Atomiumoverleg moet gerecht hervormen

Print
19 OKTOBER 2OO9 - Minister van Justitie Stefaan De Clerck (CD&V) heeft maandag de Atomiumwerkgroep geïnstalleerd. Die bestaat uit 9 partijen, zoals de negen bollen van het Brusselse Atomium. Alleen VB en LDD zijn niet gevraagd. De werkgroep moet tegen het einde van dit jaar het gerecht hervormen. De Clerck wil meer management én grotere gerechtelijke arrondissementen. Tegelijkertijd wil hij nieuwe "afdelingen" binnen zijn eenheidsrechtbank oprichten: tuchtafdelingen voor magistraten en advocaten, maar ook afdelingen voor bemiddeling. Maar binnen de regering is er weinig eensgezindheid over een aantal punten uit zijn plan. En nu komt de oppositie er ook nog eens bij.

Justitie is dringend aan hervorming toe. Na de zaak-Dutroux besloot het parlement om politie en justitie te hervormen. Er kwam een Octopusakkoord van acht partijen. De politie werd met wisselend succes hervormd, maar het luik justitie bleef achterhinken.

Dat wil niet zeggen dat er aan justitie niets veranderde in die bewuste periode.

* Er kwam een federaal parket met nationale bevoegdheid voor de zware misdaden.

* De Hoge Raad voor de Justitie werd opgericht om rechters te benoemen en te bevorderen, klachten van burgers te onderzoeken en audits van rechtbanken en parketten te doen.

* Slachtoffers kregen een statuut met veel meer rechten en door de eerste wet-Franchimont werd een deel van de strafprocedure hervormd.

* De rechters en procureurs worden niet meer voor het leven benoemd, maar krijgen nu een beperkt mandaat in de tijd. Er kwam een college van procureurs-generaal.

* Er kwamen strafuitvoeringsrechtbanken (SURB's) om over de voorwaardelijke vrijlating van veroordeelden te beslissen.

Wat wil De Clerck?

De hoger genoemde hervormingen waren belangrijk, maar onvoldoende. De Clerck wil - net als zijn voorgangster Laurette Onkelinx (PS), wiens Themisplan hij op belangrijke punten met eigen accenten overneemt - een grote modernisering van het gerechtelijk apparaat doorvoeren. Hij roept daarvoor een Atomiumoverleg in het leven. Negen partijen (CD&V, cdH, sp.a, PS, MR, Open Vld, Groen!, Ecolo en N-VA) zetten zich iedere maandag achter gesloten deuren samen in de Senaat om over het plan-De Clerck te discussiëren. De minister zelf hoopt dat uiterlijk tegen einde dit jaar de nieuwe hervorming klaar is.

De Clerck koos het Atomium als symbolische naam voor zijn werkgroep: "Negen bollen die schitteren en elkaar voortdurend in evenwicht houden". VB en LDD zijn niet uitgenodigd.

De hervorming wordt wetenschappelijk ondersteund. Onder andere door de professoren Hondeghem en Depré van het Leuvense Instituut voor de Overheid en door het Interuniversitair Centrum voor het Gerechtelijk Recht onder leiding van professor Bruno Maes. De debatten zijn niet toegankelijk voor pers of publiek.

De nota-Declerk lekte eerder al uit op een studiedag in Leuven. Ondertussen is ze op enkele cruciale punten gewijzigd. Zo verdween de splitsing van het gerechtelijk arrondissement Brussel-Halle-Vilvoorde uit het aanvankelijke ontwerp. Ook de decentralisatie van de Raad van State (door in iedere rechtbank een administratieve afdeling op te richten), die in het verleden vurig werden bepleit door Johan Vande Lanotte (sp.a) en Hugo Vandenberghe (CD&V), is niet meer in het ontwerp opgenomen.

De herwerkte nota-De Clerck werd al in de regering besproken en de kritieken van de partijen van de meerderheid werden in de nota opgenomen. Nog even in een notendop wat de nota-De Clerck zegt.

* De Clerck wil nog maar 16 gerechtelijke arrondissementen overhouden van de huidige 27.

Blijven gewoon bestaan zoals ze nu zijn: Antwerpen, Brussel, Leuven, Nijvel, Gent, Luik.

Smelten samen: Mechelen met Turnhout; Hasselt met Tongeren; Dendermonde met Oudenaarde; Brugge met Veurne; Kortrijk met Ieper en het kanton Tielt; Hoei met Eupen (met een aparte Duitstalige afdeling) en Verviers; Aarlen met Marche en Neufchateau; Namen met Dinant; Bergen met Doornik; Charleroi met het kanton La Louvière.

* In ieder nieuw arrondissement zou nog één rechtbank komen, waarin alle andere rechtbanken (arbeidsrechtbank, rechtbank van koophandel, de vredegerechten, jeugdrechtbank) als afdelingen opgaan.

* De Clerck wil in die rechtbank ook nieuwe afdelingen oprichten: een beroepsafdeling tegen beslissingen van vrede- en politierechters; een afdeling voor bemiddeling; een tuchtafdeling voor magistraten, maar ook advocaten, gerechtsdeurwaarders en notarissen.

* De minister pleit voor hypergespecialiseerde afdelingen: (minstens) één strafuitvoeringsafdeling (de huidige SURB) en één fiscale afdeling in iedere rechtbank waar de zetel van het Hof is gevestigd.

* Tegelijkertijd komt er meer management in de rechtbanken. Iedere rechtbank krijgt een directiecomité met een voorzitter, een ondervoorzitter die de gerechtelijke kant van het werk bekijkt en een niet-magistraat manager voor al het logistieke (gebouwen, aanschaf materiaal, e.d.).

