Moet advocaat al bij eerste politieverhoor aanwezig zijn?

Print

Moet advocaat al bij eerste politieverhoor aanwezig zijn?

26 JANUARI 2009 - Volksvertegenwoordigster Carina Van Cauter (Open Vld, foto) wilde vorige week in de Kamercommissie Justitie dat justitieminister Stefaan De Clerck (CD&V) dringend maatregelen neemt om de Belgische wetgeving in orde te brengen met het arrest-Salduz van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg. Dat arrest is volgens haar - en volgens vele advocaten - een nieuwe bom onder de manier waarop het Belgische gerecht criminele feiten onderzoekt. Volgens het arrest heeft al wie opgepakt is door de politie in principe vanaf zijn eerste verhoor door de agenten recht op bijstand van een advocaat. Justitieminister De Clerck zegde dat hij de zaak onderzoekt en eventuele procedures tegen België afwacht. Het arrest werd op 11 december jl. bevestigd in de zaak-Panovits tegen Cyprus. (UPDATE 24 DECEMBER 2011: Uiteindelijk leidde dit arrest tot een wet waarover U hier meer informatie vindt, nvdr.)

Wat zijn de feiten?

De minderjarige Yusuf Salduz (toen: 17 jaar, nu 24) uit Izmir, Turkije, zou op 29 mei 2001 hebben deelgenomen aan een betoging van de PKK, een verboden extreem-linkse terreurgroep. Hij zou eveneens een verboden spandoek hebben opgehangen aan een brug.

Toen de politie hem op 29 mei oppakte, zegden de agenten hem dat hij het recht had om te zwijgen. Op 30 mei werd hij medisch onderzocht en de dokter stelde geen sporen van mishandeling vast. Salduz bekende dat hij aan de betoging van zo'n 60 PKK-ers had deelgenomen en dat hij slogans voor PKK-leider Ocalan had geroepen. Hij bekende ook dat hij lid was van de plaatstelijke jeugdafdeling van de PKK.

Volgens een technisch kon niet worden vastgesteld of het geschrift op het spandoek wel degelijk van Salduz was.


Betoging voor PKK-leider Ocalan

Op 1 juni 's avonds werd Salduz opnieuw medisch onderzocht en de arts stelde geen sporen van mishandeling vast.

Aan de procureur verklaarde Salduz dat hij het spandoek niet gemaakt had, dat hij niet ging mee betogen, maar op bezoek ging bij een vriend en dat de bekentenissen die hij had afgelegd, waren afgedwongen door de politie. Salduz ontkende iedere illegale activiteit.

De Turkse rechtbanken negeerden de meeste elementen in Salduz' voordeel en veroordeelden hem op 5 december 2001 tot 2,5 jaar cel.

Wat zegt de Turkse wet?

In Turkije heeft iedere aangehoudene vanaf het eerste verhoor recht op bijstand van een advocaat. Die bijstand is verplicht bij minderjarigen en bij al wie het risico loopt om tot vijf jaar veroordeeld te worden.

In terrorismezaken kan dit recht 48 uur worden opgeschort, maar in die periode kan de verdachte dan ook niet ondervraagd worden.

Wat zegt Straatsburg?

1. De gewone kamer

In Straatsburg kwam de zaak een eerste keer voor een gewone kamer van zeven rechters onder voorzitterschap van de Belgische rechter Françoise Tulkens. Zij gaven Salduz op 26 april 2007 ongelijk met vijf stemmen tegen twee.

Ze vonden dat Salduz zowel voor de correctionele rechter als in beroep was vertegenwoordigd door een advocaat en alles wat de procureur had gezegd, had kunnen tegenspreken. Bovendien waren de eerste verklaringen bij de politie (zonder advocaat) volgens de gewone kamer niet de enige grond om Salduz te veroordelen. Er waren ook getuigenissen en een grafologisch onderzoek. Het recht op een eerlijk proces is om deze reden niet geschonden, zo vond de gewone kamer.

De Belgische rechter Françoise Tulkens was het totaal oneens met de meerderheid. Zij pleitte voor een veroordeling van Turkije.

