Toezichtsraad Gevangenissen: het jaarrapport van 2010

Print
19 DECEMBER 2011 - De Centrale Toezichtsraad voor het Gevangeniswezen (CTRG) pleit voor een "numermus clausus" per gevangenis: vol is vol. Hij wil verder niet dat de huur van de cellen in de gevangenis van Tilburg wordt verlengd en spreekt zich uit voor collectieve gratie voor gedetineerden die met succes een opleiding hebben gevolgd. En hij wil een gegarandeerde dienstverlening tijdens gevangenisstakingen, een minimumloon voor gevangenen die werken en de afschaffing van de AIBV's in Brugge en Lantin waar gewelddadige gedetineerden apart worden gehouden. Dat alles staat in het tweejaarlijks rapport over de periode 2008-2010 van de CTRG dat vrijdag werd voorgesteld. Een overzicht.

De CTRG overkoepelt de toezichtscommissies die aan de meeste gevangenissen verbonden zijn om na te gaan of de leefvoorwaarden in de bajessen wel voldoende menselijk zijn. De leden van deze commissies zijn vrijwilligers, meestal gepensioneerde advocaten of artsen. Ze kunnen altijd in de bajes binnen voor controle op eventuele misstanden.

Het rapport behandelt de periode tussen 2008 en 2010 en het bundelt de jaarverslagen van de verschillende toezichtscommissies en stelt algemene beleidslijnen voor. Het is eens te meer erg kritisch voor het huidige beleid en voor de gevangenisbewaarders. We bespreken achtereenvolgens: de stand van zaken over de wet-Dupont, die de gevangenen rechten geeft; de vaststellingen van de CTRG; de beleidsvoorstellen van de CTRG; enkele persoonlijke bedenkingen.

1. VOORAF: DE WET-DUPONT

Vooraf dit. Sinds 12 januari 2005 kent het Belgische gevangeniswezen de Wet-Dupont. Die geeft gedetineerden allerlei rechten (zie: hier, nvdr). De wet treedt in schijfjes in werking.

Op 1 september 2011 werden enkele belangrijke regels van kracht:

== iedere gevangenis moet een huishoudelijk reglement hebben;

== de regels over welke voorwerpen toegelaten zijn op cel, de kantine, de persoonlijke "financiële" tegoeden van de gedetineerden, de voeding en de hygiëne werden van kracht;

== Daarnaast traden ook de regels over bezoek, briefwisseling, telefoon, contacten met de advocaat of de media, in werking.

== En tenslotte ook de bepalingen over het tuchtregime: er is nu duidelijk wat de inbreuken zijn, welke straffen daarop staan en hoe ze opgelegd kunnen worden.

Een deel van de wet-Dupont is echter nog steeds niet van kracht.

* De overlegorganen, waardoor de gedetineerden bij de regeling van het leven in de bajes worden betrokken. Er zijn al wel initiatieven genomen, maar die zitten nog in een embryonaal stadium.

* De uitwerking van een "detentieplan" voor iedere gevangene. Daarin moet staan hoe zijn detentie zal verlopen: welke noden heeft hij, welke opleidingen kan hij volgen, hoe bereidt hij zich best voor op zijn invrijheidsstelling. Laurent Sempot, woordvoerder van het gevangeniswezen: "Een aantal proefprojecten in gevangenissen heeft aangetoond dat het enorm moeilijk is om dit op een correcte manier te organiseren: we beschikken zelf maar over winig middelen, maar bovendien is een zeer nauwe samenwerking met de Gemeenschappen nodig. De Gemeenschappen hebben op dit punt totaal andere visies en organisaties , maar wij moeten een uniforme procedure uitwerken. Dat maakt dit ingewikkeld en daardoor vorderen we traag".

* Het beklagrecht is ook nog niet van kracht. Dat gebeurt pas nadat al de rest in werking zal zijn.

