landen van de Europese Unie bestaat en dan moet het parket gewoon alle onderzoeken doen, zonder onderzoeksrechter, raadkamer of KIB.

Schuermans riep de Senaat ook op om eens te bestuderen of het Europees Hof in Straatsburg zijn boekje niet te buiten gaat en zich niet in de plaats stelt van het parlement. "Het Europees Hof gedraagt zich alsof het de Supreme Court van de VS is, die federale wetten kan opzij schuiven. Maar dat kan het Europees Hof niet", zo zei hij. Schurmans wil dat het parlement tegenover deze evolutie een houding bepaalt. Eerder riep ook al Marc Bossuyt, de voorzitter van het Belgische Grondwettelijk Hof, op tot zo'n stellingname.

Schuermans vroeg zich ook nog af, wie belang heeft bij de Salduz-regels: de kleine winkeldief of de uitgekookte witteboordencrimineel.

DE ONDERZOEKSRECHTERS

Wat vinden de onderzoeksrechters?

Namens de Vereniging van Onderzoeksrechters deelde Karel Van Cauwenberghe mee dat de onderzoeksrechters al een regeling hebben voorgesteld. De Vereniging adviseert die regeling aan haar onderzoeksrechters, maar die zijn niet verplicht ze uit te voeren. Van Cauwenberghe gaf toe dat ze vooral in kleinere arrondissementen functioneert, maar niet in grotere zoals Antwerpen, waar Van Cauwenberghe zelf onderzoeksrechter is. De regeling geldt alleen voor misdrijven waarvoor een aanhoudingsbevel kan worden afgeleverd en is dezelfde als die minister De Clerck voorstelt, compleet met dezelfde termijnen van 2 uur wachttijd en 30 minuten overlegtijd. Ze verschilt alleen met betrekking tot de termijn van 24 uur waarbinnen een aanhouding moet gebeuren. Volgens het voorstel mag de advocaat in geen geval op voorhand het dossier inzien, maar de onderzoeksrechter kan wel beslissen om hem toe te laten als hij zelf de verdachte verhoort. Tot zover het voorstel.

Van Cauwenberghe vindt dat de termijn van 24 uur waarbinnen een aanhouding moet gebeuren, alleen door een grondwetswijziging kan worden veranderd. "Het parket-generaal wil nu een eenmalige verlenging van 24 uur mogelijk maken door het systeem van de mini-instructie (waarbij de procureur een bepaalde opdracht vraagt aan de onderzoeksrechter, maar toch zelf het dossier behoudt en het dus niet moet afstaan aan die onderzoeksrechter, nvdr). Maar dat is omslachtig, het zal tot veel tijdverlies leiden omdat het dossier tussen parket en onderzoeksrechter moet circuleren en het klopt niet met de grondwet. Ik begrijp trouwens niet hoe dit zou kunnen. Toen de mini-instructie werd ingevoerd, werd uitdrukkelijk bepaald dat het parket drie dingen niét kon vragen binnen een mini-instructie: een voorlopige hechtenis, een huiszoeking, een telefoontap. En nu zou men dit systeem wel gaan benutten om de termijn van 24 uur te verlengen?". Van Cauwenberghe zegde terzake nog: "Hoe meer tijd politie en parket voor hun onderzoek krijgen, hoe meer tijd er verloren zal worden".

Hij drong aan op een snel wettelijk initiatief omdat het Bouglame-arrest zegt dat onze wet op de voorlopige hechtenis het recht op een eerlijk proces onherstelbaar schendt omdat de advocaat niet kan aanwezig zijn bij het eerste verhoor. Hij pleitte er verder voor om de onderzoeksrechter zeker niet af te schaffen.

DE POLITIE

Wat vindt de politie?

Namens de politiediensten vroeg directeur-generaal Paul Van Thielen een eenvoudige en duidelijke wet. "Rechercheurs zijn geen juristen", zo heette het. Hij legde bovendien de vinger op een reeks organisatorische problemen die het voorstel-De Clerck met zich meebrengt.