2. De Grote Kamer

En op 27 november 2008 gebeurde dat ook. Toen besloot de Grote Kamer, waarin 17 rechters (meestal van andere staten dan in de eerste kamer) zetelen, unaniem dat het recht op een eerlijk proces (artikel 6 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens) van Salduz wel geschonden was.


Turks politieverhoor in film "Midnight Express"

Waarom? De theorie

Iedereen heeft in principe recht op bijstand door een advocaat vanaf zijn eerste verhoor door de politie. De verdachte bevindt zich dan immers in een erg kwetsbare positie en dat is des te meer zo omdat het rechtssysteem almaar complexer wordt. De verdachte heeft het recht om zichzelf niet te beschuldigen en dat moet voor hem duidelijk zijn.

Maar - zegt Straatsburg er onmiddellijk bij -: dit recht op bijstand van een advocaat van bij het eerste politieverhoor is niet absoluut en het feit dat die bijstand er van in het begin is, wil ook niet zeggen dat de verdachte een eerlijk proces kreeg.

Iedere uitzondering op het recht op bijstand van een advocaat moet duidelijk omschreven zijn in de wet en beperkt zijn in de tijd.

Het recht op een eerlijk proces is geschonden als verklaringen tijdens politieverhoren zonder bijstand van een advocaat later worden gebruikt om er een veroordeling op te baseren.

Waarom? De praktijk

Dat alles gebeurde volgens Straatsburg in de zaak-Salduz. Er was geen bijstand van een advocaat toen de verdachte werd verhoord door de politie, de procureur en de onderzoeksrechter. Hij kon zijn advocaat pas zien na zijn aanhouding. De verklaringen die Salduz zonder bijstand van een advocaat aflegde waren hét bewijselement om hem te veroordelen. Toen Salduz een advocaat had, ontkende hij en hetzelfde gold voor een achttal getuigen die - zonder advocaat bij de politie - Salduz aanwezen als schuldige en later - met advocaat - die verklaringen weer introkken.

Ook werden bewijselementen ten voordele van Salduz (een grafologisch onderzoek dat zegde dat het niet zeker was dat Salduz het spandoek had geschreven) verworpen door de rechtbank.

Salduz was bovendien minderjarig en dan is beroep op een advocaat fundamenteel, meent het Hof.

Turkije werd (eens te meer) veroordeeld voor schending van de mensenrechten en Salduz kreeg een schadevergoeding van 3.000 euro, hij had 15.000 euro gevraagd.

Hoe zit het in België?

In België mag de verdachte tijdens een opsporingsonderzoek van het parket overleggen met zijn advocaat, maar die laatste mag niet aanwezig zijn bij de verhoren en bij de meeste onderzoeksverrichtingen.

In een gerechtelijk onderzoek van de onderzoeksrechter mogen de inverdenkinggestelden zich laten verdedigen door een advocaat in de procedures voor de raadkamer en voor de kamer van inbeschuldigingstelling, die hun aanhouding verlengen en de verwijzing naar de rechtbank regelen. Maar ook als de ze het dossier gaan inkijken of onderzoeksdaden vragen. Door de wet-Franchimont zijn de rechten van verdachten op een advocaat serieus uitgebreid. Bij ondervragingen zelf is de advocaat echter niet aanwezig.

Hoe reageerde Minister De Clerck?

In de Kamer drong Carina Van Cauter aan op een snel wetgevend initiatief. "Op meerdere websites raden advocaten nu al hun cliënten aan om al bij het eerste politieverhoor een advocaat te vragen en als dit geweigerd wordt (wat gezien de huidige stand van de wetgeving uiteraard zo zal zijn), om dat dan te laten noteren in het proces-verbaal", zo zegde Van Cauter. "Dit kan op termijn tot serieuze rechtszaken in Straatsburg leiden en tot verbrekingen van veroordelingen van zware criminelen", zo vreesde ze nog.

Minister van justitie De Clerck zegde dat hij dit arrest-Salduz door zijn diensten zou laten onderzoeken. Hij sloot niet uit dat Belgische advocaten zich op het arrest zouden beroepen om een veroordeling van ons land te krijgen.

