Moet assisen hervormd worden na de zaak-Van Holsbeeck?

Moet assisen hervormd worden na de zaak-Van Holsbeeck?

Moet assisen hervormd worden na de zaak-Van Holsbeeck?

Print
2 OKTOBER 2008 - Tegen begin 2009 heeft justitieminister Jo Vandeurzen een plan klaar om het assisenhof te hervormen. De jury zal in de toekomst moeten motiveren waarom hij iemand schuldig verklaart. Dat kondigde de minister gisteren aan in de Kamercommissie Justitie. Hij trekt daarmee een les uit het arrest in de zaak-Van Holsbeeck. Deze assisenzaak roept ook nog andere vragen op met betrekking tot de hiërarchie van de straffen. Is het nog aanvaardbaar dat diefstal met geweld met de dood tot gevolg maar zonder het opzet te doden, twee keer zo zwaar wordt gestraft als slagen en verwonden met de dood tot gevolg, maar zonder het opzet om te doden? Alleen de diefstal verdubbelt hier de strafmaat. Is dat nog van deze tijd? Vandeurzen (CD&V) werd woensdag in de Kamer ondervraagd door Els De Rammelaere (N-VA) en Bart Laeremans (VB). En de vraag rijst ook of assisen zelf niet moet worden afgeschaft.

De minister vond het "normaal" dat Mariusz O., de kompaan van Adam G., door de jeugdrechter was veroordeeld voor "roofmoord", terwijl Adam G. door het assisenhof was veroordeeld voor "slagen en verwondingen met de dood tot gevolg, maar zonder het opzet om te doden". De ene is dus een moordenaar, de andere niet. Hoe kan dat nu, wilde De Rammelaere weten.

Vandeurzen: "De jeugdrechter en de assisenjury zijn allebei onafhankelijke rechters, die in eer en geweten oordelen. België kent geen bewijsrecht, iedere rechter kan het aangebrachte bewijsmateriaal zelf evalueren en zo tot een intieme overtuiging van de schuld komen. De rechter is daarbij onafhankelijk en vrij. Als de ene rechter (volksjury) de andere (jeugdrechter) zou moéten volgen, dan zou het gerecht niet meer onafhankelijk zijn".

Om dit soort tegenspraken te voorkomen, wil Vandeurzen dat volksjury's in de toekomst hun beslissing om iemand schuldig te verklaren motiveren. Nu moeten ze dat niet.

Vandeurzen liet eerder al weten dat hij het aantal assisenzaken wil beperken, ofwel door de soort misdaden waarvoor assisen bevoegd is te verminderen of door er bepaalde voorwaarden aan te koppelen.

Assisen: afschaffen of hervormen?

Dit idee heeft een lange voorgeschiedenis. Het eerste probleem dat de zaak-Van Holsbeeck dan ook oproept is dat over de zinvolheid van assisen. Kunnen toevallig gekozen burgers in dit mediatijdperk nog wel onpartijdig en objectief oordelen over de zaak die hen wordt voorgelegd? Dat is de hamvraag. De meeste magistraten en rechtsgeleerden zijn tegen het assisenhof. Want men leest al jaren overal dezelfde kritieken op de jury. Een overzicht.

* De procedure is gedateerd

Het assisenhof is een procedure uit Jezukes tijd. Het is gemaakt op maat van een samenleving waar drievierde van de mensen op het platteland woont, analfabeet is en de schrijfmachine nog niet is uitgevonden. Een omslachtige mondelinge rechtspraak was vroeger nodig, nu niet meer.

* Juryleden zijn juridisch onbekwaam

Als gewone leken zijn de juryleden juridisch onbekwaam, ze kennen de geijkte begrippen (zoals wettige verdediging, of het klassieke verschil tussen een mededader en een medeplichtige) niet, en die zijn in een assisenproces heel belangrijk. Omdat ze geen elementaire kennis hebben van het recht zijn juryleden veel makkelijker beïnvloedbaar door praatjes in de media en maken ze sneller fouten.