* "In Nederland werd een soortgelijk voorstel als dat van De Clerck ingediend en dat vereiste tot 192 extra personeelsleden én een aparte opleiding", aldus Van Thielen. "In België kan nog meer extra personeel nodig zijn, omdat de politie hier maar maximum 10 uur na elkaar mag werken".

* Van Thielen beklemtoonde dat er ook voldoende lokalen zullen moeten zijn waar advocaat en verdachte kunnen overleggen zonder dat de politie hun gesprek kan horen. Maar de politie moet wel beiden bezig zien om ontvluchtingen en geweld tegen de raadsman te voorkomen.

* De politie wil ook regels om de advocaat te identificeren. "Hoe weten wij of de persoon die zich meldt echt de gevraagde advocaat is? Mogen wij hem fouilleren om te verhinderen dat hij het gesprek opneemt? Mogen wij hem vragen om zijn gsm buiten het lokaal van het overleg te laten? Hoe kunnen we collusiegevaar tegengaan: wat als de advocaat voor meerdere verdachten optreedt en informatie doorspeelt?"

* De politie vroeg verder om in het voorstel-De Clerck het zwijgrecht te veralgemenen naar slachtoffers en getuigen, zodat het voor de politie simpeler wordt. "In bepaalde zaken zoals caféruzies is immers vaak niet onmiddellijk duidelijk wie slachtoffer en wie dader is". Tezelfdertijd zou het beter zijn om het verbod om zichzelf te beschuldigen te schrappen, "want dat valt al onder het zwijgrecht".

* Voor Van Thielen is ook niet duidelijk wat moet gebeuren als de advocaat toekomt na twee uur wachten, als het verhoor al bezig is. "Mag hij dan alsnog 30 minuten met zijn cliënt overleggen, of niet?".

* De politieman toonde zich een gematigd voorstander van het opnemen van verhoren. "Dit brengt het welzijn van de speurders niet in het gedrang", zegde hij in reactie op de liberale politiebond VSOA, die op 8 november wil staken om die opnames tegen te gaan.

* Van Thielen wees erop dat als men de raadsman wil later ook wil toelaten tot het verhoor, alles grondig moet worden herbekeken. "Dit zal het verhoor sterk formaliseren. Nu hangt veel af van de intermenselijke relatie tussen de speurder en de verdachte. Als er een advocaat bij zit, wordt dit helemaal anders. De speurders moeten dan ook een andere opleiding krijgen". Zijn collega van de lokale politie vreesde terzake voor een "Copernicaanse revolutie" en pleitte daarom voor een invoering van de regels in fasen.

DE ADVOCATEN

Wat vinden de advocaten?

De vertegenwoordigers van de advocatuur wezen het voorstel-De Clerck volledig af. Zij willen geen voorlopige wetgeving. Ze eisen dat de advocaat niet alleen vooraf kan overleggen met zijn cliënt, maar ook op voorhand het dossier kan inzien en bij alle verhoren aanwezig kan zijn. Ze willen dat de staat hiervoor subsidies ter beschikking stelt van de advocatuur. Want die moet permanenties organiseren om dag en nacht ter beschikking te staan van aangehouden verdachten. Ze zijn verder tegen het voorstel-De Clerck omdat de termijn van 24 uur waarbinnen een verdachte voor de onderzoeksrechter moet worden gebracht, in dit voorstel op 48 kàn worden gebracht. Dat willen zij in geen geval.

Namens de Orde van Vlaamse Balies wees Jo Stevens erop dat nu al 66 arresten gevolgd zijn op het Salduzarrest. "Wij hebben in januari 2009 een voorstel geformuleerd en onze mening is sinds dan niet veranderd. De overheid voerde tot nu toe een kortzichtige kamikazepolitiek. Men wacht maar af, zoals men in de zaak-Marckx over de rechten van natuurlijke kinderen 12 jaar lang heeft gewacht en in de zaak-Le Compte over tuchtprocedures tegen artsen, 4 jaar lang. Ook hier wil men blijven wachten. Geen goed idee".

Stevens weerlegde een aantal misvattingen over het Salduzarrest.

* De Salduzrechtspraak is vooral nodig voor minderjarigen, want de arresten gaan over hen? Nee, zei Stevens, slechts 5 van de (toen: 66) arresten gaan over minderjarigen.

