Ontsnapping van gevangenen: cijfers en preventie

Ontsnapping van gevangenen: cijfers en preventie

Ontsnapping van gevangenen: cijfers en preventie

Print
18 APRIL 2007 (up to date gemaakt tot 27 JULI 2009) - Na de spectaculaire ontvluchting van zware jongen Eric Ferdinant zondag uit de gevangenis van Lantin, kan het misschien anders lijken, maar in België ontsnappen slechts weinig gevangenen. In 2006 ontvluchtten 95 gedetineerden uit een Belgische gevangenis. Dat is 0,99% van de 9.578 gedetineerden die in 2006 gemiddeld op één dag in de Belgische gevangenissen verbleven. Slechts 38 gevangenen, waaronder de 28 van de gevangenis van Dendermonde, ontvluchtten uit een echte gesloten gevangenis.(UPDATE 27 JULI 2009: In 2008 ontsnapten nog slechts 62 gedetineerden, van wie 22 uit een gesloten instelling. In 2009 waren er dat al 40 op 27 juli, van wie 30 uit een gesloten instelling. Er is dus na jaren blijkbaar weer een stijgende tendens...EINDE UPDATE)

Dat blijkt uit cijfers van Justitieminister Laurette Onkelinx (PS). Zij werd dinsdag in de Kamercommissie Justitie ondervraagd over de ontsnapping van Ferdinant door Tony Van Parys (CD&V), Bart Laeremans (VB) en Melchior Wathelet (cdH).

Het aantal ontsnappingen is de jongste tien jaren behoorlijk gedaald, zo blijkt. In 1995 namen 293 gedetineerden de benen (3,97% van de dagbevolking), in 2000 nog 118 (1,33% van de dagbevolking). Met 95 ontvluchtingen zitten we natuurlijk nog onder het record van 55 in 1974, maar toen waren er ook maar 6.000 gedetineerden. Het dalend aantal ontsnappingen is te wijten aan meerdere factoren: de verplichting voor alle bezoekers en personeelsleden om door een metaaldetectieportiek te stappen voor ze binnen komen is er één van. Die verplichting werd geleidelijk aan ingevoerd na de spectaculaire ontsnapping van Lacroix, Bajrami en Murat in 1993.

Bovendien werden vanaf de jaren negentig een reeks nieuwe grote, extra-beveiligde bajessen gebouwd: Lantin was de eerste, maar dan volgden Brugge, Andenne, Hasselt en Ittre. Deze moderne gevangenissen kwamen er allen onder impuls van de toenmalige christen-democratische justitieministers. Ze zijn omringd door prikkeldraad en slotgrachten en liggen buiten de stad, zodat hulp bij ontvluchting veel moeilijker wordt. Verder werden ook allerlei kleinere maatregelen genomen.

In 2006 ontsnapte ook één gedetineerde uit een ziekenhuis (10 in 1995), 30 kwamen niet terug uit halve vrijheid (4,23%), 26 verdwenen met de elektronische enkelband (1,06%). Vorig jaar werden 11.570 uitgaanspermissies (toelating om de gevangenis voor een dag te verlaten) gegeven: 348 gedetineerden (3%) keerden niet tijdig terug. Er waren ook 20.850 penitentiaire verloven. Daaruit kwamen 372 gevangenen (1,78%) niet op tijd terug.


De ontsnapte gangster Eric Ferdinant


(UPDATE 27 JULI 2009: In 2008 ontsnapten nog amper 62 gedetineerden uit de gevangenissen, van wie 22 uit gesloten instellingen. Zes van deze 22 gedetineerden ontsnapten tijdens een overbrenging naar de onderzoeksrechter of het justitiepaleis, vier vanop de koeren, drie ontsnapten vanuit het ziekenhuis of tijdens hun overbrenging daar naartoe. De meeste ontsnappingen grepen plaats vanuit Saint-Hubert (24), Marneffe (8) en Hoogstraten (6), alledrie (half)-open instellingen. Voor de echte gesloten instellingen bedraagt de top drie: Wortel en Lantin (elk 3), gevolgd door Verviers, Itter, Dinant, Berkendaal en Antwerpen (elk 2).

