Gezocht: een staatssecretaris voor de gevangenissen

31 JULI 2009 - Drie gevaarlijke gedetineerden ontsnapten per helikopter uit de nochtans zeer goed beveiligde gevangenis van Brugge en zijn tot op heden spoorloos. In Merksplas kropen dan weer zes gevangenen via een aanwezige ladder over het muurtje, bijna zoals in een tekenfilm. Ondertussen schiet de bouw van nieuwe gevangenissen bepaald niet op. Wat is er toch mis met ons gevangeniswezen en waarom verandert er zo weinig? Er zou best een aparte staatssecretaris voor het gevangeniswezen komen, die zich uitsluitend met deze problematiek bezighoudt. Alleen zo kan er wat schot in de zaak komen. Een analyse.

John De Wit

Het aantal ontsnappingen uit de Belgische gevangenissen stijgt sinds kort weer, maar het blijft historisch laag. In 2008 ontsnapten 62 gedetineerden (of 0,6% van de dagelijkse gevangenisbevolking), van wie 22 uit een gesloten instelling. We komen van ver. In 1995 namen 293 gedetineerden de benen (3,97% van de dagbevolking), in 2000 118 (1,33%).

Toegegeven: in 2009 waren er al 40 ontsnappingen tot op 27 juli, van wie 30 uit een gesloten instelling. Dat laatste cijfer is nu al de helft hoger dan dat van alle ontsnappingen uit gesloten instellingen in heel 2008, er is dus na jaren weer een stijgende tendens. Maar de globale balans blijft relatief positief. Uiteraard kan het nog altijd beter: in Nederland ontsnapten in 2008 slechts 4 gevangenen.

De ontsnappingen - hoe erg ze ook zijn - zijn maar een detail van het probleem. Er is een ander, veel belangrijker vraagstuk: de overbevolking van onze gevangenissen. Die neemt nog altijd toe en bedraagt nu bijna 20%, ondanks de groei van elektronische enkelbanden en werkstraffen. Ze gaat paradoxaal genoeg samen met het nauwelijks nog uitvoeren van de "korte straffen" tot drie jaar.

De oorzaken zijn bekend: ons land stopt relatief veel mensen in voorlopige hechtenis (nu al 35% van alle gedetineerden), maar vooral: het aandeel van de langgestraften in de gevangenisbevolking neemt almaar toe. De rechters leggen steeds zwaardere straffen op, deels omdat de criminaliteit gewelddadiger is geworden, maar ook omdat de korte celstraffen niet meer worden uitgevoerd.

Steeds meer veroordelen rechters tot "drie jaar en één dag", ook als ze eigenlijk maar twee jaar willen geven. Zo zijn ze er zeker van dat hun gestrafte onder de strafuitvoeringsrechtbank valt en daadwerkelijk moet gaan zitten. De niet-uitvoering van de korte straffen leidt dus tot vollere gevangenissen, hoe gek dat ook kan klinken.

De langgestraften nemen per definitie lange tijd veel plaats in en zo ontstaan de problemen.

Bijbouwen?

Deze overbevolking is er natuurlijk ook omdat men jarenlang te weinig heeft geïnvesteerd in nieuwe gevangenissen. Vervangen van oude bajessen door nieuwe mocht, maar bijbouwen was een groot taboe, het zou de repressie bevorderen en overbevolking zelfs uitlokken.

Amerikaans onderzoek van Abt Associates naar het opsluitingsbeleid tussen 1955 en 1976 in de VS stelde vast dat iedere nieuwe cel na vijf jaar opnieuw met een derde "overvol" zat. Criminologen besloten hieruit dat hoe meer cellen men bouwt, hoe meer mensen worden opgesloten.

Nu is feitelijk aangetoond dat dit onderzoek achterhaald is. In Nederland bouwde men zo'n tien jaar geleden heel wat cellen bij en die zitten niet overvol. Nee, er staan er honderden leeg, men moet personeel afdanken en hoopt dat te verhinderen door 500 lege cellen aan België te verhuren.

Bijbouwen mag dus weer. Daarover waren politici van alle politieke partijen, ook van de Groenen en de socialisten, het eens tijdens de bespreking van de beleidsnota van voormalig justitieminister Jo Vandeurzen. Dat was toen een spectaculaire wending in het ideeëngoed.

De progressieve partijen realiseerden zich dat extra cellen ook in het belang van de gedetineerden kunnen zijn, omdat die meer comfort krijgen en omdat hun rechten, die zij via de wet-Dupont kregen, zo kunnen worden gerealiseerd. En dat laatste is echt wel nodig. De Toezichtsraad voor de Gevangenissen leverde nog maar pas scherpe kritiek op het Belgische gevangenisbeleid. En volgens het rapport van de Europese mensenrechtencommissaris Hammarberg moesten in de bajes van Antwerpen op het moment van zijn inspectie (november 2008) 100 voorlopig gehechten, die verondersteld worden onschuldig te zijn, op de grond slapen. Hammarberg vond deze praktijk terecht onmenselijk. Maar toch is er voor het Antwerpse probleem nog geen oplossing.