2. WAT STELDE DE CTRG VAST?

In zijn jaarrapport bundelt de CTRG de vaststellingen van de commissies van toezicht overal in België. Een greep uit deze vaststellingen:

* Bepaalde cellen in Doornik, Vorst, Hoogstraten en Merksplas hebben nog altijd geen sanitair en stromend water. De toestand in het cellenblok van Merksplas is mensonwaardig. Er staan schimmels in de douches van Merksplas, in Vorst zijn er onvoldoende douchebeurten en in Sint-Gillis zit er ongedierte.

* In Merksplas en Vorst wordt het beddengoed onvoldoende gewassen, de matrassen zijn er vuil en versleten. In Merksplas krijgt een volgende gedetineerde de schoenen van een vorige zonder enige reiniging. In de gevangenissen van Gent, Vorst, Doornik, Sint-Gillis is er onvoldoende gevangeniskledij en die is in slechte staat. De kledij van de gedetineerden is in Merksplas, Hoogstraten en Saint-Hubert niet aangepast aan de kou in de winter. In Merksplas is er ook onvoldoende kledij in grote maten voor dikke gevangenen.

* Er is te weinig variatie in het eten, te weinig vers fruit en rauwkost (Sint-Gillis, Vorst en Nijvel) en de porties zijn te klein in Saint-Hubert en Vorst. In Nijvel en Saint-Hubert wordt bezuinigd op het eten en dat vinden de toezichtscommissies onaanvaardbaar.

De prijzen voor de kantine moeten ook eengemaakt worden. (In principe zou dat sinds 1 september 2011 moeten gebeurd zijn, nvdr).

* Alle inrichtingen organiseren familiebezoek, ongestoord bezoek (voor seksueel contact) en kinderbezoek en dat is positief. In Vorst moeten familieleden evenwel soms erg lang wachten en dan naar huis zonder hun familieleden te kunnen zien. De kostprijs van de telefoongesprekken is veel te hoog.

* De Commissies van Toezicht zijn zeer positief over de uiteenlopende activiteiten in Hoogstraten, Wortel en Tilburg: aantrekkelijke bibliotheken, workshops theater en muziek, sportactiviteiten...Wel worden de sportactiviteiten in Wortel en Hoogstraten niet steeds door professionals begeleid.

De CTRG vindt dat Vlaanderen een voldoende aanbod van vorming en cursussen biedt, maar Wallonië en Brussel doen dat helemaal niet. In Jamioulx is er voor twee op de drie gedetineerden geen enkele activiteit, in Sint-Gillis zit 85% van de gedetineerden 20 van de 24 uur op cel, in Vorst leert men alleen lezen en schrijven en Frans. Problemen kunnen zijn: allochtonen kennen de taal niet, er is te weinig ruimte (Dendermonde), activiteiten overlappen elkaar en dat leidt tot verzet van het personeel (Antwerpen en Dendermonde), toenemend aantal overplaatsingen door de overbevolking tijdens de opleiding (Dendermonde, Hoogstraten, Wortel).

* De psychosociale begeleiding van de gevangenen faalt bijna overal. Zeker met het oog op de preventie van recidive is dit een belangrijke vaststelling.

* In Merksplas en Turnhout wordt het recht op vrije godsdienstbeleving "vaak beperkt om veiligheidsredenen".

* Er is overal werk te kort, in Hoogstraten bv. voor minstens 45 personen. Alleen in Tilburg kunnen gedetineerden voldoende werken, nl. vijf halve dagen per week. In Merksplas en Turnhout zijn er ook veel klachten over het niet-naleven van de wachtlijsten om te kunnen werken. In Dendermonde waren er klachten over vriendjespolitiek bij de bedeling van werk.

* Een klacht op de tien gaat over de medische zorg. Dat zijn voor de helft klachten over de organisatie van de medische zorg en nog eens een kwart over de raadplegingen tijdens de detentie. De wachttijden voor gespecialiseerde behandelingen zijn te lang, behandelingen starten moeizaam op en worden dan niet voorgezet. Artsen wantrouwen de gedetineerden, ze vrezen voor geveinsde klachten, voor een zwendel in medicijnen, voor een ontsnapping bij een overplaatsing naar een ziekenhuis.

