Wetsvoorstel discreet bevallen afgevoerd

Print
20 APRIL 2009 - Na de hoorzittingen die de Senaatscommissies Justitie en Sociale Zaken samen organiseerden, werd het voorstel-Monfils om discrete bevalling in België mogelijk te maken afgeblazen. Door dit voorstel kon een vrouw bevallen zonder dat iemand van de familie of het kind zelf ooit zouden weten wie ze was. Juristen wezen het voorstel af omdat ieder kind het recht heeft om zijn afstamming te kennen. Praktijkmensen waarschuwden ervoor dat het voorstel commercieel draagmoederschap mogelijk maakt en misbruikt kan worden door vrouwen die ontdekken dat hun toekomstig kind gehandicapt is en die daarvoor hun verantwoordelijkheid niet willen opnemen. De senatoren kijken nu al uit naar een nieuw voorstel. De discussie sleept al sinds halverwege de jaren negentig.

WAT IS HET PROBLEEM?

Wie ongewenst zwanger is, kan in België alleen abortus plegen of haar kind officieel afstaan voor adoptie. In dat laatste geval komt de naam van de moeder op de geboorteakte en is haar identiteit dus bekend.

Een aantal wanhopige meisjes, die te laat waren voor abortus, willen niet dat iemand weet dat ze zwanger waren. Ze laten hun kind achter in een station, in een vuilniszak in een vijver in het Antwerpse Rivierenhof, in een schooltoilet. Deze jonge vrouwen doen dat uit angst voor represailles en geweld. Of omdat ze zo zwaar onder druk staan omdat zwangerschap voor het huwelijk niet mag van hun (al dan niet islamitische) cultuur. Of omdat het kind uit een buitenechtelijke relatie komt, die niet mag bekend zijn. Het leven van het kind zelf komt in gevaar of het kind wordt vermoord.

Op het achterlaten van een kind staat maximum 3 jaar cel en 1.650 euro boete, als het kind helemaal niets overkomt. Als het kind ongeneeslijk ziek wordt of een orgaan niet meer kan gebruiken, dan komt het maximum op 5 jaar. Als het kind overlijdt, op 10 jaar.

Er is ook nog Borgerhoutse vondelingenschuif van Moeders voor Moeders, waarin wanhopige meisjes hun kind kunnen deponeren. Daar is het wel veilig, maar de politici vinden die schuif niet ideaal: daarin een kind deponeren blijft strafbaar (met maximum 3 jaar); bovendien is het voor het kind later totaal onmogelijk om zijn moeder op te sporen; en verder weten de hulpverleners helemaal van niets en kennen ze dus ook de genetische kwalen van het kind niet. Er was nog maar één geval in de vondelingenschuif sinds 2000, maar in Duitsland is de schuif een "succes".

Andere meisjes met dezelfde problemen vluchten naar Frankrijk. Daar kunnen ze in de klinieken op kosten van het OCMW anoniem bevallen. Ze moeten helemaal niet zeggen wie ze zijn en kunnen het kind onmiddellijk afstaan voor adoptie. Volgens senator Guy Swennen (sp.a) komt één derde van de vrouwen die in Rijsel anoniem bevallen uit België. De Franse regeling kwam echter in opspraak door de X-kinderen zelf. Dat zijn de kinderen uit een anonieme bevalling. En door een wetswijziging van 16 januari 2009 kunnen die X-kinderen nu toch via de rechter de identiteit van de moeder opvragen.

Om de overlevingskansen van deze vondelingen te bevorderen en om trips naar Frankrijk te verhinderen, werden meerdere wetsvoorstellen ingediend. Die moesten het discreet bevallen mogelijk maken: daarbij kunnen alle gegevens van de moeder wel genoteerd worden, maar ze worden in een speciaal, vertrouwelijk register gestopt. De moeder kan volledig onbekend blijven.