* Juryleden kunnen niet vergelijken

Zij doen één zaak, maar ze weten niet hoe zwaar die weegt in vergelijking tot andere. Ze kennen het normale tarief voor een crimineel feit niet. Dat leidt tot grote verschillen in de arresten al naargelang de aard van de jury. Een beroepsrechter kan wel vergelijken en kent het tarief wel.

* Media beïnvloeden de jury

In tijden van extreme mediatisering is het voor de juryleden schier onmogelijk om zich niet te laten beïnvloeden door de pers. In principe mogen de gezworenen geen kranten lezen of televisie kijken, maar wie maalt daar om? In de zaak-Van Themsche gingen de juryleden 's middags in dezelfde restaurants eten als de pers, sommigen traden met hen in discussie. Misschien moet men de jury naar Amerikaans model opsluiten tot hun zaak is afgerond. Maar dan nog blijft het probleem dat al heel wat 'beelden' vooraf in de media zijn verschenen. En dat leidt zeker tot beïnvloeding. Dat is des te erger omdat die beelden vaak onnauwkeurig of onvolledig zijn. Dat kan niet anders omdat de pers geen inzage heeft in het vooronderzoek. Het beeld dat de pers van verdachten ophangt, wordt gevormd op basis van lekken door politie- of parketmensen die belang hebben bij het verspreiden van gedeeltelijke informatie.


Renneboog voor het assisenhof

* De jury vonnist emotioneel

Jury's vonnissen op emotionele gronden. Het assisenhof is een loterij (dat is zelfs letterlijk zo, omdat de juryleden uit een pot worden geloot, nvdr) en staat haaks op faire rechtspraak. Dat kan leiden tot extra milde uitspraken (zoals in de zaak van VUB-rector Jean Renneboog, die 15 jaar kreeg voor de moord op zijn vrouw, die door de jury werd gekwalificeerd als een ongeval), tot gekke vrijspraken (het Brusselse assisenhof sprak vorig jaar nog twee personen vrij van de moord op een pedofiel en zijn vrouw, die ze nochtans op voorhand hadden voorbereid; er was volgens de jury een "onweerstaanbare drang", terwijl dat minstens in het geval van één van de twee, die geen slachtoffer was van die pedofiel en die bovendien zijn vrouw, die niets met de pedofilie te maken had, heeft vermoord, onzin was) of tot extra zware straffen (zoals in de zaak van Rolf Wille die in Antwerpen in dronken toestand een onschuldig kind dood reed terwijl hij zijn ex-vriendin wilde treffen, en daar 25 jaar cel voor kreeg). Het kan ook leiden tot Lazarus-arresten: in 1994 besloot een Brusselse jury dat een vermoord slachtoffer nog leefde. De ouders waren verbijsterd over de verrijzenis van hun zoon, maar het was wel de juridische waarheid.

* Een assisenzaak vraagt te veel energie

Het assisenhof slorpt veel te veel energie op. Het gerechtelijk onderzoek wordt veel grondiger gevoerd en daarna wordt het nog eens uitvoerig overgedaan op de zitting zelf. Bovendien worden minstens vier magistraten (één van het parket en drie van de zetel) voltijds vrijgesteld voor het assisenhof. Zeker als het aantal assisenzaken de pan uitswingt, kan dat problemen geven. Door de toevloed van assisenzaken lopen de correctionele zaken vertraging op, omdat daar rechters moeten worden weggehaald. Bovendien zijn deze zaken enorm duur.

* Sommige assisenzaken zijn overbodig

Men kan zich moeilijk van de indruk ontdoen dat sommige assisenzaken overbodig zijn. Het doorsneeprofiel van een assisenklant is dat van iemand uit de vierde wereld die veel drinkt en een passionele moord heeft gepleegd. Meestal hebben deze verdachten bekend. In de VS, waar de jury ook bestaat, stopt het assisenproces eens een verdachte heeft bekend. Bij ons niét. En daardoor gaat veel tijd verloren.