Nationaal komt er één centrale dienst om de rechtbanken te beheren. Die krijgt een raad van bestuur met een directiecomité. Zij gaan over ICT, gebouwen, belangrijke aankopen, personeel. Ze onderhandelen met alle rechtbanken en parketten over de middelen en het personeel dat zij nodig hebben en kennen dan een enveloppe toe. Dat zal periodisch worden hernieuwd op basis van de werklastmeting.

* Rechters worden mobieler. Ze kunnen in een andere afdeling worden ingeschakeld: een arbeidsrechter kan bv. tijdelijk strafrechter worden als dat nodig zou zijn.

* De minister wil één centraal loket. De burger wendt zich tot dat loket en het beslist naar welke afdeling zijn zaak wordt gestuurd. Het loket lost dus bevoegdheidsconflicten op. Het behandelt ook klachten van burgers over bepaalde rechters.

* De zetelende magistraten krijgen één vertegenwoordigend orgaan, net zoals er een college van procureurs-generaal voor de parketmagistraten is.

* De toegevoegde rechters worden afgeschaft, maar de plaatsvervangende rechters blijven bestaan. Ze zullen echter niet meer aan een rechter worden verbonden, maar aan een rechtbank. Ze mogen niet meer dan 25% van het kader van de beroepsmagistraten van de rechtbank vertegenwoordigen.

Bedenkingen uit de regering

* Over de eenheidsrechtbank bestaat momenteel géén eensgezindheid binnen de meerderheid. Sommige partijen willen twee rechtbanken oprichten: een rechtbank van eerste aanleg (met de gewone rechtbank, de vrederechters en de politierechters) en een socio-economische rechtbank. Daarin fusioneren de rechtbank van koophandel en de arbeidsrechtbank. Bovendien zou die tweede rechtbank ook de milieuzaken behandelen.

Anderen zoals bv. Tony Van Parys (CD&V), willen de vredegerechten onafhankelijk - en dus buiten de eenheidsrechtbank - houden.

* Ook de nieuwe afdelingen oogsten veel kritiek. Sommige partijen die net zoals minister De Clerck de vrederechters in de nieuwe eenheidsrechtbank willen opnemen, willen niet dat die zelfde eensheidsrechtbank ook een beroepsafdeling krijgt tegen de vonnissen van die vrede- en politierechters. Dat kan niet van het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens, zo betogen zij. Die beroepsmogelijkheid moet bij de hoven van beroep komen.

Ook de aparte tuchtafdeling zien vele partijen niet zitten. Overbodig, want er is toch maar een beperkt aantal tuchtzaken. De advocaten en notarissen moeten hun eigen tuchtorganen blijven behouden, zo luidt het verder. En tenslotte: de tucht laten afhandelen door collega-magistraten is geen goed idee.

De aparte bemiddelingsafdeling stuit eveneens op veel kritiek: ze is zeker niet overal nodig, de bemiddelende rechter heeft eigenlijk heel weinig bevoegdheden. Sommigen pleiten voor een afdeling om de minnelijke schikkingen te beslechten, anderen om van de vredegerechten de bemiddelingsafdeling te maken, met uitgebreidere bevogdheden dan.

* Ook over de grootte van de arrondissementen is er geen eensgezindheid onder de negen. Sp.a wil één rechtbank per provincie, zodat er 11 rechtbanken zouden komen (10 provincies en Brussel-Hoofdstad), zoals ook de meeste procureurs willen.

Bepaalde regeringsleden willen dan weer dat het havengebied integraal bij het gerechtelijk arrondissement Antwerpen wordt gevoegd. Andere leden uit de meerderheid willen de discussie zeker vooraf aan alle korpschefs voorleggen en ook de economische kenmerken van een bepaalde streek mee verdisconteren in het uittekenen van de gerechtelijke arrondissementen. Men drong aan op overleg met Binnenlandse Zaken om de politiezones af te stemmen op de gerechtelijke arrondissementen. Kortom: hier is nog veel werk aan de winkel.

* Het eenheidsloket stuit ook op kritiek in de regering. Volgens de critici is de meerwaarde niet aangetoond en zijn de kosten hoog. Er zijn maar weinig bevoegdheidsconflicten en daarvoor moet je geen aparte rechtbank oprichten, die in grote arrondissementen meerdere rechters zal vergen, zo luidt het. Er rijzen bovendien serieuze problemen met betrekking tot de motivering van de verwijzing van sommige zaken naar een bepaalde rechter. Het voorstel biedt verder geen oplossing voor territoriale bevoegdheidsconflicten.

Het is niet aan de griffie om zich bezig te houden met klachten en advies aan de rechtsonderhorigen, want de griffie moet neutraal blijven.

Nogal wat regeringspartijen willen de plaatsvervangende rechters afschaffen. Ze verwijzen daarvoor naar een nota van de Hoge Raad voor de Justitie.

Kortom: de kans dat de onderhandelingen tegen het einde van dit jaar uitmonden in een akkoord wordt klein geacht, gezien de grote meningsverschillen tussen de partijen en gezien de torenhoge problemen die hier nog bij zullen komen rond het gerechtelijk arrondissement Brussel-Halle-Vilvoorde.

Zie ook:

De Clerck wil 16 rechtbanken in plaats van 292

Liégeois strijdt tegen de gerechtelijke achterstand

Antwerps Hof wil straftoemetingsrichtlijnen

Hugo Lamon: "Het Gerecht is een Mexicaans leger"

"De Affaire Justitie" van Walter Van Steenbrugge


MEEST RECENT