Nieuwe antidiscriminatiewet van kracht op 9 juni

Nieuwe antidiscriminatiewet van kracht op 9 juni

Nieuwe antidiscriminatiewet van kracht op 9 juni

Print
Op zaterdag 9 juni treedt de nieuwe antidiscriminatiewet (ADW) in werking. Ze verbiedt een reeks discriminaties (van vrouwen, bejaarden, homo's e.d.) en bestraft bovendien discriminatie van allochtonen. Als de burgerlijke rechter een discriminatie stopzet, dan kan hij tegelijkertijd een schadevergoeding van 1.300 euro toekennen aan het slachtoffer. Organisaties die strijden tegen discriminatie zullen nog slechts drie jaar moeten bestaan om een zaak op te starten. Al wie teksten waarin de ongelijkheid van de rassen wordt verdedigd, verspreidt, wordt strafbaar. Dat zegt de wet in een notendop. Op de wet was veel kritiek tijdens de hoorzittingen in de Kamer. Wij legden de wet voor aan professor Marc De Vos (professor arbeidsrecht, Universiteit Gent).
BR>
Wat vindt U van de ADW?

Ik heb vragen bij het effect van zo'n wet. Al sinds 1978 is er een verbod op discriminatie van vrouwen, maar in de praktijk krijgen vrouwen nog altijd minder loon voor het zelfde werk dan mannen en er zijn nog altijd te weinig vrouwen in topfuncties. Als er niettemin toch al iets in de goede zin veranderd is, ligt dat maar in heel beperkte mate aan de wet, maar meer aan de algemene emancipatie.

Dat is ook mijn kritiek op de ADW. Er bestaat een onzalige gewoonte om de problematiek achter de wet te verwarren met de wet zelf. Er is een groeiende diversiteit in onze samenleving en die moeten we aanvaarden om twee redenen.

Sociologisch: omdat we ons niet kunnen permitteren dat hele bevolkingsgroepen naast elkaar leven. Momenteel is er op de Belgische arbeidsmarkt een veel grotere segregatie dan in het buitenland. We creëren een subklasse en dat is niet toelaatbaar.

En economisch: omdat onze pensioenen niet meer betaalbaar zijn als hele groepen uit het gewone arbeidscircuit worden uitgesloten.

We moeten de diversiteit dus omarmen en daarvoor moet je pro-actief optreden, sensibiliseren, vormen, stimuleren. Nu heb je veel lippendienst aan die diversiteit, maar het dringt onvoldoende door tot de geesten. Door ADW gaat men deze problematiek juridiseren, herleiden tot een aantal verbodsbepalingen. En die halen niet veel uit. Kijk maar naar het moederland van dit soort wetten: de VS. Daar werden ze ingevoerd om de apartheid te bestrijden. Wel, daar zijn nog altijd raciale problemen.

Versta mij niet verkeerd: zo'n ADW is nodig, maar men steekt nu te veel energie in dat moraliserende vingertje, waarmee je geen doorbraak bereikt. Men beseft nu nog altijd niet dat diversiteit een realiteit is.

Hebben we dan quota nodig om meer allochtonen aan het werk te krijgen?

Nee. Quota zijn een gemakkelijkheidsoplossing, maar ook volkomen contraproductief. Ze herbevestigen het onderscheid en de tegenstelling tussen de groepen in de geesten van de mensen. Ze stigmatiseren mensen die hun aanwerving verkrijgen door een quotaregeling ("Zijn ze wel bekwaam?"). Ze zorgen ervoor dat je de kop in het zand kan steken voor de fundamentele problemen van de diverse samenleving, want... "Er zijn immers quota!" Quota zouden nog begrijpelijk zijn in een samenleving als de VS, waar je een echte apartheid had, omdat men daar iets moet rechttrekken. Maar zelfs daar werkt dat systeem niet.

Wat zullen de gevolgen zijn voor de bedrijven van het discriminatieverbod?

Laat me eerst zeggen dat de drie nieuwe wetten juridisch-technisch beter zijn dan de vroegere ADW uit 2001. Maar we waren niet bescheiden, deze wetten zijn hoogmoedig. Europa heeft een veel preciezere agenda. Geen algemene antidiscriminatiewetten, maar verboden voor discriminatie op grond ras in het algemeen én voor discriminatie op grond van leeftijd, religie, geloofsovertuiging, handicap en seksuele geaardheid op de arbeidsmarkt. België is op twee vlakken veel verder gegaan dan wat Europa vroeg.
Niet alleen hebben wij de verboden, die alleen gelden voor arbeidsbetrekkingen, veralgemeend: ook bij levering van goederen en diensten, bij huur e.d. is discriminatie verboden. Bovendien hebben wij een waslijst van gronden en groepen toegevoegd waarvan discriminatie ook verboden is: burgerlijke stand, geboorte, taal, vermogen, politieke overtuiging, huidige en toekomstige gezondheidstoestand, fysieke of genetische eigenschap en sociale afkomst. En dat is overkill.