Van andere zaken, zoals bijvoorbeeld de zaak-Dutroux, ligt de uitslag dan weer op voorhand vast.

Men zegt wel eens dat assisen een belangrijke louterende waarde voor de slachtoffers heeft, omdat ze zo inzicht krijgen in de motieven van de daders. Dat is niet alleen onjuist, zoals de zaak-Van Holsbeeck bewees. Vaak zijn de assisenzittingen door de bijhorende publiciteit extra kwetsend voor de slachtoffers. Het is bovendien ook niet de bedoeling van het strafrecht om louterend te zijn voor de slachtoffers. In een strafzaak staat de overheid tegenover een dader die de normen niet respecteert, de zaak gaat eigenlijk tussen die twee partijen. Strafrecht is geen therapie, men mag de rollen niet verwarren.

* De privacy wordt geschonden

De naar schatting 150 jaarlijkse assisenzaken hangen in de media een verkeerd beeld op van de werking van het gerecht. Ze schenden bovendien de privacy van het slachtoffer en van de beschuldigde nodeloos door alle mogelijke saillante details bekend te maken, die niets met de feiten te maken hebben.

* Geen motivering

De jury moet zijn beslissing om iemand schuldig of onschuldig te verklaren niet motiveren. Dat is wel heel eigenaardig omdat een vonnis over de kleinste parkeerboete wél moet worden gemotiveerd.


Adam G.

* Beroep is niet mogelijk

Tegen de beslissingen van het assisenhof (bijvoorbeeld levenslang voor een moord) is geen beroep mogelijk. Dat is behoorlijk onlogisch als je weet dat beroep zelfs kan voor een verkeersboete.

Is assisen strenger?

Terzake rijst de vraag of de assisenjury's strenger zouden zijn dan beroepsrechters en of er grote verschillen in de straftoemeting tussen de hoven zijn.

De vorige justitieminister Laurette Onkelinx liet dat onderzoeken in 2004. Daaruit bleek dat de Antwerpse assisenhoven het meest repressief zijn, ze spreken het vaakst de levenslange straf uit. Antwerpen neemt de fakkel over van Henegouwen, dat op het einde van vorige eeuw het repressiefst was.

Brussel, waar de geweldscriminaliteit toch gevaarlijker is dan in Antwerpen of Limburg, legt het minst levenslang op.

Het assisenhof werd in de twintigste eeuw veel repressiever, ook omdat de criminaliteit gewelddadiger werd. In 1900 had je in heel België amper drie doodstraffen en nog eens vijf levenslang gestraften op 101 assisenzaken. In 1950 waren er slechts 50 assisenzaken, met vier doodstraffen en acht levenslang gestraften.

Het assisenhof spreekt nu ook veel minder vrij dan vroeger. Terwijl de vrijspraken in 1900 nog 32 procent van alle arresten vertegenwoordigden en in 1950 nog 18 procent, komt het aantal vrijspraken nu amper boven de 5 procent uit.

De Commissie-Verstraeten

Al deze kritieken leidden onder Vandeurzen's voorganger, Laurette Onkelinx (PS), tot een Commissie onder leiding van professor Raf Verstraeten (strafrecht, KULeuven). Die moest assisen hervormen.

Die Commissie-Verstraeten besloot in 2005 met acht leden tegen vier dat het assisenhof best zou worden afgeschaft en vervangen door een criminele rechtbank.

Die zou bestaan uit twee beroepsrechters én drie gewone burgers. De burgers, lekenrechters die geen jurist mogen zijn, doen niet één criminele rechtbank, zoals de juryleden nu één assisenhof doen, maar worden benoemd voor een jaar. Ze kunnen op voorhand het volledige dossier inzien, zodat niet meer alle getuigen uit het onderzoek worden gehoord op de zitting. De deskundigenverslagen moeten binnen een vaste termijn worden ingediend. De bevoegdheid van de rechtbank moet ruimer worden dan die van het assisenhof nu: meer zedenzaken zouden er onder vallen.