Tot 27 juli 2009 ontsnapten dit jaar al 40 gedetineerden, van wie 30 uit een gesloten instelling. De top-drie dit jaar voor de ontsnappingen uit de gesloten instellingen is: Vorst (6), Brugge, Itter, Hoei, Namen, Lantin en Merksplas (elk 3), Nijvel (2). In de (half)open instellingen blijft Saint-Hubert (7) helemaal bovenaan. Bij de ontsnappingen uit gesloten instellingen gebeurde 7 van de 30 door gijzeling in een werkatelier, op cel of bij bezoek. Zes ontsnappingen gebeurden bij een "uithaling" (verplaatsing naar een justitiepaleis of politiebureau), 5 ontsnappingen gebeurden gewoon uit de cel. Het ziet er naar uit dat het aantal onstnappingen uit gesloten instellingen lichtjes stijgt.EINDE UPDATE)

Welke maatregelen?


In het verleden werden meerdere maatregelen tegen ontsnappingen genomen. Minister Melchior Wathelet (PSC) startte begin jaren negentig met de invoering van de elektronische poort waardoor iedereen moet passeren. Hij voerde ook de strafbaarstelling van familieleden in én hij creëerde de KVB's, Kwartieren voor Verscherpte Beveiliging, in Brugge en Lantin, waarin vluchtgevaarlijke gedetineerden extra-geïsoleerd werden en ook apart moeten wandelen in een kooi. Een dergelijk regime is trouwens nog altijd in afgezwakte vorm opgenomen in de basiswet-Dupont voor de rechten voor de gedetineerden.

Maar, hoewel de federale politie al op 26 april aan de directie van Lantin signaleerde dat Eric Ferdinant gevaarlijk was en dat speciale maatregelen moesten worden genomen, nam die directie van Lantin géén speciale maatregelen tegen Ferdinant. Hij mocht blijven verder telefoneren zoveel hij wilde, hij mocht blijven wandelen op een koer waar een helikopter kon landen en hij kreeg ook geen kledijvoorschriften opgelegd, zodat hij zijn uniform kon uitdoen en pronken in een knalgeel T-shirt, waardoor hij onmiddellijk kon herkend worden door zijn medeplichtigen in de heli.

(UPDATE 27 JULI 2009: In juni 2009 gingen de Kwartieren voor Verscherpte Beveiliging in de gevangenissen van Brugge en Lantin opnieuw open. De Kwartieren van Wathelet waren immers einde jaren negentig door de Raad van State op initiatief van de Liga voor Mensenrechten gesloten omdat ze de mensenrechten schonden. Nu is alles in orde en nu heten de kwartieren: Afdelingen voor Individuele Bijzondere Veiligheid. In Brugge is er plaats voor tien gevaarlijke gedetineerden, in Lantin voor twaalf. In Brugge verbleven gemiddeld zeven tot acht gedetineerden op de AIBV. Ze verbleven er ook zes maanden. Op de afdeling zitten twee groepen mensen: gedetineerden met persoonlijkheidsstoornissen (antisociaal, psychopathie, borderline) en gedetineerden met psychotische stoornissen. Omdat er ook Franstaligen in Brugge zitten verloopt de behandeling soms moeizaam. Tot op heden verbleven 27 gedetinerden in de AIBV's. EINDE UPDATE)

Plannen om onvluchtingen te voorkomen die het nooit haalden?


1. Bewapen de cipiers! Dat werd in de jaren negentig door sommige partijen verdedigd, maar het idee is nu verlaten, omdat het de onveiligheid in de gevangenissen ernstig zou vergroten. Minister van Justitie Onkelinx zegde dinsdag in de Kamer dat bewapende cipiers de ontsnapping van Ferdinant misschien een dodelijke afloop zouden hebben gegeven.

2. Het Britse systeem, waarbij een verbindingsofficier van de politie vast aan iedere bajes wordt toegewezen, werd nooit ernstig overwogen. Die officier zou nochtans onmiddellijk ter beschikking zijn voor alle politionele aspecten van de opsluiting (drugs op de cellen, fouilleringen, natrekken van antecedenten van bedrijven die klussen komen opknappen, voorbereiden penitentiair verlof e.d.).

3. Het Nederlandse systeem, waarbij een GRIP (Gedetineerden Recherche Informatiepunt) werd opgericht in 1994. Dat is een dienst, die alle informatie (zowel roddels van cipiers, andere gedetineerden e.d. als harde feiten) opvangt en bijhoudt. Op basis van deze informatie vormt de GRIP zich een beeld van welke gedetineerde vluchtgevaarlijk is. Er is ook maandelijks overleg met de gevangenisdirecteurs over welke maatregelen tegen wie zouden kunnen worden genomen.(UPDATE 27 JULI 2009: Dank zij de werking van deze dienst kende Nederland in 2008 slechts 4 ontvluchtingen. EINDE UPDATE)

Wat deed Onkelinx?