De ADW zal maar efficiënt zijn als ze heel duidelijke doelgroepen heeft en dat is nu niet zo. Nu is er heel wat overlapping tussen ras en taal, tussen sociale afkomst en vermogen, enzovoort. Het zal voor de magistratuur zeer moeilijk zijn om rechtszekerheid, duidelijkheid en rechtvaardigheid te creëren als ze met al die vage discriminatiegronden rekening moet houden.

Ook indirecte discriminatie is verboden. Die is er als een schijnbaar neutraal criterium in de praktijk toch tot discriminatie leidt.
Bijvoorbeeld: diplomavereisten voor een bepaalde functie kunnen tot gevolg hebben dat allochtonen niet meer kunnen solliciteren. Dat neutrale criterium (diplomavereiste) is dan een onrechtstreekse discriminatie op grond van vermogen, etnische afkomst e.d. Gevolg is dat de bedrijven zullen moeten verrechtvaardigen, waarom ze dat criterium bij een aanwerving gebruiken, als ze niet beschuldigd willen worden van disciminatie.
Een bedrijf kan natuurlijk een goede reden hebben om een diplomavereiste te verlangen voor een bepaalde functie. Maar het zal die reden voortaan wel moeten uitschrijven om ieder vermoeden van discriminatie te weerleggen.

En die uitleg zal het bedrijf moeten kunnen maken voor die hele waslijst van mogelijke discriminatiegronden. Alle stappen in het personeelsbeleid (aanwerving, promotie, ontslag) zullen verantwoord moeten kunnen worden en in ieder concreet geval gerechtvaardigd moeten zijn. Dat zal een hele bureaucratie tot gevolg hebben: personeelschefs zullen veel papier moeten volschrijven en dossiers moeten aanleggen. Maar of de discriminatie hierdoor verdwijnt, is een andere vraag.

Hebben praktijktests zin om te bewijzen dat een werkgever discrimineert?

De discussie rond de praktijktests is overbodig en zuiver symbolisch. Overbodig omdat de rechter nu al de bewijsplicht kan omkeren als er "een vermoeden van discriminatie" is en daarvoor gerust een praktijktest kan aanvaarden wanneer die regelmatig verlopen is. De parlementaire drukte hierrond was een politieke storm in een vingerhoed water.

De vraag rijst natuurlijk wat "een vermoeden" is. Dàt moet de rechter in ieder individueel geval zelf beslissen. Door de nieuwe ADW heeft het parlement zich op de stoel van de rechter gezet en de rechters eigenlijk voorgeprogrammeerd. Het parlement heeft zélf willen zeggen wanneer er zeker een vermoeden van discriminatie is. En dat dan nog op basis van heel onduidelijke begrippen zoals: "algemene statistieken", "een patroon van ongelijke behandeling" e.d. Dit is een schoolvoorbeeld van hoe het niet moet. Het is een pervers effect van de juridisering van de diversiteitsproblematiek.

Wat zijn de gevolgen van het verbod van leeftijdsdiscriminatie?

Je mag nu niet meer discrimineren op grond van leeftijd. Maar Europa heeft daar heel veel uitzonderingen op toegestaan. Verrassend was daarom het Mangold-arrest van het Europees Hof van Luxemburg (22 november 2005). Dat was veel strikter en had uiteindelijk tot gevolg dat je leeftijd niet meer als criterium mag gebruiken bij verloning of promotie. Het arrest ging over een Duits banenplan voor ouderen. Die kregen een flexibeler contract omdat het al zo moeilijk is voor ouderen om nog een job te vinden. Luxemburg verwierp de leeftijdsgrens in het plan, omdat niet alle personen die zo oud zijn, problemen hebben om werk te vinden. Leeftijd mag dus geen criterium zijn om mensen op de arbeidsmarkt te identificeren, tenzij het een perfecte sleutel is om een doelgroep te bepalen. Die perfectie is er natuurlijk nooit. Het gevolg van het arrest was dus dat je leeftijd niet meer kan gebruiken.

Loonbarema's op basis van leeftijd in CAO's zijn uit den boze en CA0's die ze toch behouden, moeten veranderd worden. M.i. is dat terecht. We moeten leeftijd als criterium voor arbeidsvoorwaarden, niet alleen schrappen in de CAO's maar ook in de wetgeving.