De hele commissie-Verstraeten was bovendien gewonnen voor een beperkte vorm van beroep. Beroep moet kunnen bij een overduidelijke rechterlijke dwaling, een overdreven zware straf of een ernstige juridische fout. Het héle dossier moet dus niet in beroep worden overgedaan. Eventueel kan dat beroep bij een aparte kamer van het Hof van Cassatie.

De hele commissie-Verstraeten was bovendien voor een motiveringsplicht voor de jury die iemand schuldig verklaart. Nu is die er niet.

Ze was eveneens voor een uitbreiding van de rechten voor slachtoffers. Hun vervoer en verblijf tijdens de rechtszaak moeten worden terugbetaald. Ook moeten ze kunnen vakantie nemen om het proces bij te wonen. Slachtoffers (of hun nabestaanden) moeten verplicht worden gehoord tijdens het proces. Ze mogen het helemaal bijwonen, ook als ze getuige zijn. En als men de wraking van juryleden behoudt, dan moeten ook slachtoffers mensen kunnen wraken.

Commissie-Verstraeten-bis

Justitieminister Onkelinx ging niet akkoord met de meerderheid van haar Commissie-Verstraeten. Ze besloot om de minderheid te volgen. Die wilde assisen een beetje hervormen en afslanken.


Raf Verstraeten

In opdracht van Onkelinx werkte de hele commissie-Verstraeten dan het minderheidsstandpunt verder uitwerken. Dat leverde volgende voorstellen op.

* Het aantal juryleden komt van 12 op 8.

* De gezworenen mogen tussen 25 en 65 jaar zijn. Nu is dat tussen 30 en 60. Onkelinx zelf had in haar instructies gepleit voor een minimumleeftijd van 18 jaar, maar de Commissie-Verstraeten houdt het op 25.

* De jury wordt samengesteld ten laatste 8 dagen voor het proces begint. Vandaag is dat op de eerste zittingsdag.

* Er moeten niet evenveel vrouwen als mannen inzitten, zoals Onkelinx had voorgesteld. Op dat vlak blijft alles zoals het is.

* Voorzitter van het assisenhof zijn wordt een vaste baan; de twee bijzitters worden afgeschaft.

* Jury én voorzitter beraadslagen samen over de schuld. Nu beslist de jury nog alleen. De voorzitter neemt deel aan de beraadslaging maar beslist niet mee over de schuld. Iemand kan pas schuldig worden verklaard als er een meerderheid van minstens 6 juryleden is. Wanneer 5 gezworenen voor een schuldigverklaring stemmen en 3 tegen, dan stemt de beroepsrechter mee. Zijn stem beslist dan over schuld of vrijspraak. Over de straf beslissen jury én voorzitter samen. Dat laatste is nu ook al zo.

* Waarom iemand schuldig wordt verklaard of vrijuit gaat, moet worden gemotiveerd. Nu moet dat niet.

* De vragen waarop de jury nu nog met 'ja' of 'nee' moet antwoorden, worden afgeschaft. De jury kan tijdens de beraadslaging wel beslissen dat een zaak bijvoorbeeld geen moord is, maar slechts doodslag. In dat geval worden de debatten heropend.

* Beroep komt er niet, maar het Hof van Cassatie krijgt een veel ruimere rol. Het moet nagaan of de motivering van het arrest klopt, of de jury zich niet steunt op onrechtmatig bewijs en of hij juridisch gezien de juiste misdrijven en straffen op de gepleegde feiten heeft geplakt. Cassatie zal ook de getuigenverklaringen kunnen controleren. Om die reden wordt het hele assisenproces opgenomen.

* Er komt een beperkte lijst van misdaden die nog naar assisen gaan:

  • feiten waarop levenslang of 30 jaar staat;
  • misdaden met een dodelijk slachtoffer waarbij de dader wilde doden;
  • misdaden met een dodelijk slachtoffer waarbij de dader niet de intentie had om te doden maar met bijzonder wrede feiten; politieke misdrijven.