De voorstellen werden onder leiding van senator Philippe Monfils (MR) samengesmolten tot één synthesevoorstel, dat werd gesteund door Nahima Lanjri (CD&V), Guy Swennen (sp.a) en Patrik Vankrunkelsven (Open Vld). Over dat synthesevoorstel organiseerde de Senaat hoorzittingen kort voor het paasreces. En na die hoorzittingen werd beslist om "alles nog eens opnieuw te bekijken", want het voorstel was "niet rijp". Merkwaardig omdat de discussie al loopt sinds 1998 toen het Comité voor Bio-ethiek over dit thema een advies uitbracht.

WAT ZEGT HET VOORSTEL-MONFILS?

Vrouwen kunnen discreet bevallen. Dat wil zeggen dat hun identiteitsgegevens niet op de geboorteakte komen en dat ze juridisch gezien dus geen moeder zijn. Het kind wordt afgestaan voor adoptie.

De vrouwen kunnen tot twee maanden na de geboorte beslissen om hun identiteitsgegevens toch bekend te maken en de discrete bevalling te herroepen. Daarna kan dat niet meer.

De man die het vaderschap opeist omdat hij vermoedt dat zijn partner een kind gaat baren, kan tot twee maanden na de geboorte verzet aantekenen bij de raadkamer. Als die hem volgt, dan is hij juridisch wel de vader.

De moeder die voor discrete bevalling kiest, kàn een reeks van niet-identificeerbare gegevens (over haar gezondheid en die van de vader, over de afstamming van het kind en de omstandigheden van zijn geboorte bv.) in een envelop steken die het kind later kan inzien. De moeder kan die lijst altijd aanvullen of intrekken. Haar identiteit zelf kan ze geheim houden.

Als het kind meerderjarig is, kan het op simpel verzoek de lijst met niet-identificeerbare gegevens inzien. Het kan ook vragen om de identiteit van zijn moeder te kennen. Maar die kan zich daartegen verzetten. Een bemiddelaar kan dan nog wat bemiddelen, maar als de moeder zich blijft verzetten, dan blijft haar identiteit geheim.

WELKE KRITIEKEN?

Er waren zoveel kritieken op het voorstel dat het voorlopig is afgevoerd. De kritieken liepen sterk uiteen, al naargelang betrokkenen in de praktijk stonden dan wel juristen waren.

1. DE JURISTEN

Een pleiade juristen vond dat het kind het recht heeft om te weten wie zijn moeder is, ook als deze zich daartegen verzet. "Het euvel van het anoniem bevallen wordt niet weggewerkt door het Belgische systeem van discreet bevallen", zo meenden ze. Ze hadden echter ook andere bedenkingen. Een overzicht op basis van de nota van professor Jehanne Sosson (Familierecht, UCL).

* Het voorstel discrimineert tussen vaders en moeders. België werd op 13 juni 1979 in het arrest-Marckx door het Europees Hof voor de Mensenrechten in Straatsburg veroordeeld omdat het niet alle kinderen dezelfde rechten gaf. Wettig geboren kinderen (binnen het huwelijk) hadden tot dan meer rechten dan natuurlijke kinderen (geboren buiten het huwelijk). Dat kon niet voor Straatsburg.

Sinds dan huldigt België het principe "Mater semper certa est" (de moeder is altijd zeker). Dit beginsel wordt verlaten door het voorstel-Monfils. En er komen nieuwe discriminaties tussen moeder en vader. De moeder kan nu immers besluiten om niét de juridische moeder van een kind te zijn, wat de biologisch vader - die het vaderschap betwist had, maar die een DNA-test moest ondergaan - niet kan.

* Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft bovendien bij herhaling bepaald dat ieder kind het recht heeft om zijn ouders te kennen (in de zaken Gaskin van 7 juli 1989, Mikulic van 7 februari 2002, Odièvre van 13 februari 2003 en Jäggi van 13 juli 2006). Alle juristen vonden dat het niet kan dat de moeder een vetorecht heeft. Sommigen meenden dat het kind bij zijn meerderjarigheid zijn moeder moet kunnen kennen, Sosson stelt voor om de rechter te laten beslissen als de moeder zich verzet tegen het bekend maken van haar identiteit.

