Turtelboom wil korte straffen uitvoeren

15 JUNI 2012 - Minister van Justitie Annemie Turtelboom scoorde deze week goede punten met haar beslissing om een korte celstraf van Fouad Belkacem toch te doen uitvoeren. Normaal gezien gebeurt dat immers niet, maar voor de leider van Sharia4Belgium maakte ze een uitzondering. Om redenen van openbare veiligheid. Ze kreeg er ook veel kritiek voor. "Willekeur", zo heette het. Maar alle politici steunden haar, zelfs de groenen. En dat laatste is beslist een trendbreuk.

John De Wit

De zaak-Belkacem is echter meer dan een fait divers. Ze stelt het probleem van de korte straffen en van de strafuitvoering in het algemeen. En die draait nog altijd vierkant.

1. HOE IS DE TOESTAND NU?

Al in 1984 besloot toenmalig justitieminister Jean Gol (PRL) om de korte straffen onder de drie maanden niet meer uit te voeren. Het systeem deinde altijd verder uit. Er kwam een circulaire van 17 januari 2005. Daarin staat dat straffen onder de drie jaar niet meer in de gevangenis worden uitgevoerd. Straffen onder de zes maanden worden helemaal niét meer uitgevoerd, behalve wanneer ze samen met andere korte straffen drie jaar overschrijden of wanneer ze worden opgelegd omdat een werkstraf of elektronisch toezicht is mislukt. Straffen van drie jaar worden herleid tot een derde en omgezet in elektronisch toezicht.

Onder de drie jaar hoef je in principe dus niet naar de cel. Het gaat slechts om een circulaire, een richtlijn die de minister van justitie voor zichzelf en haar personeel heeft opgesteld. De minister zelf mag van die richtlijn afwijken. En dat heeft ze nu in het geval van Belkacem gedaan.

Ondertussen blijven nog massa's andere straffen niet uitgevoerd. En daar zitten ook gevaarlijke criminelen bij. Kersvers onderzoek van het Antwerpse openbaar ministerie toonde aan dat liefst 98% (!) van de inbraken in Antwerpen en Limburg onbestraft blijven. En de inbrekers die dan toch gestraft worden, krijgen gemiddeld 15 maanden, ze moeten dus niet naar de bajes. Terwijl de strijd tegen de inbraken een topprioriteit van de politiediensten is, worden de daders bijna nooit gevonden en volgt er geen celstraf als dat wel zo is. Aldus onderzoek van alle 8.529 woninginbraken in Antwerpen en Limburg tussen 1 oktober 2011 en 28 mei 2012, dat twee weken terug werd voorgesteld door eerste advocaat-generaal Flor De Mond.

Turtelboom wil nu de korte straffen ook laten uitvoeren. Haar partijvoorzitter, Alexander De Croo, zegde zelfs dat Open Vld daarop mag worden afgerekend als tegen de verkiezingen van 2014 niet "àlle korte straffen worden uitgevoerd". Een erg ambitieus plan. Zal dat lukken? Om dat te beoordelen zijn een aantal basisfeiten over de strafuitvoering van belang.

== Volgens een rapport van het Rekenhof van einde 2011 zijn er geen betrouwbare cijfers over het aantal korte straffen dat wordt opgelegd, en al evenmin van hoeveel kortgestraften in de gevangenis zitten. Dat laatste komt omdat vele parketten de straffen optellen tot een grens van meer dan drie jaar is bereikt vooraleer de uitvoering te vragen. Zo willen ze zeker zijn dat de dader naar de cel moet.

Een studie van de Antwerpse procureur-generaal Yves Liégeois toonde aan dat het gerecht op 21 april 2010 een "stock" had van 19.036 straffen onder de zes maanden die niet uitgevoerd zijn. Maar de cijfers van het parket van Brussel zitten daar niet in en ook enkele politieparketten hadden geen cijfers meegedeeld. Andere diensten van Justitie konden tot op heden geen betrouwbare cijfers over het aantal uitgesproken korte straffen leveren.