De Clerck overweegt momenteel echter geen wetswijziging en wacht af wat er gebeurt.

De minister beklemtoonde dat het arrest-Salduz alleen afdwingbaar is tegenover Turkije. Tegenover België heeft het z.i. "slechts een indicatieve waarde". Het kan dus bepaalde suggesties doen maar meer ook niet.


Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg

Volgens De Clerck is de Belgische situatie op het eerste gezicht fundamenteel anders dan de Turkse. Zo duurt het hier maar 24 uur vooraleer een opgepakt persoon voor een rechter verschijnt, tegen drie dagen in Turkije.

Vervolgens moet je ook rekening houden met de specifieke omstandigheden van de zaak: het ging hier om een minderjarige en voor deze mensen is Straatsburg sowieso strenger. En je moet de veroordeling van Turkije ook zien in het kader van de gehele procedure, waar de strafrechters zich volledig steunden op dat ene politieverhoor en ander bewijsmateriaal van tafel veegden. Dat maakt de zaak specifiek.

Voor De Clerck is het arrest ook dubbelzinnig omdat er hem nog een verschil is tussen het "recht op bijstand van een advocaat" en "het recht van de advocaat om aanwezig te zijn bij alle verhoren". De bijstand kan ook zonder die aanwezigheid georganiseerd worden, aldus de minister.

(Hierbij moet worden opgemerkt dat het Hof in de motivering spreekt van het "recht op contact" met een advocaat ("accés") en in het besluit op het "recht op bijstand" ("assistance") door een advocaat, wat de duidelijkheid zeker niet ten goede komt en pleit voor de interpretatie van de minister. Maar zelfs dan heeft iemand die wordt opgepakt door de politie - tenzij in uitzonderlijke gevallen - het recht om een advocaat te contacteren en zal dus de wet toch moeten worden aangepast. Want het arrest-Salduz werd unaniem geveld door de Grote Kamer. Als we Straatsburg ernstig nemen, dringt een wetswijziging zich op. Temeer daar het arrest ondertussen al werd bevestigd in de zaak-Panovits tegen Cyprus op 11 december 2008. Maar dat arrest was niet unaniem en het was "nog maar" een arrest van een gewone kamer. Het valt echter toch te vrezen dat Justitieminister De Clerck de gevolgen van het arrest-Salduz wat minimaliseert, nvdr).

Hoe is de verhoorpraktijk in België?

België is uiteraard Turkije niet, maar wetenschappelijk onderzoek toonde aan dat er wat schort aan de manier waarop de politie verhoort. Zo stelde criminoloog Paul Ponsaers (Universiteit Gent) vast dat zes procent van de speurders toegaven dat ze regelmatig geweld gebruikten als ze iemand verhoorden.

En al wat ouder onderzoek van voormalig rijkwachtmajoor Marc Van de Plas (in Custodes, 2000, nr. 1) wees uit dat de Belgische speurders nog te veel ofwel een manipulatieve ofwel een beschuldigende strategie gebruiken.

In het eerste geval bluft de speurder, hij stelt de feiten verkeerd voor (suggereert een bekentenis van iemand anders die er niet is of belooft een strafvermindering die onmogelijk is) of hij intimideert (door bedreigingen of slagen).

Belgische speurders verhoren volgens majoor Van de Plas vaak ook nog te beschuldigend: ze overrompelen de verdachte met de bewijselementen die ze hebben en beschuldigen hem. Dat werkt slechts bij zwakke persoonlijkheden en kleine garnalen, maar niet bij de georganiseerde misdaad. Bovendien geeft de speurder zijn troeven veel te vlug prijs en bestaat het risico dat hij bevooroordeeld is.

Want ook dat laatste komt voor: in meer dan 10% van de verhoren heeft de speurder een vast idee van hoe de feiten gebeurd zijn en stelt hij suggestieve vragen om ze bevestigd te krijgen.

Verhoren zijn ook veel te veel op bekentenissen gericht en te weinig op de concrete elementen van het misdrijf. Eens bekend stopt men vaak het onderzoek en dat is fout. Want als de verdachte zijn bekentenis op de zitting herroept, heeft de rechter geen enkel element meer om zich op te steunen.