* Justitieminister Onkelinx deed al wel een en ander. Zo kwamen er vangnetten rond de gevangenissen van Andenne, Ieper en Namen en ze worden nog aangelegd in Merksplas. De netten moeten voorkomen dat allerlei dingen over de gevangenismuur worden gegooid, waarmee gedetineerden kunnen ontsnappen. Dergelijke netten zouden de ontsnapping van Ferdinant in Lantin echter niet hebben kunnen verhinderen en een hele koer met netten overdekken zou indruisen tegen de evacuatieplannen bij rampen.

(UPDATE 27 JULI: Hoe staat het nu hiermee? Laurent Sempot, de perswoordvoerder van het gevangeniswezen: “Dat dossier is in uitvoering, maar we hangen de netten niet in alle gevangenissen. Er zijn geen problemen mee”. EINDE UPDATE)

* Onkelinx startte ook experimenten in Andenne en Antwerpen om het gsm-verkeer van gedetineerden vanuit de gevangenis te storen. Maar dat project is erg duur en staat nog in de kinderschoenen.

(UPDATE 27 JULI 2009: Het project ging van start in Andenne, maar het bleek niet sluitend. Nog steeds waren er cellen waar er wel bereik voor gsm's was. Bovendien was het onderhoud zeer moeilijk haalbaar, wegens de noodzaak om de GPS en GSM-systemen voortdurend up to date te maken. Antwerpen werd als proefproject uitgesteld. Momenteel gaat de administratie na of het mogelijk is om dit project in de AIBV's van Brugge en Lantin te realiseren. Die oppervlakte is beperkt. Maar Justitie wacht nog op een rapport hierover. EINDE UPDATE)

* Om ontsnappingen door persoonsverwisselingen te voorkomen nam de minister eveneens een reeks maatregelen. Onderzoek in Nederlandse gevangenissen wees uit dat 6% van de gedetineerden die daar een straf uitzitten, niet de gevangenen zijn die er moeten zitten. In België telde men zes zulke persoonsverwisselingen tussen 2000 en einde 2006.

Onkelinx nam hierrond twee maategelen. Eerst en vooral tegen gedetineerden die de plaats innemen van een andere gevangene, die wordt vrijgelaten en zich later terug moet melden. Zo waren er drie gevallen. In 2004 besloot Onkelinx dat iedereen die wordt vrijgelaten een vingerafdruk moet zetten en die wordt vergeleken met die van toen hij binnenkwam. En bij de terugkeer opnieuw. Bovendien werden de foto's van gedetineerden vergroot zodat men moedervlekken beter zal zien.


Onkelinx tijdens haar ondervraging in de Kamer


Ook voor de tweede groep, gedetineerden die de plaats innemen van een bezoeker (3 vastgestelde gevallen in de voorbije zes jaren), nam Onkelinx maatregelen. Al wie bezoek ontvangt, krijgt een onzichtbaar ultra-violet stempeltje dat bij het terugkeren naar de cel wordt herkend door een detector. Ook worden alle bezochte gevangenen gefouilleerd.

(UPDATE 27 JULI 2009: Hoe staat het nu hiermee? Volgens Laurent Sempot, perswoordvoerder van het gevangeniswezen “is dit systeem momenteel overal operationeel en werkt het ook. Wel was er sinds 2006 nog één zo'n ontsnapping, nl. in Merksplas in 2008. Wat daar gebeurd is, wordt nog onderzocht”. EINDE UPDATE)

* Om ontsnappingen van zieke gevangenen te voorkomen, worden die voortaan bewaakt door de federale politie, omdat die wapens draagt.

* In de nieuwe uitgebreide opleiding van de cipiers, zitten cursussen stressbestendigheid en conflictbeheer.

Onkelinx zei dinsdag in de Kamer dat ze naar aanleiding van de ontsnapping van Ferdinant uit Lantin bij de Franse overheid een rapport heeft opgevraagd om na te gaan hoe ontvluchtingen via helikopters kunnen worden vermeden. "In België gebeurde dit immers voor de allereerste keer, maar Frankrijk heeft meer ervaring".