Het Belgisch parlement fietste om deze problematiek mooi heen. Het bepaalde dat de ADW niet geldt voor vroegere wetten die een onderscheid op basis van leeftijd hadden. Bovendien kunnen toekomstige wetten een uitzondering op ADW maken. Dit is een totaal gebrek aan moed en grenst zelfs aan verwaarlozing.

U wil leeftijd helemaal bannen als factor in de arbeidssituatie?

Ons systeem is uitgebouwd in de jaren vijftig. Toen kwam er een "impliciet arbeidscontract" tot stand. Je begon tegen een lager loon, maar je had de zekerheid dat je lang kon blijven bij de zelfde werkgever en dat je stelselmatig meer zou gaan verdienen naarmate je ouder werd.

Nu is de situatie totaal anders. Mensen blijven niet meer gedurende hun hele loopbaan bij dezelfde werkgever. Eens ze 40 zijn, wordt er niet veel meer in hen geïnvesteerd. Tegelijk worden ze te duur. Daardoor komen ze op een soort klif waar ze afstorten. Je moet dat kunnen doorbreken door mensen te verlonen volgens andere criteria en niet meer volgens leeftijd. Let wel: ik ben wél voor een uitdovingsscenario voor mensen aan wie die baremaverhogingen zijn voorgespiegeld. Zij moeten niet onmiddellijk inleveren, er moet een regeling voor komen.

Volstaat het om voortaan te belonen volgens anciënniteit en zo het criterium leeftijd te omzeilen?

Ik ben bang dat dit gaat gebeuren. Strikt juridisch kan dat. Het Europees Hof bepaalde in het arrest Cadman van 2006 dat een bedrijf op basis van algemene beschouwingen ("wie langer een job uitoefent, heeft meer vakkennis en meer bedrijfstrouw") barema's mag opstellen volgens anciënniteit.

Een merkwaardige visie, die er m.i. kwam als reactie op het eerdere arrest-Mangold. Men had een probleem gecreëerd en wilde dat blijkbaar snel oplossen.

Ik vind dat geen goede evolutie. Enerzijds schaft men de loonbarema's op basis van leeftijd af, anderzijds voert men dezelfde financiële discriminatie opnieuw in via het systeem van anciënniteit. Ik hoop dat men in België dit arrest-Cadman niet zal aangrijpen, want dan komen we van de regen in de drop.

Valt de ambtenarij ook onder die regeling?

Ja natuurlijk. Maar in de ambtenarij is het personeelsbeleid nu al veel meer geformaliseerd en verbureaucratiseerd. Zij zal het niet zo moeilijk hebben om zich aan te passen. De ambtenarij zou bijvoorbeeld haar barema's kunnen behouden, op voorwaarde dat ze ook een parallel circuit schept. Loonbarema's kunnen immers nog, maar niet louter op basis van leeftijd. Nu is het vaak zo dat men bv. 10 jaar in loonschaal X moet zitten om te kunnen overgaan naar loonschaal Y. Dat kan in de toekomst dus niet meer gemotiveerd worden op grond van leeftijd of anciënniteit.
Maar men zou wel kunnen aanvoeren dat die tien jaar nodig zijn om de nodige vakbekwaamheid te ontwikkelen. Als dat de motivering is, mogen de barema's nog wel. Op voorwaarde dat mensen die de vakbekwaamheid eerder dan binnen de tien jaar ontwikkelen, ook eerder naar loonschaal Y kunnen gaan. De overheid zou door zo'n parallel circuit te scheppen dus makkelijk in orde raken met de wet. Maar mijn visie is: stop gewoon met die loonbarema's, vergoed iemand louter nog op basis van bekwaamheid zodra die de functievolwassenheid heeft bereikt.

In een aantal sectoren krijgen ouderen meer vakantiedagen dan jongeren. Dat mag dus ook niet meer. Kunnen ouderen nu een compensatie vragen voor dat verworven recht, dat ze dreigen kwijt te spelen?

De eerste vraag is: zitten oudere en jongere mensen in een volledig vergelijkbare situatie? De ouderen hebben misschien andere taken, meer belasting of zijn misschien vlugger moe, gezien wat ze moeten doen. Als de situatie van beide groepen niet vergelijkbaar is, dan kan alles blijven zoals het is.

Als de situatie van jongeren en ouderen echter wél vergelijkbaar is, dan kan dit onderscheid in vakantiedagen niet. Dan zal de CAO heronderhandeld moeten worden, en als dat niet lukt, dan moeten de jongeren net zoveel vakantie krijgen als de ouderen. De lat moet dan op het hoogste niveau voor iedereen.