Of ook persmisdrijven bij assisen blijven, wist de commissie-Verstraeten nog niet.

Vallen dus zeker onder assisen:

  • de genocidewet;
  • terrorisme met doden;
  • gijzeling;
  • verkrachting met de dood tot gevolg;
  • roofmoord;
  • foltering met de dood tot gevolg;
  • ontvoering van minderjarigen met de dood tot gevolg;
  • brandstichting met een dode.

De pogingen daartoe komen niet meer voor assisen.

* De correctionele rechtbank zal veel hogere straffen kunnen opleggen dan nu het geval is. Het systeem van systematische correctionalisering om een assisenhof te vermijden, wordt afgeschaft.

* De raadkamer komt niet meer tussen in de procedure, de kamer van inbeschuldigingstelling beslist alleen of iemand naar assisen gaat of niet.

* De procedurekwesties worden vooraf zonder jury behandeld

* De akte van beschuldiging wordt niet meer helemaal voorgelezen.

Het onderzoek van Vandenberghe

Justitieminister Onkelinx was aanvankelijk van plan om dit voorstel in te dienen in de Senaat, waar toen de hele strafprocedure werd hervormd. Ze wilde wel dat de jury bovendien uit evenveel vrouwen als mannen zou bestaan. Maar uiteindelijk deed ze niets.

Want ondertussen had de Senaatscommissie Justitie onder leiding van Hugo Vandenberghe (CD&V) alle politieke partijen bevraagd over wat zij vonden van assisen. En uit die peiling bleek dat de politici nauwelijks iets aan assisen wilden veranderen.


Hugo Vandenberghe

Wat mag zeker niet veranderen van de senatoren?

* De 12 gezworenen moeten alleen, zonder aanwezigheid van de drie beroepsrechters, blijven beraadslagen over de schuldvraag. Alleen de PS zag dat anders. Zij wil een jury van 9 gezworenen en 3 beroepsrechters-zonder-stemrecht. Alle anderen waren daar tegen, omdat die beroepsrechters door hun aanwezigheid de juryleden toch beïnvloeden.

* Het aantal getuigen wordt níét beperkt, zoals Verstraeten en Onkelinx wilden. De Senaat vreest dan telkens rellen tussen de advocaten over welke getuige wél mag worden gehoord en welke niet. Dat zal het proces alleen maar vertragen.

* De jury moet zijn beslissing over de schuldvraag níét zelf motiveren. Dat gebeurt achteraf als de beroepsrechters zich bij de juryleden zetten om de straf te bepalen, zoals nu.

* De jury moet niet uit evenveel mannen en vrouwen bestaan, zoals Onkelinx wilde. Haar suggestie is niet te verzoenen met de mogelijkheden die alle betrokkenen in de assisenzaak krijgen om gezworenen te weigeren.

* Er is ook géén specifieke vorming van gezworenen of rechters nodig.

* Men is ook tegen een beroepsmogelijkheid, tenzij een heel beperkte. De PS wil dat alleen de beschuldigde in beroep kan gaan, maar dat verwierpen alle anderen.

Wat mag veranderen?

* De minimumleeftijd van de gezworenen mag zakken van 30 naar 27 jaar. Ook gewone rechters beginnen op die leeftijd. De maximumleeftijd mag hoger worden dan 60 jaar nu.

* Er komt een beperkende lijst van zware misdaden waarvoor het assisenhof nog bevoegd is.

* Ook slachtoffers moeten kandidaat-gezworenen kunnen weigeren. Nu kunnen alleen het parket-generaal en de verdediging dat. De Senaatscommissie wil een duidelijke rangorde in de wet: eerst weigert het parket-generaal, dan het slachtoffer en ten slotte de verdediging.

Vandenberghe besloot toen: "In de Senaat maakt men geen revolutie, hier heerst de wijsheid".