Het gevangeniswezen kan wel meedelen hoeveel gedetineerden een korte celstraf uitzitten. Op 12 juni jl. zaten 11.491 gedetineerden in onze gevangenissen. Onder hen: een grote groep voorlopig gehechten en ook 6.544 veroordeelden. 928 van die veroordeelden zaten straffen uit onder de drie jaar. Slechts één enkele zat een straf uit onder de zes maanden. Momenteel is er dus in heel België nog één ander persoon in het geval van Belkacem!

== Vooraleer je nieuwe kortgestraften in de bajes kan stoppen, moet er natuurlijk plaats in die gevangenissen zijn. En die is er niet. De gevangenissen zitten nu al voor 20% overvol. Zelfs als tegen 2017 alle nieuwe gevangenissen uit het Masterplan (Beveren, Dendermonde, Haren, Leuze…) zijn bijgebouwd dan nog zullen er 900 cellen te weinig zijn, zonder dat de korte straffen worden uitgevoerd, zo stelt het Rekenhof in zijn studie van einde december 2011.

De gevangenissen raken overvol door de toename van het aantal voorlopig gehechten, dat nu al 35% van de dagelijkse gevangenisbevolking bedraagt. Maar vooral door de toename van het aantal langgestraften. Dat aantal neemt groeit voortdurend. Enkele oorzaken?

* De verzwaring van de criminaliteit. De misdaadcijfers in zijn geheel zijn de jongste tien jaar niet gestegen, maar de cijfers van gewelddaden wel met bijna een derde.

* De verstrengde wetgeving. Zeker de wetten over seksdelinquenten en de wet op de strafuitvoeringsrechtbanken houden meer mensen in de bajes dan vroeger: zo heb je daardoor heel wat minder voorwaardelijke invrijheidsstellingen dan vroeger. Maar in de voorbije tien jaar zijn ook meerdere, onlogische strafverzwaringen doorgevoerd.

* En… de niet-uitvoering van de korte straffen. Rechters, die iemand absoluut naar de bajes willen, leggen nu een hogere straf op (drie jaar en één dag) dan ze normaal gezien zouden doen. Zo willen ze er zeker van zijn dat de betrokkene toch wel gaat brommen.

De overvolle gevangenissen doen de kwaliteit van de strafuitvoering tot een kritiek niveau dalen. Zeker in Vorst is de situatie alarmerend. De mensenrechten worden steeds meer geschonden door de overbevolking. De controle op de situatie van de opgeslotenen loopt eveneens mank. De Centrale Toezichtsraad voor het Gevangeniswezen hield er enkele weken geleden mee op, bij gebrek aan secretariaat (zie: hier,nvdr). Dat is er nu opnieuw, maar zijn werking blijft moeilijk. Als er dan nog groepen kortgestraften moeten bijkomen, wordt de situatie op het vlak van de mensenrechten nog lastiger.

== De alternatieven voor de gevangenis nemen ondertussen ook toe.

* Het aantal nieuwe werkstraffen steeg van 556 in 2002 naar 9.306 in 2011. Woordvoerster Liesbeth Wyseur van de justitiehuizen, die de werkstraffen uitvoeren: "Dit is weliswaar een daling van 22% tegenover 2010 (10.531). De oorzaak van die daling is niet bekend. Op 31 december 2011 waren er 9.217 werkstraffen in uitvoering bij de justitiehuizen. Dit is 17,2 % van alle lopende dossiers van de Justitiehuizen. Op 30 april 2012 waren er dat nog 8.127 werkstraffen in uitvoering. Er zijn dus meer werkgestraften dan veroordeelden die in de gevangenis zitten".

Momenteel wachten 1.236 personen op de uitvoering van een werkstraf. De gemiddelde wachttijd is 42 dagen. In de meeste justitiehuizen is er echter geen wachtlijst. Er zijn volgens Wyseur "geen problemen met de uitvoering van de werkstraf". Maar volgens Kamerlid Sabien Lahaye-Battheu (Open Vld), die gespecialiseerd is in deze materie, is het soms moeilijk om geschikte werkplaatsen te vinden. Ook mislukken toch 22% van de werkstraffen en dan volgt…een korte gevangenisstraf, die wél wordt uitgevoerd.