De CD&V, die al twee jaar de minister van justitie levert, beloofde in haar verkiezingsprogramma van 2007 dat ze door middel van een publiek-private samenwerking in twee jaar tijd zo'n 1.500 extra cellen zou klaar hebben. Die cellen zouden er stààn. Iedereen sloot zich - soms met moeite - aan bij dat idee.

Die twee jaar zijn nu voorbij en er zijn…92 extra cellen bijgekomen. Aan dit tempo zal de regering haar plan om tegen het einde van de legislatuur 2.522 cellen bijgebouwd te hebben ongetwijfeld niet halen.

Waarom realiseert men zo weinig?

1. Deels omdat er teveel regeltjes zijn om zo'n bouwproject te realiseren. Zo zijn er in de Vlaanderen ruim 20 geschikte leegstaande sites, maar bouwen mag vaak niet van allerlei Europese milieurichtlijnen.

Maar zelfs als bouwen wél mag: ieder regeltje kan tot een procedure bij de Raad van State leiden, want iedere burger met een belang kan zo'n procedure opstarten. Bij de Raad duurt het allemaal veel te lang.

2. Betwistingen ontstaan door het Nimby-syndroom. Iedereen wil wel een gevangenis, maar niet in zijn achtertuin. Burgers zijn bang voor hun veiligheid en die van hun kinderen. Die angst steunt op niets.

De nieuwe bajessen zijn immers veel beter beveiligd dan de oude uit de negentiende eeuw. Als het aantal ontsnappingen nu gedaald is van 4% van het aantal gedetineerden dat op een willekeurige dag in 1995 in de gevangenis zat, naar 0,6% van die dagbevolking in 2008, dan komt dat precies door de vervanging van een aantal oude bajessen door goed beveiligde nieuwbouw in Hasselt, Andenne, Brugge.

En in bepaalde Nederlandse steden stegen de verkoopprijzen van panden in straten met een nieuwe gevangenis zelfs omdat de buurt veel veiliger is met dan zonder gevangenis. Wie wil ontvluchten zal immers niet in de buurt rond de bajes blijven hangen.

Bovendien brengt een nieuwe gevangenis op. Per gedetineerde moet je 1,3 personeelsleden tellen die vast in dienst komen. Op 500 gedetineerden zijn dat al gauw 650 vaste banen. En dan is de afgeleide tewerkstelling niet eens meegerekend. In tijden van economische crisis mag je het rustig wanbeleid noemen om géén gevangenis op je grondgebied te willen.

3. Een bijkomend probleem blijft de Regie der Gebouwen, die niet onder de minister van Justitie valt, maar onder die van Financiën. Dat bemoeilijkt de communicatie. De Regie munt ook niet uit door snelheid of efficiëntie. Al vele jaren wordt ervoor gepleit om Justitie zelf de centen te geven voor zijn eigen gebouwen, het was één van de speerpunten van het CD&V-verkiezingsprogramma, maar het is nog niet gerealiseerd.

4. Dat komt uiteindelijk vooral omdat de politici zelf er geen vaart achter zetten. De CD&V pleitte in haar verkiezingsprogramma voor een aparte regeringscommissaris voor justitie, naast de minister van justitie. Maak er maar gerust een staatssecretaris voor het gevangeniswezen van.

Maar die kwam er niet, er kwam wel een staatssecretaris voor het gehandicaptenbeleid (wat nauwelijks nog een federale bevoegdheid is) én een regeringscommissaris (een extra personeelslid dus, met nog eens 18 personeelsleden onder zich) om na te gaan of overheidsinstellingen niet te veel personeel hebben. De veel dringender functie van staatssecretaris voor het gevangeniswezen kwam er niet. Het is nochtans nodig dat iemand dagelijks alleen maar bezig is met die gevangenissen. Want de justitieminister zelf heeft veel te veel andere dingen aan zijn hoofd. De CD&V zou er dus goed aan doen nog eens aan te dringen op de uitvoering van haar verkiezingsprogramma.

Lees ook:

Hoe kunnen ontsnappingen voorkomen worden?

Het rapport-Hammarberg over de mensenrechten in België

Toezichtsraad zeer negatief over gevangenisbeleid

Vrijzinnigen tegen strafbeleid van Vandeurzen

De discussie over de beleidsnota justitie voor 2009