Bouckaert: "Schaf de Hoge Raad voor Justitie af"

18 SEPTEMBER 2008 - De Gentse professor Boudewijn Bouckaert wil de Hoge Raad voor de Justitie (HRJ) afschaffen, wegens overbodig. Zijn taken worden nu al door andere organen gedaan en hij functioneert niet goed, zo luidt zijn conclusie. Bouckaert, naast professor eveneens vooraanstaand lid van het partijbureau van LDD,zat 8 jaar lang in de Hoge Raad voor de Justitie, op voordracht van de VLIR en met steun van de VLD. Maar nu vindt hij dat de Hoge Raad best wordt afgeschaft.

John De Wit

De HRJ bestaat uit 22 magistraten en 22 anderen (advocaten, professoren, vertegenwoordigers uit de samenleving). Hij benoemt en bevordert rechters, handelt klachten van burgers af, doet toezichtsonderzoeken en adviseert over wetsvoorstellen en ontwerpen. Overbodig?

"De HRJ heeft de verwachtingen niet ingelost en zijn taken worden steeds meer door andere organen overgenomen. Heb dan ook de moed om hem op te doeken", zo vat Bouckaert zijn stelling kernachtig samen.

De HRJ geeft toch nuttige adviezen over wetsvoorstellen en - ontwerpen?

Ja, maar het parlement en de minister deden weinig of niets met onze adviezen. Men rolde er gewoon over. De politieke wereld wil haar agenda liever zelf bepalen en duldt geen onafhankelijke adviseurs. Bovendien is de HRJ zelf onvoldoende geprofessionaliseerd. De 22 magistraten hebben een heel rijke veldervaring, ze kennen alle details van het recht, maar hebben geen helikopterperspectief. Ze kunnen geen justitiebeleid ontwerpen.

Bovendien hebben magistraten een conservatieve reflex. Bij de minste twijfel kiezen ze altijd voor het behoud van het bestaande.

Uit wat blijkt dat?

Wij hadden een werkgroep om het gerechtelijke landschap te hertekenen. De gerechtelijke arrondissementen dateren uit de negentiende eeuw. Eén arrondissement mocht toen maximaal zo groot zijn dat iedere plaats in één dag bereikbaar was met de postkoets. De arrondissementen werden bovendien getekend op grond van de bevolkingsaantallen van toen. Neem nu Veurne: de bevolking van dit arrondissement is sinds 1830 bijna niet meer gewijzigd. Toen was het groot, nu klein. In Wallonië heb je arrondissementen met meer everzwijnen dan mensen.

Er moeten dus grotere arrondissementen komen, ook al omdat in die kleinere arrondissementen een "ons-kent-ons"-sfeertje hangt en dat is niet bevorderlijk voor goede rechtspraak. Maar als je zoiets wil bespreken doet de HRJ eindeloze hoorzittingen. Een défilé van rechters passeert de revue. Ze zeggen allemaal dat je het best zo laat, want dat zij "rechtspreken dicht bij de burger". Inspraak, inspraak, inspraak. En uiteindelijk komt er niets uit. De voorstellen verdrinken in de inspraak.

Zijn de magistraten dan zo conservatief?

Je hebt natuurlijk uitzonderingen zoals Ghislain Londers, de huidige voorzitter van het Hof van Cassatie, maar die stak er dan ook met kop en schouders boven uit. Vele leden uit de HRJ willen ook geen beroep doen op experten van buitenaf, want dat vinden ze te duur. Dan zou een deel van het budget naar die experten gaan en zouden ze zelf minder kunnen opstrijken. Ze moeten dan immers minder vergaderen en minder vergaderen betekent minder zitpenningen. Dat speelt zeker mee hoor.

En de 22 andere leden uit de Hoge Raad?

De advocaten munten eveneens uit in grote detailkennis, maar gebrek aan helikoptervisie. De meeste burgers zijn slimme, brave mensen, die de relevante background voor dit soort zaken missen. Voor het onderdeel adviezen kan je dus zeggen: men houdt er geen rekening mee en de Hoge Raad is in zijn huidige samenstelling ook niet in staat tot degelijke beleidsadviezen.

Bouckaert

Hoe zit het met de benoemingen en bevorderingen van rechters?

Dat is wellicht de bulk van het werk van de HRJ. De Hoge Raad moest de politieke benoemingen uitschakelen en rechters aanwerven en bevorderen op objectieve gronden. Dat is grotendeels gelukt, maar vergeet echter niet dat de Hoge Raad hierbij grotendeels het werk voortzet van een Commissie, die toenmalig minister Melchior Wathelet, al had opgericht. Deze taak van de HRJ was helemaal niets nieuws, ze werd gewoon van die Commissie overgeheveld naar de Hoge Raad.