De werkstraf kost volgens het Rekenhof 8,75 euro per uur (in 2008). Dat is 230 euro per dag. Een dag gevangenis kost 125 euro per gedetineerde. De werkstraf leert de veroordeelde wel sociale vaardigheden en soms een stiel, maar ze doet de gevangenisbevolking niét dalen. Want die steeg enorm in de periode dat ook de het aantal werkstraffen steeg.

* De elektronische enkelband is een groot succes. In 2011 kregen de justitiehuizen 3.694 nieuwe aanvragen voor elektronisch toezicht binnen. Vier vijfde (3.015) ging over straffen onder de drie jaar die niet in de bajes worden uitgevoerd.

Op 14 juni 2012 hebben 1.012 veroordeelden een elektronische enkelband. Volgens Liesbeth Wyseur wachten momenteel liefst 2.746 veroordeelden op de uitvoering van een maatschappelijke enquête (1.900) of op de installatie van een enkelband zelf (846). Die enquête moet nagaan of de veroordeelde wel in aanmerking komt voor ET. "Gemiddeld duurt het 68 dagen tussen de beslissing voor het elektronisch toezicht en de plaatsing van de enkelband, tenminste bij de straffen onder de drie jaar. De andere enkelbanden worden onmiddellijk geplaatst", aldus Wyseur.

Er zijn volgens Wyseur voldoende enkelbanden in stock. Het Rekenhof wees er in zijn studie van einde december 2011 op dat de elektronische enkelband merkelijk goedkoper is dan een celstraf. Hij kostte in 2009 maar 38,65 euro per dag (tegenover 125 euro voor een dag gevangenisstraf). Maar volgens het Rekenhof doet ET de gevangenisbevolking niét dalen, omdat liefst vier vijfde van de ET-ers geen moment in de gevangenis zit.ET blijft dus wel een goed alternatief, zeker op termijn.

Beide alternatieven doen de gevangenisbevolking niet dalen. En er is uiteraard meer plaats nodig als je de celstraffen onder de drie jaar wil uitvoeren.

== De verschillende hervormingen van de wet op de voorlopige hechtenis doen de gevangenisbevolking al evenmin dalen. Het aantal voorlopig gehechten is sinds 1980 gestegen met 170%. Ongeveer 35% van de gevangenisbevolking is momenteel voorlopig gehecht. Dat is heel veel in de Europese context. Nochtans wilden verschillende wetten de voorlopige hechtenis beperken. Zo heb je sinds 1990 de vrijlating onder voorwaarden als alternatief voor de voorlopige hechtenis. Het aantal VOV-ers steeg de jongste tien jaar met 132% (van 1.914 in 1999 naar 4.439 in 2010). Maar tegelijkertijd steeg ook het aantal voorlopig gehechten. Het toenemend aantal illegalen zal daar niet vreemd aan zijn. Op dit moment is liefst één op de drie gevangenisbewoners illegaal in België, zo blijkt uit cijfers van staatssecretaris voor Migratie Maggie De Block (Open Vld).

== Ook de psychiatrisch gestoorde geïnterneerden bezetten almaar meer plaats in de gevangenissen, waar voor hen nauwelijks therapie is. Deze wantoestand werd al sinds de jaren tachtig van vorige eeuw aangeklaagd door het Antwerps Advocaten Kollektief (AAK) en de Liga voor Mensenrechten. Voormalig justitieminister Laurette Onkelinx (PS) besloot tot de bouw van twee nieuwe Vlaamse interneringsinstellingen. De bouw van het Gentse Centrum (voor 270 geïnterneerden ) is al bezig sinds september 2011, die van het Antwerpse (180) nog niet. Onkelinx wilde de geïnterneerden zo uit de gevangenis verwijderen.

Sinds 2005 werden 553 plaatsen gecreëerd in de privépsychiatrie. Desondanks zaten er op 1 maart 2011 1.103 geïnterneerden zo goed als zonder enige begeleiding in de gevangenis, dat zijn bijna dubbel zoveel als op 1 maart 2000 (640).

