Overlastboetes vanaf 12 jaar?

2 JUNI 2010 - Moet de leeftijd voor overlastboetes naar omlaag? Nu is hij zestien jaar, maar de Antwerpse overlastambtenaar Tom Meeuws en de Truiense burgemeester Ludwig Vandenhove (sp.a) willen hem op 12 jaar brengen, uittredend minister van binnenlandse zaken Annemie Turtelboom (Open Vld) pleit dan weer voor 14 jaar. En wat met de bemiddeling, die in dergelijke gevallen verplicht is? Maar die volgens de statistieken van de bevoegde minister, Michel Daerden (PS) slechts in 32% van de gevallen succesvol is? Dat was het thema van een studiedag van de Programmatorische Overheidsdienst (POD,het vroegere ministerie) Grootstedenbeleid vandaag in de Kamer van Volksvertegenwoordigers.

John De Wit

Gemeenten kunnen door de GAS-wet (De Wet op de Gemeentelijke Administratieve Sancties van 13 mei 1999, nvdr) boetes tot 250 euro opleggen voor feiten die zij zelf als overlast definiëren: sluikstorten, wildplassen, graffiti spuiten, licht geweld, loslopende honden, hondenpoep op straat, de dracht een boerka.

De GAS-wet kwam er omdat uit de Veiligheidsmonitor bleek dat de bevolking zich blauw ergerde aan allerlei kleinere feitjes, die door het parket - wegens gebrek aan tijd en personeel - niet meer werden vervolgd. Volgens de GAS-wet kan de gemeente nu zelf bepalen wat overlast is en daar kunnen ook kleinere misdrijven bij horen. De gemeente kan dus zelf de overtredingen omschrijven, de straffen daarvoor vastleggen, de feiten vaststellen,deze feiten vervolgen en de straffen opleggen. Volgens sommige critici van de wet is dat een hele vermenging van rollen.

GAS-sancties kunnen ook aan minderjarigen worden opgelegd, tenminste als ze minstens 16 jaar oud zijn. De maximale boete bedraagt dan slechts 125 euro en aan de sanctie moet een voorstel tot een bemiddeling voorafgaan. Deze bemiddeling is geheel vrijwillig en gebeurt bij een neutrale bemiddelaar. Zowel de minderjarige als het slachtoffer zelf kunnen haar weigeren. De bemiddeling moet niet noodzakelijk gebeuren met een privépersoon als slachtoffer, ze kan ook als de stad het slachtoffer is. Ze kan leiden tot een vergoeding van de schade, tot een excuusbrief, tot een klein werkje.

Momenteel zijn 27 bemiddelaars voor overlastmaatregelen tegen minderjarigen aangesteld. Elf van hen werken in Vlaanderen (Vilvoorde, Leuven, Kortrijk, Turnhout, Antwerpen, Mechelen, Dendermonde, Gent, Geraardsbergen, Tongeren en Sint-Truiden). Zes gerechtelijke arrondissementen (Nijvel, Eupen, Dinant, Ieper, Veurne en Brugge) hebben er nog geen. Dat deelde de minister voor Grootstedenbeleid, Michel Daerden (PS), in maart 2010 mee aan senatrice Martine Taelman (Open Vld).

Iedere gemeente die een bemiddelaar heeft, krijgt hiervoor maximum 50.134 euro van de federale overheid. In 2010 werd 1,581 miljoen uitgetrokken voor al deze bemiddelaars. Een deel van het resterende bedrag werd aangewend om stadsbendes in drie Brusselse gemeenten te bestrijden.

WELKE RESULTATEN?

Nationaal

In 2008 werden in Vlaanderen 1.440 bemiddelingen met minderjarigen opgestart, in Wallonië 827 en in Brussel 146. Samen zijn er dat dus 2.395. Dubbel zoveel als het jaar voordien. Maar het aantal geslaagde bemiddelingen ligt heel wat lager. In Vlaanderen lag het aantal op 468, in Wallonië op 265 en in Brussel op 47. Dat is telkens 32%.

Antwerpen

In Antwerpen voert de vzw Elegast die bemiddelingen uit. Directeur Marc Parmentier stelde op de studiedag de recentste cijfers voor. En daar heeft de bemiddelling veel meer succes.

In 2009 kreeg Elegast 217 dossiers van minderjarigen binnen. 87% waren jongens, een derde woont buiten de stad Antwerpen, maar in 85% van de gevallen is de stad Antwerpen de benadeelde partij.

Om welke feiten gaat het? Sluikstorten (24,6%), spuwen en wildplassen (24,2%), graffiti spuiten (12,3%), drankmisbruik (10%), vandalisme (8,2%). Marc Parmentier zegde dat in de helft van deze gevallen (52%) ook effectief een bemiddeling wordt opgestart. Want de overheid moet de bemiddeling wel voorstellen, maar het kan zijn dat ze niet lukt, omdat bv. het slachtoffer of de dader niet willen, of omdat de dader onvindbaar is of de zaak al is geseponeerd. Als de bemiddeling werd gestart, lukte ze echter ook in 86% van de gevallen.