* De Salduzrechtspraak keert zich vooral tegen Turkije, Cyprus en allerlei Oostblokstaten waar de rechtswaarborgen in de procedure veel kleiner zijn dan bij ons? Nee, zei Stevens. Op 2 oktober 2010 werd ook België gekapitteld in de zaak Bouglame.

* De bescherming van Salduz moet alleen gelden voor zware misdaden? Nee, zei Stevens. Minstens één zaak tegen Rusland (Zaitchenko) betrof alleen maar brandstofdiefstal.

* De bescherming voor Salduz geldt alleen als de verdachte iets bekent dat de oplossing van de zaak onmiskenbaar in een bepaalde richting stuurt? Néé, zei Stevens, ook zonder bekentenissen moet er van Straatsburg bijstand zijn.

* Een advocaat moet niet bij het eerste verhoor zijn, op voorwaarde dat de rest van de procedure voldoende waarborgen biedt voor een eerlijk proces? Néé, zei Stevens. Dat was nu net wat het Salduzarrest tegensprak.

Al deze uitspraken, die vaak nog door deskundigen worden gedaan, vond Stevens foutief. Hij gaf toe dat de bijstand én de aanwezigheid van de advocaat bij verhoren geen absoluut recht is. "Die bijstand kan geweigerd worden, maar tot op heden hebben we nog geen enkel voorbeeld van wanneer dat zou kunnen. Mogelijk wel in terrorismezaken, maar collusiegevaar (het gevaar dat meerdere verdachten en hun advocaten onder één hoedje spelen om het gercht te slim af te zijn, nvdr) niet.".

Stevens zegde dat de balie klaar is om permanenties te organiseren. Daar kunnen advocaten die dat willen beschikbaar zijn om uit te rukken naar de eerste verhoren van verdachten. "Wij vragen al twee jaar dat het parlement een wet stemt. Nu verzamelt justitie onderzoeken waarin zware inbreuken op de mensenrechten gebeurd zijn. Dit kan tot vele bijkomende arresten leiden." Stevens waarschuwde terzake dat de staat aansprakelijk kan worden gesteld als hij of zijn magistraten de Straatsburgse rechtspraak niet respecteren. "Sinds het Anca-arrest van 19 december 1991 kunnen processen met schadeclaims volgen", zo luidde het.

De stafhouder wees erop dat advocaten "ondernemers zijn, die winst nastreven". Daarom moet de overheid ook voor financiële steun zorgen om die permanenties mogelijk te maken. "Als de financiële enveloppe voor de tweedelijnsrechtsbijstand dezelfde blijft, dan zal de waarde van het punt (pro Deo-advocaten worden vergoed op basis van een aantal punten per prestatie. Per punt krijgen ze 26,91 euro bruto, het totale budget voor alle vergoedingen van advocaten bedroeg vorig gerechtelijk jaar 67.045.000 euro, nvdr) en dat mag niet". Hoeveel dit extra zal kosten is niet duidelijk. Justitieminister De Clerck schat dat de jaarlijkse extra budgettaire kost "tussen 5 en meer dan 30 miljoen euro, al naargelang van hoever men de rechtsbijstand wil laten gaan". Dat is dus mogelijk een stijging van de huidige begroting met de helft.

Vandaag deelt de Orde van Vlaamse Balies mee dat het voorstel-De Clerck de dag na de hoorzittingen in de Senaat, nl. op 14 oktober 2010, werd afgeschoten in het 69° arrest in de Salduzreeks! Toen besloot het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in de zaak-Brusco tegen Frankrijk dat de advocaat bij de verhoren van de verdachte aanwezig moet zijn en hem moet kunnen bijstaan. Dat zit niet in het voorstel-De Clerck, dat volgens de Orde "hiermee de doodsteek krijgt, nog voor het goed en wel behandeld wer".

Lees ook:

Politieverhoren moeten opgenomen worden

Moet advocaat al bij eerste politieverhoor aanwezig zijn?

Arrestanten hebben voortaan duidelijke rechten

MEER OVER John De Wit