Daarna gebeurde er helemaal niets meer. Jo Vandeurzen wil nu de voorstellen van de Commissie-Verstraeten opnieuw bestuderen en hij wil tegen 2009 met een voorstel komen.

Drie punten schijnen al vast te staan: assisen wordt niet afgeschaft, maar hervormd; de jury zal zijn beslissing om iemand schuldig te verklaren moeten motiveren; het aantal assisenzaken zal worden beperkt, vermoedelijk door het aantal misdaden waarvoor assisen mogelijk is te verminderen.

En op 25 september jl. diende PS-Senator Philippe Mahoux plots het hervormingsplan van de Commissie-Verstraeten-bis als wetsvoorstel in.

(Helaas willen Vandeurzen of Mahoux assisen niet afschaffen, zoals de eerste Commissie-Verstraeten had aanbevolen. Er is natuurlijk een (beperkte) advocatenlobby, steevast opgevoerd door de televisie, die belang heeft bij het assisensysteem en die telkens opnieuw de verdiensten van de jury prijst. Maar echt consequent zijn deze pleiters niet. Geen van hen zal bereid zijn om zich bij een ernstige ziekte te laten opereren door twaalf toevallig van straat geplukte leken, die wat uitleg op voorhand krijgen en dan duchtig beginnen snijden. Zolang deze advocaten dit niet bij zichzelf laten doen, is hun pleidooi voor een lekenjury ongeloofwaardig. Een samenleving kan levensbelangrijke beslissingen niet overlaten aan toevallige leken.)

Hiërarchie in de straffen

De zaak-Van Holsbeeck roept nog een tweede belangrijk probleem op, dat van de hiërarchie van de straffen. Deze is grondig verstoord op minstens twee vlakken:

* De maximumstraf voor een dader die iemand verwondde, maar hem niet wilde doden, terwijl zijn slachtoffer toch overleed, bedraagt 15 jaar. Als diezelfde dader precies dezelfde feiten pleegde maar bovendien iets steelt (bv. een MP3-speler) dan komt die maximumstraf op 30 jaar. Dat is een buitensporig verschil dat nog dateert uit de negentiende eeuw toen de burgerij eigendomsdelicten enorm overwaardeerde en geweldsmisdrijven minimaliseerde. In de eenentwintigste eeuw ziet men dat helemaal anders en dringt enige gelijkschakeling zich op.

* Die is des te meer nodig omdat de hiërarchie van de straffen nog op een tweede vlak is verstoord. Door de nieuwe jeugdbeschermingswet kan een minderjarige, die door de jeugdrechter naar de rechter voor volwassenen wordt gestuurd, nog maximum 30 jaar krijgen. Het parlement heeft echter alleen de straf voor het maximum van het zwaarste misdrijf verlaagd. Daardoor is de maximumstraf voor een ernstige moord met foltering voor een doorgestuurde minderjarige nu precies dezelfde als de maximumstraf voor een dader die iemand anders verwondde, maar hem niet wilde doden, terwijl het slachtoffer toch overleed. Dat kan natuurlijk niet.

Het is verontrustend dat commentatoren van de zaak-Van Holsbeeck het "logisch" vinden dat Adam G., die eerst géén moordenaar wordt genoemd door de volksjury, dan toch wel precies dezelfde straf krijgt alsof hij een moordenaar zou zijn. Los van het feit of de beslissing van de jury over de kwalificatie van de misdaad van Adam G. nu al dan niet de juiste was, staat namelijk vast dat de idee dat de straf "dan toch maar dezelfde zou moeten zijn" niet klopt met het rechtsgevoel.

In ieder geval is het hoog tijd om de hele hiërarchie van de straffen te herzien. Justitieminister Jo Vandeurzen heeft daartoe al de Senaat opgeroepen, maar tot op heden (15 maanden na de verkiezingen) nam de Senaatscommissie Justitie terzake nog geen enkel initiatief.

.

Nu in het nieuws