In Merksplas en Turnhout zijn er lange wachttijden om naar de tandarts te gaan en relatief veel klachten over één specifieke gevangenisarts. In Doornik zijn de bewaarders soms aanwezig tijdens de medische consultaties.

Gent, Merksplas en Turnhout hebben onvoldoende opgeleid personeel in de psychiatrie en dat vormt een ernstig probleem. De voorbije drie jaar is de situatie op dit vlak overal verslechterd. De wachttijd om één van de 1.000 geïnterneerden te plaatsen in een psychiatrische instelling kan tot drie jaar oplopen. Tot 10% van de gevangenen vertoont een ernstige psychiatrische stoornis en daar bovenop heeft 47% een antisociale persoonlijkheidsstoornis.

Baby's en kleine kinderen van opgesloten moeders worden medisch goed opgevolgd dank zij externe organisaties zoals Kind en Gezin.

* Er zijn ook veel klachten over de tuchtprocedures. De gedetineerden mogen zich laten bijstaan door een advocaat, maar dat lukt bijna nergens door tijdsgebrek. In sommige gevangenissen wordt eenzelfde handeling de ene keer bestraft, de andere keer niet.

In vele gevangenissen ontbreekt een huishoudelijk reglement. (Dit zou sinds 1 september 2011 in orde moeten zijn, nvdr).

* In Gent zijn er klachten over racisme van de cipiers, in Verviers over zwendel in drugs en gsm's en sommige cipiers zouden er zich verrijken ten koste van de gedetineerden. In Doornik laten de cipiers soms de verwarming opzettelijk afstaan in de winter om bepaalde geïnterneerden te pesten. In Nijvel had een vierde van de klachten in 2010 betrekking op het personeel. De commissies klagen ook over tegenwerking door het personeel.

In Turnhout draagt het gevangenispersoneel niet steeds de verplichte badge. Door die badge moet iedere gevangene de cipiers herkennen, zodat de verantwoordelijkheid bij incidenten kan worden vastgesteld. De directie en de cheffen treden hiertegen onvoldoende op.

Bijna in alle gevangenissen klagen de gedetineerden erover dat ze de directeur alleen maar te zien krijgen bij ene tuchtverslag. Ander contact is uiterst moeilijk, behalve in Tilburg waar alle verzoeken om een gesprek binnen de week worden gehonoreerd.

* Persoonlijke bezittingen van gedetineerden worden soms slecht opgeborgen in Merksplas en Turnhout en er verdwijnen er te veel, vooral bij overbrengingen. Merksplas kent volgens de Centrale Toezichtsraad geen voorschriften en er is geen inventaris bij overbrengingen. Hierdoor ontstaan vaak betwistingen.

* De veiligheidsagenten die instaan voor de overplaatsing van gedetineerden zijn vaak te brutaal. Vooral vanuit Vorst heb je herhaaldelijk incidenten, waarbij gedetineerden in de celwagens worden afgeranseld. De toezichtscommissies mogen dat momenteel niet controleren, maar het zou toch moeten.

3. WAT STELT DE CTRG VOOR?

== De gevangenis van Tilburg scoort op bijna alle punten beter (werk, ontspanning, contact met de directie...) dan de Belgische gevangenissen. Dat vindt ook het Europees Anti-Foltercomité (zie: hier, nvdr). Toch wil de CTR de huur van deze gevangenis liever niet verlengen. Er zijn te veel problemen met het bezoek, de toegang tot audiovisuele middelen (VTM zit in Nederland niet op de kabel) en de voorbereiding tot terugkeer in de samenleving. Momenteel zou minstens toestemming moeten worden gevraagd vooraleer een gedetineerde in Tilburg wordt geplaatst. Dat moet nu niet omdat Justitie het als een interne overplaatsing binnen het land vraagt: voor een transfer van Antwerpen naar Gent wordt ook geen toestemming aan de gedetineerde gevraagd.