* België staat alleen. Naast Frankrijk, dat tot 16 januari 2009 volledig anoniem bevallen toeliet, bieden alleen Luxemburg en Italië nog de mogelijkheid aan de moeder om haar identiteit niet op de geboorteakte te zetten. Maar alle drie deze landen maken het voor het kind nu wel mogelijk om via het gerecht zijn moeder te kennen. België zou dus het enige Europese land zijn waar het kind dat niet kan via een gerechtelijke procedure.

* Wie zal controleren welke niet-identificeerbare gegevens de moeder over zichzelf prijsgeeft? Dat gebeurt onder gesloten omslag en noch het ziekenhuis waar de bevalling gebeurt, noch de Centrale Autoriteit, die bevoegd is voor adopties, kan die data controleren. Dat is echter toch wel nodig.

* Wat als de moeder overlijdt vooraleer het kind meerderjarig is? In dat geval kan het kind nooit nog aan de weet komen wie zijn moeder was, terwijl er toch geen enkel probleem meer is.

* Het kind kan slechts de niet-identificeerbare gegevens (over familieziektes bv.) opvragen vanaf het moment dat het meerderjarig is. Iedereen was echter voor een lagere leeftijd, professor Hoksbergen, die in Nederland vele adopties opvolgde, voor acht jaar.

* De vader kan het vaderschap opeisen binnen de twee maanden na de bevalling. Dan heeft het kind juridisch gezien een vader en geen moeder. Een systeem dat volkomen nieuw is. Wat is de zin van deze regeling? Zal de vader zijn kind niet meedelen wie de moeder is? Bovendien: twee maanden na de discrete bevalling is de moeder haar kind helemaal kwijt. Ze kan nooit meer het ouderlijk gezag uitoefenen, noch het hoederecht krijgen en heeft zelfs geen recht op contact met het kind. Zijn de gevolgen hiervan wel goed doordacht?

* Misbruiken worden mogelijk. Niets belet de moeder die ontdekt dat haar kind gehandicapt zal zijn, discreet bevalt en zo definitief van het kind af is. Het voorstel kan bovendien commercieel draagmoederschap bevorderen, wanneer de vader het kind erkent en het kind dus alleen een vader en geen juridische moeder heeft. Discreet bevallen kan een dekmantel worden voor commercieel draagmoederschap.

2. DE PRAKTIJKMENSEN

Enkele praktijkmensen vonden het wél goed dat de moeder haar identiteit niet moet bekend maken. Maar terzake was er geen eensgezindheid.

Wallonie: tegen

Sophie Lazard vangt in Franstalig België al 17 jaar lang moeders op die hun kind willen afstaan.

Ze schetste een profiel van de Franstalige cliënteel. Ze vangt zo'n 60 wanhopige vrouwen per jaar op. "Die komen uit alle milieus, maar de grote meerderheid heeft te laat een abortus aangevraagd. Ze hebben te laat gemerkt dat ze zwanger waren en moeten nu meestal alléén, zonder hulp van iemand anders, beslissen wat met het kind moet gebeuren. Er zijn weinig getrouwde vrouwen bij en als ze samenwonen is het meestal niet met de vader van het kind. De meeste vrouwen willen niet zeggen wie de vader is en ze willen absoluut niet dat hij weet dat ze zwanger zijn. De oorzaak van hun wanhoop ligt meestal in relationele problemen met de vader. De vrouwen willen een kind, maar niet met de vader van het kind".

Lazard zegt dat "twee op de drie vrouwen hun kind toch willen houden als ze degelijk worden begeleid". Die begeleiding moet de vrouwen helpen om een beslissing te nemen. De beslissing mag niet opgedrongen worden, maar begeleiding is wel absoluut nodig.