Het voetbal kent een leeftijdsgrens van 45 voor scheidsrechters. Die is dus ook niet houdbaar?

Hier zie je het goed: de factor leeftijd verbergt duidelijk een andere factor. Waarom werd die leeftijdsgrens ingevoerd? Toch omdat men dacht dat scheidsrechters boven de 45 jaar onvoldoende fit zouden zijn om een match te fluiten. Wel zeg het dan zo en laat mensen die op hun vijftigste nog wél fit zijn, ook effectief scheidsrechter zijn. De factor "leeftijd" verbergt altijd iets anders: nu bevat de wetgeving veel onderscheidingen op grond van leeftijd, die eigenlijk bedoeld waren als onderscheidingen op grond van fysieke conditie of vakkennis. Het zou goed zijn om alle onderscheiden die nu door de nieuwe ADW verboden zijn in alle bestaande wetten eens in kaart te brengen. In de arbeidssector gaat het om tientallen wetten en honderden CA0's. Zo zou men kunnen zien of het onderscheid op grond van leeftijd geen ander onderscheid verbergt en mits een betere motivering zou kunnen blijven bestaan. Ik vind de opmaak van zo'n inventaris bij uitstek een taak voor het Centrum voor Gelijkheid van Kansen.

Moet het Centrum hervormd worden?

Ik vind het een gemiste kans dat men van deze wet geen gebruik gemaakt heeft om de taken van het Centrum te herdefiniëren. Het Centrum zou m.i. eerst en vooral de nieuwe ADW concreet moeten vertalen per discrminatiegrond (ras, seksuele voorkeur, handicap e.d.). Het zou moeten uitleggen wat de wet op die gebieden voor het Centrum precies betekent en het zou moeten duidelijk maken wanneer het precies vervolgt. Nu hopt het Centrum toch vooral van crisis naar crisis. De klemtoon zou moeten liggen op een uitdragend en opbouwend beleid. Waarbij het bovendien flauw is dat de vrouwen een apart Centrum wilden én kregen. Dat is wel zeer enggeestig: de vrouwen gaan er blijkbaar van uit dat ze per definitie beter af zijn als ze alleen staan en zo bevestigen ze de onderscheiden die de ADW nu net wil wegwerken.

Het Centrum kan volgens mij nog serieus groeien als ze deze taak op zich zouden nemen. Nu komt het veel te veel "met de hamer" in het nieuws, met rechtszaken en processen. Meer proactieve acties die de doelstelling van de wetgeving positief vertalen zou het Centrum veel sympathieker maken.

Eigenlijk ben ik tegen de idee om discriminatie strafbaar te stellen. Alle strafrechtelijke sancties, die in de huidige ADW staan, moeten daaruit weg. Racisme of discriminatie bestraffen, brengt geen meerwaarde, de burgerlijke procedure volstaat.

Mag aanzetten tot haat dan ook niet meer gestraft worden?

Nee. De vrijheid van meningsuiting moet absoluut zijn, alle "woorden" moeten toegelaten zijn. De problemen gaan niet weg door een bepaald discours te verbieden of te bestraffen, ze worden alleen verstopt. Om mensen ervan te kunnen overtuigen dat hun visie fout is, moet iedereen echt zijn gedacht kunnen zeggen, zonder dat er onmiddellijk iemand klaar staat die "discriminatie" roept. Je kan niet overtuigen als je niet meer weet wat er leeft omdat het niet mag gezegd worden. Zo schiet je als samenleving in je eigen voet.

Een ander pervers gevolg van zo'n bestraffing van meningen is dat iedereen zich al gauw gediscrimineerd voelt. Discriminatie wordt een versleten woord, terwijl het juridisch gezien juist heel precies omschreven is als een ongelijke behandeling zonder redelijke motivering, van personen in een vergelijkbare situatie.

Het verbod om bepaalde dingen te zeggen is misschien politiek correct, maar het staat haaks op de democratie en zal op termijn de problemen nog verergeren. Ik vind niet dat mensen zichzelf moeten censureren omdat een bepaalde bevolkingsgroep hierdoor gekwetst zou zijn en ik betreur dat we toch millimeter per millimeter in die richting opschuiven. Alle meningen moeten vrij blijven. Trouwens over dat verbod om bepaalde meningen te uiten staat niets in de Europese richtlijn.

Dit interview werd afgenomen samen met Johan Van Geyte, de chef economie van de Gazet van Antwerpen

8 JUNI 2007

Nu in het nieuws