== Om de overbevolking tegen te gaan moet in iedere gevangenis een "numerus clausus" worden ingesteld: vol is vol. Er moeten overal een aantal reservecellen vrij blijven en het gerecht moet ervan worden ingelicht hoeveel er dat zijn. Dit idee stond in het voorstel dat tot de wet-Dupont leidde, maar werd er in de Kamer uitgehaald.

== Gedetineerden die met succes een opleiding hebben gevolgd moeten strafvermindering krijgen en voor hen moet zelfs een systeem van collectieve gratie worden uitgedacht.

== De Afdelingen voor Individuele Bijzondere Veiligheid (in Brugge en Lantin) die dienen voor bijzonder gevaarlijke gedetineerden bereiken hun doel niet en ze moeten dicht. De CTRG pleit voor een aparte kleine gevangenis met twintig cellen voor gewelddadige gedetineerden, met heel veel opvoedend en hulpverlenend personeel (psychologen, opvoeders, sportanimators…).

== Iedereen die definitief veroordeeld is moet twee weken naar een observatiecentrum vooraleer men beslist in welke gevangenis hij moet terechtkomen. In dat centrum moet men nagaan hoe zijn detentie moet verlopen, welke opleidingen of cursussen hij kan volgen e.d. Het al sinds 1999 beloofde POKO, dat in de huidige gevangenis van Berkendaal in Brussel zou komen, moet eindelijk worden opgericht om die observaties mogelijk te maken.

De CTR port Wallonië en Brussel aan om meer cursussen en opleidingen voor gedetineerden te organiseren.

== Er komt bij voorkeur een minimumloon om zo de kosten van de gevangenisstraf te dragen, de familie te steunen en de slachtoffers te vergoeden.

== Ziekenhuizen in de buurt van gevangenissen moeten een aantal beveiligde kamers inrichten om daar gedetineerden te behandelen. In Luik doen ze dat al. Er moet ook eindelijk werk worden gemaakt van de hulp aan geïnterneerden en verslaafden.

== Er moet een duidelijke definitie van de taak van de cipiers komen. De CTRG vindt dat er te veel gestaakt wordt en dan worden alle voorzieningen voor gedetineerden opgeschort. De CTRG pleit voor een "gegarandeerde dienstverlening" bij stakingen, die ruimer is dan een minimale dienstverlening en er moeten afschrikwekkende sancties zijn voor mensen die zich daar niet aan houden. Er moeten aparte teams komen om de orde bij incidenten te handhaven.

== Voor zijn eigen werking wil de CTRG afhangen van het parlement en niet meer van de minister van Justitie. Alleen zo zal hij onafhankelijk zijn.

De CTRG klaagt erover dat nog steeds niet alle gevangenissen een commissie van toezicht hebben. Zopas nog werd er een opgericht in Brugge en Saint-Hubert. In Vlaanderen is er maar één voor Turnhout en Merksplas samen en één voor Wortel-Hoogstraten-Tilburg. In Wallonië is de toestand nog erger: daar heb je maar één commissie voor Andenne-Hoei-Marneffe, één voor Aarlen-Namen (!), één voor Lantin-Paifve.

Er zijn overal te weinig vrijwilligers. En deze vrijwilligers worden te weinig gewaardeerd door het personeel: soms wordt hun post niet bezorgd en zit er afval in hun brievenbussen, op andere plaatsen krijgen ze geen sleutel opm op cel te gaan. Dit soort vrijwilligerswerk is niet te combineren met een vaste baan en daarom zouden de vrijwilligers ook na twee mandaten moeten kunnen doorwerken zonder leeftijdsgrens. Maar er is ook de geringe vergoeding. Daarom moeten minstens hun verplaatsingskosten worden terugbetaald en moeten ze ook een minimale presentievergoeding krijgen.

De leden van de toezichtscommissies zouden aanwezig moeten kunnen zijn bij internationale inspecties. Dat is nu niet zo.