"Nu zegt men dat jaarlijks 400 vrouwen naar Frankrijk trekken om daar anoniem te bevallen. Ik begrijp niet vanwaar deze cijfers komen, want de Franse ziekenhuizen houden geen cijfers van de nationaliteit van de moeders bij".

Maar…: "Vermoedelijk zijn er wel veel onwetende mensen die de zwangere vrouw omringen en die haar naar Frankrijk sturen onder het motto: als abortus niet kan, dan maar rap rap anoniem bevallen in Frankrijk om zo snel mogelijk van het kind af te geraken. En dat terwijl dat blijkt dat twee op de drie vrouwen hun kind willen houden".

"Naar Frankrijk gaan om anoniem te bevallen, kon tot de jongste wet van juli 2006 nog nuttig zijn voor gehuwde vrouwen, die minder dan 300 dagen lang niet meer met hun man samenwonen maar met iemand anders. Toen was hun echtgenoot nog automatisch de vader, maar dat is nu niet meer zo. Naar Frankrijk gaan om anoniem te bevallen heeft dus geen zin meer".

Lazard hekelde dan ook de totale afwezigheid van begeleidingsmaatregelen in het wetsvoorstel, maar dat komt omdat de begeleiding door de gemeenschappen moet gebeuren: de Senaat is hiervoor niet bevoegd.

Ze voegde er aan toe dat ze in haar hele carrière maar twee vrouwen heeft gekend die uitdrukkelijk wilden dat er geen familiale band zou zijn met hun kind. "De vrouwen willen vooral dat hun onmiddellijke omgeving niet op de hoogte is van hun situatie. Men mag dit verzoek om discretie niet verwarren met het verbreken van de afstammingsband".

Ze vreesde dat het wetsvoorstel-Monfils "de royale weg wordt om adoptie mogelijk te maken". Lazard vond het wetsvoorstel "niet nuttig".

Vlaanderen: pro

1. Jo Labens

Labens steunde het wetsvoorstel volmondig. Hij is al dertig jaar in Antwerpen actief in de adoptiesector en was 15 jaar lang coördinator van het zoekregister "Gewenst Kind", waar ouders en kinderen die naar elkaar op zoek zijn met elkaar in contact proberen te treden.

Labens gaf eerst en vooral een aantal cijfers voor Vlaanderen. Hij zegde dat het zoekregister "Gewenst Kind" ieder jaar zo'n 60 zoekvragen krijgt, de helft van kinderen op zoek naar hun roots, de helft van vrouwen die hun kind hebben afgestaan en willen weten wat er mee gebeurd is. Elk jaar krijgt Labens ook twintig verzoeken om in Frankrijk anoniem te bevallen.

Labens zegde dat hij niet weet hoeveel meisjes in totaal anoniem gaan bevallen in Frankrijk, maar hij kan toch een en ander afleiden uit de daling van het aantal binnenlandse adopties. "Drie jaar geleden had de helft van de meisjes die hun hun kind afstonden een islamitische achtergrond. Vorig jaar ging het uitsluitend om autochtone meisjes. Dat lijkt mij heel vreemd en ik geloof het niet. Ik denk dat men in islamitische kringen weet heeft van de mogelijkheid om in Frankrijk anoniem te bevallen en daar nu ook gebruik van maakt. Daarom daalt bij ons dan het aantal binnenlandse adopties".

Labens zegde nog dat de jongste drie jaar slechts drie kinderen te vondeling werden gelegd. Hij viel scherp uit tegen de "middeleeuwse vondelingenschuif van Moeders voor Moeders", die z.i. snel moet verdwijnen.

De praktijkdeskundige bevestigde de visie van Lazard dat een goede begeleiding van de wanhopige vrouwen tot minder adopties leidt: "Slechts 20% van de vrouwen die zich bij de Vlaamse adoptiediensten aanbieden met de vraag om hun kind af te staan, staan dat ook effectief af na begeleiding. In 80% van de gevallen wordt een andere oplossing gevonden".