Want valse en afgedwongen bekentenissen komen voor, ook in volledig democratische staten, zo stelt Van de Plas. Gudjonsson stelde in IJsland vast dat 12% van de IJslandse gevangenen een valse bekentenis had afgelegd en op basis daarvan ook was veroordeeld. En Rattner vond in 1988 dat in 8% van de gekende gerechtelijke dwalingen in de VS de oorzaak lag in een afgedwongen bekentenis.


Turkse ondervraging in film "Midnight Express"

Sommige politiedeskundigen, zoals de Nederlandse professor Wagenaar, gaan zover om de bekentenis als politietechniek gewoon als strijdig met de mensenrechten uit te roepen.

Het onderzoek van Van de Plas geeft een indicatie, maar de vraag rijst in hoeverre het nu nog geldig is. Er is dringend een nieuwe studie nodig.

Verhoren opnemen?

Er is een bijkomend probleem. Waarom worden in België de verhoren niet opgenomen, ofwel op geluidscassette ofwel op video. In Engeland gebeurt dit al sinds 1984 en tot ieders tevredenheid.

Politiedeskundige Cyrille Fijnaut bepleitte het voor België al in 1988 (!), maar tot nu toe deed men niets met zijn suggestie. Door een volledige opname van het verhoor, krijgt de rechter een precies beeld van wat nu echt is gezegd. Onfaire verhoormethodes worden onmogelijk en de politie wordt beschermd tegen onterechte klachten achteraf. Op de cassettes blijft alles bewaard, ook sommige details die op het moment van het verhoor onbelangrijk schijnen (en die dus niet in een proces-verbaal komen), maar die na ontdekking van nieuw bewijsmateriaal cruciaal kunnen zijn.

Net zoals winkeliers aanvankelijk tegen autovrije straten zijn, zijn politiediensten tegen het opnemen van verhoren. Ze vrezen dat ze door buitenstaanders, bijvoorbeeld door advocaten en rechters, én door hun chefs makkelijker op de vingers zullen worden gekeken. Dat is alleen maar zo als er inderdaad onwettige praktijken worden gebruikt. In Denemarken en Engeland was de politie al heel vlug gewonnen voor het opnemen van alle verhoren, omdat zo onterechte klachten konden worden voorkomen. Het verhoogt ook het professioneel gehalte van de politie.

Het Europees Parlement besloot op 6 september 2003 dat het systeem van videoverhoren in alle lidstaten moet veralgemeend worden. De goede speurders worden beschermd tegen onterechte klachten en tegen de 6% speurders, die verdachten slaan, zullen zich dan wel inhouden.

De verplichting tot video-opnames bestaat nu al voor minderjarigen en slachtoffers in pedofiliezaken.


Ludo Van Campenhout

Onder paars waren de VLD-ers Ludo Van Campenhout en Hugo Coveliers voor het opnemen van alle politieverhoren en ook toenmalig oppositielid Tony Van Parys (CD&V). Het idee werd toen gelanceerd door de kersverse Antwerpse politiecommissaris Eddy Baelemans en het wordt nu - als alternatief voor de verplichte aanwezigheid van de advocaat bij het eerste politieverhoor - opnieuw gelanceerd door de Antwerpse onderzoeksrechter Karel Van Cauwenberghe.

Maar tot op heden gebeurde er niets, er kwam zelfs geen wetsvoorstel. Men zwaait altijd met het argument dat er geen geld is. Er is de voorbije jaren nochtans kolossaal veel geld gestoken in het fraaie personeelsstatuut van de politie, maar veel minder in de verbetering van de kwaliteit van de politiemethodes. Het is - zeker na het Salduz-arrest - de hoogste tijd om dat te doen.

(UPDATE 24 DECEMBER 2011: Uiteindelijk leidde het Salduz-arrest tot een wet die op 1 januari 2012 van kracht wordt. Meer informatie over deze wet en de voorafgaande discussie vindt U hier, nvdr.)



Nu in het nieuws