Parmentier vond dat heel succesvol en hij pleitte daarom voor een uitbreiding van het systeem. Dat heeft volgens hem vele voordelen: het stimuleert de dader tot verantwoordelijkheid en werkt pedagogisch naar zijn ouders. Het gaat ook het gevoel van straffeloosheid tegen en werkt positief voor de slachtoffers. Parmentier noemde het "de omgekeerde wereld dat de jeugdrechter wél minderjarigen vanaf 14 jaar in een gesloten instelling kan plaatsen, maar dat toch geen bemiddeling bij overlastboetes mogelijk is voor mensen van die leeftijd".

Hij wil de leeftijd dus op 14 jaar brengen. Eerder al stelde minister van Binnenlandse Zaken Annemie Turtelboom (Open Vld) dat voor.

VOOR VERLAGING VAN DE LEEFTIJD

Niet alleen Marc Parmentier is voor een verlaging van de leeftijd, maar ook directeur Tom Meeuws, die in Antwerpen verantwoordelijk is voor de overlastboetes. Hij wil de leeftijd op 12 jaar brengen.

Antwerpen past het systeem van de overlastboetes ruim toe. In 2009 werden 22.268 overtredingen vastgesteld: 45% betrof één of andere vorm van bevuiling (spuwen, sluikstorten), 33% beschadiging (vandalisme, wildplakken), 6,5% lawaaihinder. Er werden 653 bemiddelingen voorgesteld, van wie 217 aan minderjarigen. Zoals gezegd lukte in totaal daarvan zo'n 44% (de weigeringen tekenen voor 48% en daarvan lukt 86%).

Meeuws gaf meerdere redenen op om de leeftijd naar 12 jaar te verlagen.

"Omdat in Antwerpen de criminele daders steeds jonger worden en omdat die groep ook toeneemt. Misschien is dat elders niet zo, maar in Antwerpen wel". Dus is een veel vroeger optreden bv. met gemeentelijke administratieve sancties noodzakelijk om criminele feiten te kunnen voorkomen.

Uit een studie van Corinne Scoyer van de Antwerpse politie, die vorig jaar werd voorgesteld op een studiedag over jeugdcriminaliteit, bleek immers dat Antwerpen inzake jeugdcriminaliteit serieus afwijkt van de nationale tendens. De gemiddelde leeftijd van de daders van diefstal met geweld zakte in de Koekestad tussen 2000 en 2007 en het aantal van de minderjarigen in die groep steeg. Bij de handtasdiefstallen vormden de minderjarigen zelfs bijna 58% van de gevatte daders en 22% was amper 13 jaar. Bij diefstallen met geweld stelde de politie in die periode 30% meer minderjarigen vast, voornamelijk 14-jarigen. En bij de diefstallen met wapens (jongens met messen) bedroeg het aandeel van de minderjarigen 44%. Scoyer stelde in haar studie ook vast dat het aantal Oost-Europeaanse jeugdcriminelen, voornamelijk uit voormalig Joegoslavië, enorm toenam. Ze zijn doorgaans jonger en hun criminaliteit is gewelddadiger.

Een andere studie, van de Gentse criminoloog Lieven Pauwels, die in 2008 in het vakblad Panopticon verscheen, stelde vast dat eén op de drie leerlingen van het eerste en tweede middelbaar in de Antwerpse scholen in het jaar voor de studie iemand van buiten zijn familie had geslagen. Slechts 34% had nog nooit een misdrijf gepleegd. En één op de vijf van wie dat wel had gedaan, was al voor zijn tiende met criminele feiten begonnen. 5,9% pleegde geweld in groep, maar bij allochtone jongens liep dat percentage op tot 12,6%. Criminoloog Lieven Pauwels onderzocht dit bij 3.281 leerlingen in 23 scholen in de stad Antwerpen.

Meeuws verwees niet naar deze studies, maar de resultaten ondersteunen wel zijn pleidooi voor een leeftijdsverlaging tot 12 jaar. Dat is volgens hem des te meer nodig omdat het parket momenteel geen enkele mogelijkheid meer heeft om minderjarigen die een scheve schaats rijden te straffen. Dat komt door de nieuwe wet-Onkelinx van 2007 op de hervorming van de jeugdbescherming. "Het parket kan geen vorming of agressietherapie meer opleggen. Ze komen dit nu aan ons vragen, want een aantal jongeren glipt nu door de mazen van het net. Herstelbemiddeling (waarbij dader en slachtoffer overleggen over het bewuste feit én over de schaderegeling, nvdr), kan nog wel, maar… dat systeem van herstelbemiddeling werkt niet voor drie vierde van onze cliënten die niet "talig" zijn. Herstelbemiddeling is te verbaal en dat werkt nu eenmaal niet bij vele allochtone jongeren."