De CTRG werd ook niet gecontacteerd over de bouw van nieuwe gevangenissen. Dat zou toch moeten. Daarom wil de CTRG in de toekomst ambtshalve adviezen afleveren. Terzake pleit de CTRG niet zomaar voor het kritiekloos bijbouwen van gevangenissen, maar wel voor een nieuw debat over de zin en de doelstelling van de gevangenisstraf. Gevangenissen mogen geen opslagruimtes met veel verslaafden en geesteszieken worden, gevangenen moeten voorbereid kunnen worden op de terugkeer in de samenleving.

4. BEDENKINGEN

4.1. In het verleden heeft het parlement weinig tot geen rekening gehouden met de aanbevelingen van de Centrale Toezichtsraad. Hoewel die zijn vorig rapport over 2007 kwam voorstellen in de Kamercommissie Justitie en iedereen toen geschokt en actiebereid knikte, vloeide er geen enkele wettelijke hervorming uit voort. Een reeks aanbevelingen uit dat rapport (o.a. dat de gevangenen een gratis televisie en ijskast moeten krijgen en in een klaslokaal ook op het internet moeten kunnen) zijn nooit gerealiseerd of zelfs maar besproken.

Er waren in de Kamer de jongste jaren ook bijna geen interpellaties over rechten van gedetineerden: de meeste interpellaties gingen over de gevangenisbouw en over incidenten bij stakingen. Wel werkten minister De Clerck en zijn bestuur in alle stilte voort aan de uitvoering van de wet-Dupont. Maar echte beklagcommissies, die in Nederland al sinds 1953 bestaan, heb je in België nu, bijna zestig jaar later, nog altijd niet. Het nieuwe jaarrapport van de CTRG moet dus noodgedwongen deels herhalen wat al in de vorige rapporten stond (o.a. over het tekort aan werk, het gebrek aan psychosociale hulp en de falende zorg voor geïnterneerden). Het CTRG dreigt een orgaan te worden zoals het Comité P: het formuleert veel aanbevelingen, maar het parlement doet er weinig mee. Ook het regeerakkoord van Di Rupo I verwijst niet naar de rapporten van de CTRG en bevat geen concrete voorstellen terzake. Er staat wel een algemene passage over de "uitvoering van de wet-Dupont" in.

4.2. In ieder geval zal minister van Justitie Annemie Turtelboom (Open Vld) in dit rapport eens te meer steun vinden voor haar visie om een minimumdienst bij cipiersstakingen in te voeren. Eerder al pleitten vele andere organisaties (de Liga voor Mensenrechten, de Mensenrechtencommissaris van de Raad van Europa, het Comité tegen Foltering en Onmenselijke Behandeling…) voor zo'n minimumdienst. De CTRG gaat zelfs verder: hij wil geen minimumdienst, maar een gegarandeerde dienstverlening. België is inderdaad het enige Europese land met een onbeperkt recht tot staken voor cipiers (zie: hier, nvdr.) Het regeerakkoord belooft een strengere aanpak als het huidige protocol over de stakingen niet wordt nageleefd, maar over een minimumdienst spreekt het niet.

4.3. De CTRG wil een nieuw debat over de doelstellingen van de gevangenisstraf.

Doorgaans heeft die straf volgende doelstellingen: leedtoevoeging of bestraffing; afschrikking van de dader die opgesloten worden; algemene afschrikking van andere mogelijke daders; incapacitatie (het buiten de samenleving plaatsen van gevaarlijke personen); resocialisatie (wederaanpassing van de gevangene aan de maatschappij). Een echt debat over die doelstellingen werd nog niet gevoerd in het parlement. Uiteindelijk staan de meeste van deze doelstellingen op de helling. Zelfs dat van de resocialisatie, dat in België eigenlijk nog niet eens grondig werd uitgebouwd. Wat betekent resocialisatie echter nog als een derde van de gevangenisklanten illegalen zijn, die per definitie niet in de samenleving geherintegreerd kunnen worden? Wat betekent resocialisatie nog als Russische en Poolse maffiosi in Belgische gevangenissen komen "uitrusten", naar een tijdelijke opsluiting hier verlangen om hun medische toestand uit te klaren? Moet de resocialisatie dan niet beperkt worden tot die groepen waarvoor ze nog kan? Vergeten we tenslotte niet dat de filosofie achter de wet-Dupont bestemd was voor een gevangenisbevolking uit de jaren zestig van vorige eeuw, toen de gedetineerdenbevolking veel meer autochtoon en veel minder gewelddadig was. Alles moet dus worden herbekeken.