En deze taak zou m.i. beter door Selor worden gedaan.

Verlopen de benoemingen dan niet objectief?

De HRJ rekruteert op basis van examens. Die zijn heel moeilijk, puur juridisch en worden objectief verbeterd. Je moet bv. een vonnis schrijven en dat is niet makkelijk. Maar de examens zijn een loterij. Eerst en vooral moet je kiezen tussen strafrecht, een beperkt en omlijnd onderdeel van het recht, en burgerlijk recht, al de rest. Deze laatste categorie is zo groot dat je er zowel het huwelijksrecht als het faillissementsrecht kan in vinden. Dat domein is dus veel te groot. Een briljant jurist kan mislukken als rechter omdat hij een ingewikkelde vraag krijgt over een rechtstak die hij toevallig minder goed kent.

Bovendien wordt de persoonlijkheid van de kandidaten (kunnen ze goed luisteren, hebben ze voldoende geduld, kunnen ze omgaan met vervelende mensen of met mensen uit een andere klasse?) niet getest. De HRJ zou zulke tests ook niet kunnen doorvoeren. Daar zijn experts voor nodig.

Voor bevordering moeten toch vele adviezen over de persoonlijkheid van een kandidaat ingewonnen worden?

Die adviezen zeggen soms weinig en zijn meestal te positief. Wij krijgen heel veel erg positieve adviezen binnen. Soms stuurt de korpschef een erg positief advies omdat hij van zijn medewerker af wil. Die adviezen zijn dus vaak geen hulp. We kunnen niet testen of iemand echt leiding kan geven aan een openbare dienst die bovendien bevolkt is met hooggeschoold personeel, wat een rechtbank toch is.

En gezien de klachten die we over sommige korpschefs binnen krijgen, mag gezegd worden dat de persoonlijkheid van de kandidaten niet goed wordt getest.

Sommige korpschefs zijn totaal niet geschikt: ze zijn bv. te voortvarend en rollen over hun personeel heen, anderen zijn dan weer heel zwak en willen de problemen oplossen met regeltjes en emails. Hulp van psychologen is wel nodig.

Is er geen gevaar dat psychologische tests opnieuw de politieke overtuiging gaan testen?

Dat gevaar bestaat, maar daarom moet het juist allemaal professioneel gebeuren. Een psycholoog is echt wel nodig.

In christendemocratische hoek beweert men dat de invloed van de loge supergroot is, zeker op het vlak van benoemingen en bevorderingen...

Daar heb ik alvast dan niets van gemerkt. Ik heb geen weet van dit soort beïnvloedingen bij de Hoge Raad. Misschien is dit aan Franstalige kant zo, maar zeker niet aan Nederlandstalige. De invloed van de loge wordt m.i. serieus overschat.

Walter De Smedt

Sommige magistraten, zoals de Antwerpenaar Walter De Smedt, zeggen dat een rechter geen lid kan zijn van het VB...?

Dat is een compleet ontoelaatbare uitspraak. Een rechter moet lid kunnen zijn van alle politieke partijen, zolang dat maar geen effect heeft op zijn vonnissen of arresten en zolang zijn politiek engagement discreet blijft.

Uiteraard zou het ontoelaatbaar zijn dat een rechter oproept tot geweld of heel extreme uitspraken doet in het openbaar, maar zolang dat niet het geval is, moet hij van alle partijen lid kunnen zijn. Het partijlidmaatschap mag ook geen rol spelen bij benoemingen en bevorderingen.

Is er veel overleg tussen de benoemingscommissie en de klachtencommissie?

In mijn tijd was er geen enkel contact, er was geen enkele terugkoppeling. Wij behandelden een klacht tegen een korpschef en in het kamertje ernaast zaten ze hem opnieuw te benoemen. Het lijkt een karikatuur, maar het is ook echt gebeurd. Die scheiding kan dus ook al niet, maar dat zou men nu veranderen.

U zat in die klachtencommissie?

Ja, in het begin moet je kiezen: ofwel voor de benoemingscommissie ofwel voor de klachtencommissie en dan blijf je daar de hele duur van je mandaat in zitten. Bij mij was dat acht jaar. Ook dat is niet goed. Er zou een rotatie moeten zijn. Die tussenschotten moeten weg.