Het is duidelijk dat bijna alle strafuitvoeringmodaliteiten "vol" zitten, "overvol" zelfs. De korte straffen kunnen er voorlopig althans zeker niet meer bij.

2. WAT DOET DE MINISTER?

Minister van Justitie Annemie Turtelboom verdedigde deze week haar beleid in de Kamer. Ze zegde dat sinds haar aantreden al 102 extra cellen bijkwamen door renovatie in Sint-Gillis en dat er tegen einde dit jaar 250 extra cellen bij gekomen zullen zijn. Tegen einde 2014 1.549 extra. (Maar volgens het Rekenhof blijft dit nog te weinig, nvdr).

Er zijn nu ook 202 enkelbanden meer in gebruik dan in december van vorig jaar. Het akkoord over de terugsturing van Marokkaanse gevangenen is voor de eerste keer uitgevoerd.

In 2014 zullen de gevangenissen in Beveren, Leuze, Paifve en Marche-en-Famenne klaar zijn.

De minister bereidt bovendien een stappenplan voor om de korte gevangenisstraffen uit te voeren. Daarin wil ze onder meer meer elektronisch toezicht invoeren zonder begeleiding. Ze denkt aan enkelbanden met een gps-systeem en huisarrest dat gecontroleerd kan worden door stemherkenning. Daarvoor trekt ze dit jaar 1,1 miljoen euro uit.

Ook wil ze het elektronisch toezicht mogelijk maken als alternatief voor de voorlopige hechtenis. Deze maatregelen waren eigenlijk al door haar voorgangers gepland.

Turtelboom wil verder de circulaire over de niet-uitvoering van de korte straffen veranderen. Er moet instaan wanneer die korte straffen toch kunnen worden uitgevoerd. Dat zou kunnen zijn wanneer de veroordeelde een gevaar vormt voor de maatschappij (Maar als dat zo is, waarom heeft hij dan maar een korte straf gekregen?, nvdr) of het zou kunnen voor bepaalde misdrijven die het parket belangrijk vindt. De Antwerpse arrondissementscommissaris Luk Baetens suggereerde op de Veiligheidsconferentie dat iedere procureur een "stock" van bv. 50 lege cellen zou krijgen, die hij mag gebruiken voor de uitvoering van de veroordelingen die hij prioritair vindt. Baetens hoopte zo inbrekers toch nog een beetje af te schrikken. De vraag naar de zin en het nut van de korte gevangenisstraf wordt niet (meer) gesteld, noch naar de afschrikkende waarde van die straf, noch naar de (mogelijk erg negatieve) gevolgen voor de resocialisering van de gedetineerden.

3. ZAL DIT LUKKEN?

Zal dit lukken? Dat is maar de vraag, die op het eerste gezicht negatief moet worden beantwoord.

Turtelboom neemt een reeks mooie intiatieven, ze is bezield met goede intenties en heeft een pragmatische aanpak, maar in ieder geval zal het nog geruime tijd onmogelijk blijken om alle straffen uit te voeren. Om dat mogelijk te maken zijn een aantal basisvoorwaarden vereist:

== Er is een visie nodig op lange termijn. Die ontbreekt nu eenmaal. Er is natuurlijk het Masterplan voor de gevangenisbouw, maar volgens het Rekenhof lag geen grondige studie aan de basis van dit plan. "Men ging niet na hoeveel cellen in de toekomst nodig zouden zijn, men heeft standaardgevangenissen neergezet en de bajessen niet aangepast aan de verschillende types gedetineerden, men weet uiteindelijk niet hoeveel die extra gevangenissen zullen kosten", zo luidt het streng. Nu wordt evenmin nagedacht of gediscussieerd over het nut van de korte gevangenisstraffen.

En al evenmin wordt ernaar gestreefd om een vergelijkbare tabel te maken tussen celstraf, werkstraf, boete en elektronisch toezicht. Dat is toch echt wel nodig, want sommige werkstraffen kunnen als zwaarder worden ervaren dan een celstraf. Op deze vergelijkende tabel wordt al jaren aangedrongen. Al in 2008 vroeg toenmalig justitieminister Jo Vandeurzen (CD&V) aan de Senaat om zich hiermee bezig te houden en de strafwetgeving in zijn geheel te herzien. Vandeurzen stelde ook voor dat een Commissie van Deskundigen de Senaat hierbij zou helpen. Vier jaar later is de Hoge Vergadering daarmee nog niet eens begonnen en is er ook nog altijd geen Commissie van Deskundigen om het strafrech te herzien.