Maar is het parlement daartoe bereid? Er zijn grote twijfels op dit vlak. Twee voorbeelden, die twee gemiste kansen zijn.

* In 2009 riep toenmalig Jo Vandeurzen (CD&V) de Senaat op om een voorstel te ontwikkelen om het strafwetboek te herbekijken en de soorten straffen (boete, werkstraf, celstraf, eventueel elektronisch toezicht) op elkaar af te stemmen en een omrekeningstabel tussen die straffen te maken. In dat debat zou ook over de zin en het nut van de celstraf worden gediscussieerd. Er gebeurde niets, hoewel het parlement door de vele jaren regeringscrisis tijd genoeg had om hier mee bezig te zijn.

* Of nog: de Kamer keurde nog maar pas een kaderbesluit goed waardoor EU-burgers hun celstraf in eigen land moeten gaan uitzitten. Voor het eerst bracht professor Gert Vermeulen toen de verschillende gevangenis- en vrijlatingsregimes in de EU-landen in kaart (zie: hier,nvdr). Hij besloot dat er te grote verschillen waren om een daadwerkelijke resocialisering in ieder land mogelijk te maken. Hij pleitte voor een aanpassing van de wet. Het onderzoek van Vermeulen werd toegevoegd aan de parlementaire stukken, maar de Kamercommissie Justitie deed er verder helemaal niets mee. Er werd niets aan het kaderbesluit veranderd en ook voor België had Vermeulens onderzoek geen gevolgen.

Het parlement zou ter verontschuldiging kunnen inroepen dat er geen ernstig recidive-onderzoek bestaat in België en dat een debat over het nut en de zin van de straf daardoor gehandicapt is. Dat is juist: vijfig jaar criminologie aan onze universiteiten, maar een degelijke recidive-onderzoek is er niet! Ook de Dienst voor Strafrechtelijk Beleid, die nu toch al bijna twintig jaar bestaat, produceerde het niet. Het parlement zou zich op de afwezigheid van deze onderzoeken kunnen beroepen, maar het zou een mager excuus zijn. Want het parlement had zo'n onderzoek natuurlijk wel kunnen bevelen, of via interpellaties van de minister van Justitie kunnen afdwingen. En bovendien kan een groot deel van het debat ook zonder die recidive-onderzoeken gevoerd worden.

Het ligt in de lijn van de verwachtingen dat het verzoek van de CTRG om een breed debat over de doelstellingen van de straffen te organiseren een vrome wens zal blijven. En dat een parlementair debat over de rechtspositie van de gedetineerden er niet zal komen.


*****************************************


Lees ook:

Toezichtsraad gevangenissen: het jaarrapport van 2007

Professor Vermeulen vergelijkt de Europese gevangenisregimes

De strafuitvoeringsnota van minister De Clerck voor 2010

Het antifoltercomité over de Belgische gevangenissen

Antifoltercomité bezoekt gevangenis van Tilburg

Het rapport-Hammarberg over de mensenrechten in België en in zijn gevangenissen

Gevangenen krijgen rechten

Wet-Dupont van kracht op 15 januari 2007


*****************************************


Het dagelijkse nieuws over het justitiebeleid vindt U door in de functie "zoeken" rechtsboven op deze site de letters JDW in te tikken.


*****************************************



.

Nu in het nieuws