Bovendien waren we in die klachtencommissie met 18, maar al onze adviezen moesten op de algemene vergadering worden besproken. De benoemingscommissie heeft echter 28 leden. Zo gebeurde het soms dat ons advies werd weggestemd door een meerderheid van mensen die niet eens aan de beraadslaging over de klacht had deelgenomen. Dat is natuurlijk ook onzin.

Onze adviezen zouden niet door de Algemene Vergadering moeten worden bekrachtigd.

De Benoemingscommissie kan naar Selor zegt U, maar kan de klachtencommissie dan ook elders naar toe?

De klachtencommissie heeft onrealistische verwachtingen gewekt. De mensen denken dat een klacht indienen tegen een rechter analoog is aan een klacht tegen een beslissing van om het even andere openbare dienst zoals De Post of de vuilnisophaling. In andere openbare diensten kan een klacht leiden tot een wijziging van een beheersbeslissing.

Maar dat is niet zo bij de rechterlijke macht: beslissingen (vonnissen en arresten) kunnen nu eenmaal niet veranderd worden en een massa van de klachten die wij binnenkrijgen gaan over de inhoud van die rechterlijke beslissingen. Omdat wij die klachten onontvankelijk moeten verklaren, denken de mensen al gauw dat wij mee in de combine zitten. En dat vergroot eerder het wantrouwen in justitie dan het te bevorderen.

Wij kunnen alleen maar kleine klachtjes, die wijzen op een disfunctie bij een bepaalde rechtbank, verhelpen. Het gaat dan om een griffier die te veel mensen afsnauwt, een procedure die nodeloos lang duurt of een rechter die onheuse dingen op de zitting zegt. We hebben op dat gebied wel een impact, maar het blijft allemaal marginaal.

Bovendien gaat de klachtenbehandeling in de toekomst naar de justitiehuizen en zal de Hoge Raad alleen nog maar de beroepen behandelen. Het werk in deze commissie wordt dus nog kleiner.

Heeft de klachtencommissie haar focus niet zelf wat te veel beperkt?

Ongetwijfeld was dat zo. Men verklaarde zich steevast onbevoegd voor klachten over "rechterlijke beslissingen". Terecht, maar dat begrip werd nodeloos ruim geïnterpreteerd. De beslissing van een onderzoeksrechter om een verdachte, die achteraf vijf jaar cel kreeg, nooit te horen, werd door ons niet onderzocht, omdat het een "rechterlijke beslissing" was. Daar ging ik niet mee akkoord. Men moet deze term ook niet te ruim zien.

Maar goed: de klachten gaan nu naar de justitiehuizen.

En dan deden jullie toch ook nog audits en onderzoeken van parketten en rechtbanken.

Dat laatste gebeurde in Vlaanderen zo'n 2 tot 3 keer per jaar na een klacht, op verzoek van de minister of omdat we het zelf wilden. Met deze taak van de HRJ heb ik de beste ervaringen. Want in de doorlichting van rechtbanken en parketten hebben de magistraten ook écht een expertise en ze kunnen het neutraal doen. Vanuit deze functie konden we sommige slecht functionerende rechtbanken en parketten een duwtje in de goede richting geven, maar misschien waren we toch niet streng genoeg voor bepaalde korpschefs.

In mijn visie kunnen die audits en bijzondere onderzoeken echter ook door de FOD Justitie gebeuren, zolang er ook maar rechters en experten bij betrokken worden. Voor deze taak alleen de Hoge Raad behouden lijkt me te duur.

Al bij al vindt U dat de Hoge Raad best verdwijnt?

Men neemt hem niet serieus , men geeft hem niet genoeg middelen en bevoegdheden. De HRJ werd geleidelijk ondermijnd door allerlei andere organen. De Commissie voor de Modernisering van de Magistratuur geeft nu beleidsadviezen. Zij bestaat ook uit magistraten, maar werkt binnen het ministerie. Ze krijgt de middelen en bevoegdheden wél, maar doet exact wat de HRJ moest doen. Hetzelfde geldt voor de Adviesraad voor de Magistratuur, die over statuten van rechters gaat. Die doet ook een taak van de HRJ. En dan zullen de justitiehuizen onze klachten nog overnemen.

De benoemingscommissie kan binnen Selor functioneren en de rest kan je beter opdoeken, want de kost van zo'n Hoge Raad die nog weinig doet wordt wel erg duur.

Er is ook nog de opleiding van de magistraten?