In dit kader kan het aanleggen van kabels op de koer van Lantin, zodat geen heli's meer kunnen landen, overwogen worden. De directie van Lantin had dit voorgesteld. Onkelinx vroeg zich ook af of "mensen die een plezieruitstapje met een helikopter maken niet moeten worden verplicht om hun identiteitskaart vooraf voor te leggen". Bij de ontsnapping uit Lantin gebeurde dat niet en konden de twee medeplichtigen van Ferdinant met wapens en al in de helikopter stappen. Ook een verbod om nog over gevangenissen te vliegen kan worden overwogen.

(UPDATE 27 JULI 2009: Hoever staat het nu met de plannen om gevangenissen te beveiligen tegen ontsnappingen per helikopter? In het najaar van 2009 zullen alle vier de wandelplaatsen voor gevangenen in de bajes van Brugge overspannen zijn met nylonnetten om ontvluchtingen met helikopters tegen te gaan. Dat zegde minister van Justitie Stefaan De Clerck (CD&V) vorige vrijdag naar aanleiding van de ontsnapping met een heli van drie gedetineerden onder leiding van Ashraf Sekkaki, vorige week donderdag.

Momenteel is alleen de koer waar de gevangenen uit de extra beveiligde eenheid gelucht worden, overspannen, de andere drie nog niet. Nochtans beloofde voormalig Justitieminister Laurette Onkelinx al in 2005 om netten te spannen in Brugge, Andenne, Hasselt, Itter en Lantin. Uiteindelijk kwamen er alleen nylonnetten boven de extra beveiligde eenheden van Brugge en Lantin.

De netten die Onkelinx voor ogen had, kostten evenwel 250.000 euro per installatie en dat vond men uiteindelijk te duur. In Brugge hebben ze het met 10.000 euro gedaan voor één kleine koer. Omdat het "maar" nylonnetten zijn, wilde Justitie eerst een evaluatie maken, want het materiaal is niet zomaar algemeen bruikbaar op veel grotere koeren. Daar moeten strakke kabels worden getrokken en palen gezet en mogelijk scheurt het nylon of de muren, zo redeneerde men.

Voor de andere vier bajessen wordt gevangenis per gevangenis bekeken wat de meest ideale oplossing is om te verhinderen dat heli’s kunnen landen: netten, kabels, palen (met het risico dat de gedetineerden daar op klimmen), grote omgekeerde parapluconstructies, bomen, extra lichten die landen verhinderen. Daarover is nog niets beslist, omdat de grootte van de koeren en de aard van de gevangenis (oude muren of niet) een grote rol spelen.

In ieder geval is er voor 2009 1 miljoen euro om die beveiliging te organiseren en voor volgend jaar 2 miljoen. In de nieuw te bouwen gevangenissen zal het probleem architecturaal moeten worden opgelost. De architect zal de bajes zo moeten ontwerpen dat ontsnappen met een heli zo goed als onmogelijk wordt. Maar minister De Clerck maakte zich vrijdag geen illusies. “Ontsnappingen zijn niet te voorkomen. Als er overal netten zijn, kruipen de gedetineerden met een gegijzelde cipier op het dak en wachten tot ze in de heli kunnen”, zuchtte kabinetschef Jo Baret. EINDE UPDATE)

Justitieminister Onkelinx stipte aan dat "nog nooit zoveel geld voor de beveiliging van de gevangenissen werd uitgegeven" als onder haar bewind. "In 2003 gaf ik 12 miljoen uit, in 2007 wordt dit al 60 miljoen". Die som is samengesteld uit ongeveer 10 miljoen euro per jaar van de Regie der Gebouwen, die bij Financiën de gebouwen van Justitie beheert, en dan nog een bepaalde som uit het Meerjarenplan, dat tot 2010 173 miljoen uittrekt voor de gevangenissen. "Ik geef geld uit aan veiliger gevangenissen en niet aan de lusters in de justitiepaleizen, zoals sommige van mijn voorgangers", sneerde Onkelinx in de richting van Tony Van Parys (CD&V).

Die betwistte dan weer de cijfers van Onkelinx. "In haar telling houdt ze er geen rekening mee dat ze in 2005 en 2006 maar de helft van het geplande geld uit het meerjarenplan mag uitgeven en in 2007 slechts 75%. Dat is zo beslist op de begrotingscontroles. Onkelinx spiegelt ons cijfers voor die niet kloppen", aldus Van Parys. Onkelinx betwistte dat dan weer.