Meeuws voegde er aan toe dat Antwerpen "niet noodzakelijk aan het zakgeld van de minderjarigen wil zitten door ze boetes op te leggen. "We willen ze wel kunnen verplichten om een vorming of een anti-agressie-therapie te volgen of zich in te schrijven in een interimkantoor of in een sportclub". Meeuws betreurde wel dat de gemeenten "eigenlijk het werk van het parket moeten overnemen".

Uittredend volksvertegenwoordiger Ludwig Vandenhove (sp.a) heeft een wetsvoorstel ingediend om de leeftijd op 12 jaar te brengen. "In Sint-Truiden zelf is dat niet nodig, maar in grote steden als Antwerpen wel".

TEGEN VERLAGING VAN DE LEEFTIJD

Professor Tom Vander Beken (Universiteit Gent), die het systeem bestudeerde, sprak zich eerder uit tegen een verlaging van de leeftijd. Zijn onderzoek van 2006 wees uit dat de gemeenten toen alvast niet klaar waren voor dit idee. Ze hadden toen al de grootste moeite om de boetes op te leggen aan minderjarigen vanaf 16 jaar. Vander Beken wees er toen ook op dat de bemiddeling plots in de GAS-wet was opgenomen zonder dat dit grondig was doordacht. Hij vond de bemiddeling toen een beetje tegenstrijdig met de filofosie van de GAS-wet, die kleine overtredingen op een snelle en eenvoudige manier wil bestraffen. Voor hem werd te veel geïnvesteerd in verhouding tot het resultaat dat je kon verwachten. Het was eigenlijk een beetje schieten met een kanon op een mug.

Op de studiedag woensdag in Brussel was de criminoloog milder. Hij stelde dat de leeftijd in soortgelijke systemen in Engeland en Nederland respectievelijk 10 en 12 jaar is. Hij had toch nog vragen: "Is deze verplichte bemiddeling niet wat te zwaar voor feiten die soms niet eens een misdrijf zijn, zoals op de grond spuwen of dronken zijn? Bemiddeling is een veeleisend en intensief proces, dat zwaarder kan overkomen als een boete of zelfs als een opschorting van de strafuitspraak. Bovendien is de gemeente niet verplicht om de boete te laten vallen bij een geslaagde bemiddeling. Daardoor wordt het systeem wel erg extreem. De ene gemeente laat de boete vallen bij een geslaagde bemiddeling, de andere niet. Dat kan m.i. niet. Als men de bemiddeling in de overlastwet behoudt, moet ze wel een betere plaats krijgen en moet de wet zeker worden aangepast", zo stelde hij.

Andere kritieken kwamen op de studiedag van sommige parketten uit Luxemburg. Zij betoogden dat bemiddeling alleen maar mag gekoppeld worden aan een straf. "En de minderjarige krijgt geen straf. Men legt hem weliswaar een overlastboete van maximum 125 euro op, maar de minderjarige zelf heeft geen eigendommen of vermogen. Het zijn toch zijn ouders die dat moeten betalen. Vandaar dat die bemiddeling ook geen zin heeft", zo luidde het nog.

BEDENKING

Men zou in deze discussie best twee dingen loskoppelen: de verlaging van de leeftijd voor gemeentelijke administratieve sancties en de bemiddeling. Beide dingen hoeven niet noodzakelijk samen te gaan, zeker als je bedenkt dat bemiddeling erg arbeidsintensief en duur kan zijn en soms maar wordt opgelegd voor heel kleine overlastfeitjes.

Anderzijds zou men in deze discussie beslist twee dingen koppelen, die men nu helemaal niet koppelt: een leeftijdsverlaging in de GAS-wet lijkt niet te kunnen zonder een leeftijdsverlaging in de wet op de jeugdbescherming. In die wet blijft de grens voor bestraffing nog altijd pal op zestien jaar staan. Minderjarigen zouden dan wel vanaf 12 jaar "gestraft" moeten worden voor heel kleine feiten zoals spuwen op de grond of dronken over straat lopen, maar niet voor heel grote zoals iemand doodsteken. Het valt niet goed in te zien hoe dezelfde minderjarige voor het ene feit persoonlijk verantwoordelijk kan worden gesteld en daarvoor een administratieve straf moet krijgen en voor het andere helemaal niet. Beide leeftijden moeten gelijk naar omlaag. De wetten die jeugdcriminaliteit en overlast door minderjarigen aanpakken moeten grondig worden herzien. En daarbij zullen een aantal (oubollige) taboes moeten sneuvelen.

Lees ook:

Jeugdcrimininaliteit steeg lichtjes in 2008

Bedenkingen bij de hervorming van de jeugdbescherming

Een op de drie scholieren pleegt geweld

Turnhout geeft nalatige ouders overlastboetes

Het Antwerps straatverbod ter discussie

Vastgoed

Jobs in de regio