Hij vond het wetsvoorstel-Monfils goed. "Persoonlijk vind ik dat een kind recht heeft om te weten wie zijn moeder is, maar toch ben ik voor het vetorecht van de moeder", zo zegde hij. Er zijn volgens hem immers nog altijd meisjes, die hun kind ergens in een kamertje zullen achterlaten als ze niet zeker zijn dat hun anonimiteit volledig gegarandeerd blijft. "Misschien is dat binnen 20 jaar anders, maar nu helaas nog niet", zo zegde hij.

Labens ging akkoord met de visie van senator Guy Swennen (sp.a). Die had gezegd dat "het belang van het kind een containerbegrip is. Het kind heeft volgens de mensenrechtenverdragen recht om zijn afstamming te kennen, maar het allereerste belang van het kind lijkt mij om te blijven leven na zijn geboorte. En als dat alleen maar kan als de moeder absoluut anoniem blijft, dan moet het maar zo".

Labens steunde die visie en voegde er nog het volgende aan toe: "Het is even belangrijk dat het vinden van de moeder, voor een kind dat naar haar op zoek gaat, ook een positieve ervaring is. Als het kind geconfronteerd wordt met iemand die manu militari tot contact verplicht wordt, of als men gaat zoeken via Facebook en plots aan de deur van de moeder staat, dan is dat zeker geen garantie voor een positieve ervaring. Daarom is begeleiding absoluut noodzakelijk".

Labens had ook wel wat detailkritiek op het wetsvoorstel. Hij stipte aan dat de vrouwen die discreet bevallen zijn slechts twee maanden de tijd krijgen om te beslissen of ze het kind houden of niet. "Veel te weinig. Dat zou minstens zes maanden moeten zijn. Wij krijgen soms aanvragen binnen nadat de moeder al bevallen is. Er is echt wel begeleiding nodig om haar de mogelijkheid te geven om haar beslissing ernstig te nemen".

2. Anne Verougstraete

Deze gynaecologe van de VUB, vond de termijn van twee maanden eveneens te kort. "In Nederland is hij drie maanden en dat is een minimum", betoogde zij.

Ze was er uitdrukkelijk voor dat de moeder haar identiteit geheim mag houden en waarschuwde de senatoren ervoor om deze moeder niet te stigmatiseren. "Hun kind afstaan is voor deze moeders dikwijls een daad van liefde, vaak de enige daad van liefde waar ze toe in staat zijn. Ze willen het zo beschermen tegen mogelijke mishandeling door henzelf en hun kind de kans bieden om in een ander gezin gelukkig op te groeien".

Omdat er een kleine groep vrouwen is die hun zwangerschap hoe dan ook ontkennen tot op het moment van de bevalling, "zal zelfs dit voorstel-Monfils niet uitsluiten dat meisjes in kamertjes gaan bevallen en het kind daar achterlaten. Het leven van het kind zal in bepaalde gevallen dus toch in gevaar blijven."

EN NU?

Na deze scherpe kritieken besloten de indieners om hun voorstel opnieuw te bestuderen. Philippe Monfils neemt hiervoor het initiatief.

België telde in 2008 volgens het Nationaal Instituut voor de Statistiek 380 adopties van binnenlandse kinderen: 249 in Vlaanderen en 131 in Wallonië. Daarnaast werden nog eens 451 buitenlandse kinderen geadopteerd, van wie 244 in Vlaanderen en 207 in Wallonië.

De Senaat is natuurlijk een reflectiekamer. Ze wil haar werk heel grondig doen en dat is een goede zaak. Maar het blijft toch verbazen dat dit soort voorstellen - net zoals dat over draagmoeders - nu al bijna tien jaar "in discussie" is zonder enig resultaat. Ondertussen is er - ondanks aandringen - nog altijd geen empirisch onderzoek gedaan naar het aantal feiten waarvoor dit voorstel een oplossing moet bieden. Ook het kostenplaatje van dit voorstel ontbreekt nog altijd.

Lees ook:

Nieuwe wet op de afstamming van kracht sinds 1 juli 2007

Nu in het nieuws