Moet ontsnapping strafbaar worden?


* Momenteel worden gedetineerden die ontsnappen daarvoor niet gestraft, behalve als ze een bijkomend misdrijf plegen (diefstal van het gevangenisuniform, geweld tegen een cipier, vernieling van een celdeur,...). Uiteraard is een ontsnapping erg moeilijk zonder ook een bijkomend misdrijf te plegen.

* In 1991 dienden de liberale senatoren Tony Duquesne en Robert Henrion een wetsvoorstel in om ontsnappen strafbaar te maken. Ontvluchten is al strafbaar in Frankrijk, Engeland en Finland, maar niet hier. Het voorstel werd telkens heringediend, maar werd nooit wet.
De Hoge Raad voor het Penitentiair Beleid leverde een negatief advies af over het voorstel. Er werd geen enkel verschil vastgesteld tussen landen die ontvluchtingen strafbaar maken en landen die dat niet doen: beide hebben evenveel ontvluchtingen. Bovendien vond men dat een samenleving de wil tot vrijheid niet mag bestrafffen. Men kan de gedetineerde niet verplichten om mee te werken aan zijn eigen bestraffing, heette het.

* In juni 1993 maakte het parlement wél familieleden die een gedetineerde helpen ontsnappen strafbaar. Wie een gedetineerde helpt ontsnappen, kan tot een jaar cel krijgen. Maar alleen als bij de ontvluchting geen geweld werd gepleegd, niemand werd bedreigd en ook niets werd kapot gebroken. Als de boef buitenwandelt of over het muurtje kruipt dus. En deze straf geldt alleen als de ontvluchte door een correctionele rechter werd veroordeeld of geïnterneerd was. Wie een assisenklant helpt ontsnappen, kan tot twee jaar krijgen. Nalatigheid of onvoorzichtigheid volstaan voor een veroordeling, je moet niet met de ontsnapte samenspannen. In de andere gevallen (bij een ontvluchting met geweld, bedreiging of braak) kunnen de celstraffen oplopen tot 10 jaar.

* De ontvluchting zelf werd nog niet strafbaar. Nu is er een nieuw voorstel om dat onrechtstreeks te doen van volksvertegenwoordiger Servais Verherstraeten (CD&V).

Gevangenen die proberen te ontsnappen mogen van Verherstraeten pas vrijkomen nadat ze twee derde van hun straftijd hebben uitgezeten. Nu kan iedereen vrijkomen na een derde van zijn straftijd. Alleen voor recidivisten is die termijn twee derde. Verherstraeten wil dat wie een ontsnappingspoging onderneemt in de toekomst - net als een recidivist - pas na twee derde van de straftijd kan vrijkomen. Bovendien moet de poging tot ontvluchting op de lijst van tegenindicaties komen. Op die lijst staan alle punten waaruit kan blijken dat een voorwaardelijke invrijheidsstelling niet gepast is.

Waarom? Verherstraeten: "Ontsnappingen zijn duur en ze ondermijnen het vertrouwen in het gerecht. We moeten preventief optreden. De gedetineerde toont met zijn ontsnappingspoging aan dat hij zijn straf niet aanvaardt en nog steeds een gevaar is voor de maatschappij."

De term 'ontsnapping' wordt in het voorstel-Verherstraeten ruim gedefinieerd: ook wie niet op tijd terug is uit penitentiair verlof valt er onder. Het voorstel geldt voor àlle ontvluchtingen van gedetineerden, ook die uit ziekenhuizen, transportauto's en gerechtsgebouwen. Maar het voorstel zal allicht niet meer goedgekeurd worden in deze legislatuur.

(UPDATE 27 JULI 2009:Verherstraeten diende zijn voorstel op 26 februari 2008 opnieuw in. Maar tot op heden was er nog geen bespreking in de Kamercommissie Justitie. Deskundige Stef De Decker (strafrecht, KULeuven) gaf wel al commentaar op het voorstel: “Dit biedt geen meerwaarde. De strafuitvoeringsrechtbanken houden nu al rekening met (pogingen tot) ontsnappingen bij hun beslissingen”. EINDE UPDATE)

18 APRIL 2007

.

Nu in het nieuws