Ja, maar die verdwijnt binnenkort ook als taak van de Hoge Raad. Die gaat naar het Instituut voor Gerechtelijke Opleiding. Ik vind het heel goed dat dit opgericht is, hoewel ik liever twee instituten had gezien, een Nederlandstalig en een Franstalig.

Hugo Vandenberghe

Vindt U de veranderingen die Hugo Vandenberghe aan de wet op het Instituut aanbracht goed?

Absoluut. Het is goed dat het instituut verplicht een beroep moet doen op de universiteiten. In de nieuwe wet staat dat die 75% van de cursussen moeten leveren. Misschien was twee derde al genoeg geweest, maar het principe is heel goed.

Alle magistraten zijn tegen...

Ze vrezen dat die cursussen niet praktisch genoeg zullen zijn, dat ze te theoretisch zijn. Onzin. Vanuit de universiteit kan ook heel praktisch gewerkt worden en een magistraat is nu eenmaal een intellectueel beroep.

De nieuwe wet is goed omdat ze via de universiteiten de gemeenschappen bij de opleiding betrekt. Dat is nodig omdat justitie toch steeds meer gewestelijke taken krijgt. De gewesten stemmen allerlei strafbepalingen (op het vlak van ruimtelijke ordening en milieu bv.), maar ze laten de handhaving daarvan aan de federale overheid over. En dat kan niet.

De Gewesten moeten meebetalen voor Justitie. Indertijd stelde ik in de HRJ voor dat we in ons advies over het eerste wetsontwerp terzake van Onkelinx zouden schrijven dat het Instituut een coöperatief verband tussen de federale overheid en de Gemeenschappen en Gewesten zou moeten worden. Maar de Franstaligen stemden dat unaniem weg. Het riekte volgens hen naar "splitsing".

Moet Justitie geregionaliseerd worden?

In een optimaal scenario mag Justitie van mij een Belgische bevoegdheid blijven, ook in een confederaal bestel. Maar het is uiteraard niet zeker dat België blijft bestaan als de Franstaligen zich blijven verzetten tegen elke grondige staatshervorming.

Denkt U dat de Hoge Raad afgeschaft zal worden?

Nee, men heeft er immers een grondwetsherziening voor nodig, stel je voor! Maar vooral: in België schaft men toch nooit iets af. Als men de HRJ behoudt, dan vind ik dat er zeker geen 44 leden nodig zijn. De helft zal wel volstaan. En men moet meer mensen die iets kennen van het justitiemanagement toelaten in die HRJ. Justitiemanagement zou trouwens een vak moeten worden aan de universiteit. Bovendien zou men meer experten moeten inschakelen.

Is Vandeurzen een goed minister?

Zeker. Hij is alvast heel wat beter dan Onkelinx. Zij heeft wel veel gepraat, maar niets gedaan binnen Justitie zelf. Haar informatisering, Phenix, was een flop (maar toegegeven dat lag niet alleen aan haar) en ook haar hervorming van de gerechtelijke structuren en arrondissementen, Themis, kwam niet van de grond. Met Onkelinx kwamen we geen stap vooruit. Als Vandeurzen zich met justitie kan bezighouden, als hij minister blijft en als hij tijd genoeg krijgt voor justitie, dan wordt hij een goed minister. Maar persoonlijk vind ik dat er dringend een niet-jurist op Justitie moet komen en dan bij voorkeur een economist. Want die kent iets van management en dat is op justitie nodig.

Waarmee moet zo'n minister zich bij voorrang bezighouden?

Eerst en vooral met de informatisering. Nu bestaat het beroep van advocaat grotendeels uit tijdverlies: wachten tot je beroep kan aantekenen, wachten om besluiten in te dienen e.d. Dat moet in de toekomst allemaal per email! En verder moeten er grotere arrondissementen komen met eenheidsrechtbanken en eenheidshoven.

Alle beroepen moeten door het Hof behandeld worden, ook de beroepen tegen beslissingen van vrederechters en politierechters. Alleen zo zal het Hof van Beroep een tweede aanlegbeleid kunnen voeren. En natuurlijk moeten de rechtbanken een eigen financiële enveloppe krijgen, zodat ze zelf kunnen beslissen over kleine aankopen en dingen die in hun rechtbank nodig zijn. Verder vind ik dat justitie te toegankelijk is. Men moet het aantal rechtszaken afremmen door onder meer het beginnen van een rechtszaak duurder te maken. Het huidige systeem van rechtsbijstand moet wel behouden blijven.

MEER OVER John De Wit

Nu in het nieuws