== Voor zo'n visie zijn degelijke statistieken nodig. Op cruciale gebieden ontbreken echter basisgegevens, antwoorden op parlementaire vragen spreken elkaar tegen. Bij sommige delen van de administratie is er een veralgemeende nonchalance in het ter beschikking stellen van basisgegevens. Het gebeurt vaak in potjeslatijn dat alleen voor de opsteller van het antwoord begrijpelijk is en dat leidt bij de niet-opstellers van het antwoord tot misinterpretatie.

Maar zelfs als er degelijke studies zijn, dan worden ze genegeerd. Dat gebeurde met de rapporten van de Koninklijk Commissaris voor de Hervorming van het Strafwetboek (1985) en in de voorbije tien jaar met het rapport van de Commissie-Verstraeten over het assisenhof, met de Grote Franchimont, met grote stukken uit het rapport-Holsters en met grote stukken uit het rapport-Dupont. Socioloog Luc Huyse wees in het verleden in zijn vergelijking tussen België en Nederland op beleidsgebied al op het anti-intellectualisme van de Belgische beleidsmakers. De Belgische politici moeten niet weten van studies, tenzij ze hun visie bevestigen. Politici zeggen wel wekelijks de mantra "meten is weten" op, maar meer dan een mantra is het niet. Ze willen het niet echt. Want betrouwbare statistieken kunnen natuurlijk wetenschappelijk het failliet van een bepaald beleid aantonen.

== En vooral: er is geld nodig. En niet zomaar geld, maar veel meer dan de 1,84 miljard die nu naar justitie gaat. België besteedt momenteel 79,7 euro per Belg aan justitie. In Nederland is dat 114,6 euro, in Duitsland 106 (in 2006).

Dat extra geld is er niet en het komt er ook niet. Integendeel: er wordt zelfs bezuinigd, ook op Justitie, dat de voorbije vijftig jaar al stiefmoederlijk werd bedeeld. De bezuinigingen treffen zowel het personeel van de justitiehuizen als dat van de psychosociale diensten van de gevangenissen. Er wordt verder bezuinigd op allerlei gerechtskosten, zoals de DNA-onderzoeken. Daardoor worden misschien nog minder daders gevat dan nu omdat minder sporen kunnen worden geanalyseerd. En zeker in de sector van de inbraken zitten we al aan een absoluut minimum. Daardoor zal de afschrikkende waarde van de straffen die de weinige gevatte inbrekers krijgen nog kleiner worden.

Annemie Turtelboom wil alle korte straffen uitvoeren, maar hoe zal dit kunnen zonder veel extra geld en veel extra personeel? En vooral, zal de regering-Di Rupo bereid zijn om dat geld op te hoesten? Niet dus. De uitvoering van de korte straffen zal dus nog enige tijd een vrome wens blijven. Tenzij de Vlaamse regering na de overheveling van de justitiehuizen veel extra geld en personeel in die sector stopt.

Lees ook:

De problemen van Belkacem in negen vragen

Di Rupo-I over justitie en discriminatie

Het debat over de beleidsnota van justitie voor 2012

Toezichtsraad gevangeniswezen erg negatief over beleid

Professor Vermeulen vergelijkt de Europese gevangenisregimes

Tien jaar justitiehuizen: een balans

De strafuitvoeringsnota van De Clerck voor 2010

Het debat over de strafuitvoeringsnota van Minister De Clerck

Het debat over de beleidsnota Justitie voor 2010

Regering-Leterme wil 2.522 extra cellen tegen 2012

*****************************************

Het dagelijkse nieuws over het justitiebeleid vindt U door in de functie "zoeken" rechtsboven op deze site de letters JDW in te tikken.

*****************************************

Vastgoed

Auto's in de kijker

Jobs in de regio