De nieuwe opvangwet voor asielzoekers

28 OKTOBER 2011- EU-burgers die naar België komen zullen de eerste drie maanden geen OCMW-steun meer kunnen krijgen, tenzij ze hier asiel aanvragen. Er komt één minister voor migratie, asiel en opvang. De opvang wordt beperkt tot de eerste twee aanvragen, maar hij stopt als die tweede niet-ontvankelijk wordt verklaard. Dat zijn enkele punten uit de nieuwe wet "om de asielcrisis te bezweren", die vannacht door de Kamer werd aangenomen. De groenen stemden tegen en het VB onthield zich. In dit stuk geven we eerst enkele cijfers over het probleem, belichten we vervolgens de inhoud van de nieuwe wet en gaan ook in op de parlementaire discussie.

John De Wit

1. HOE GROOT IS DE ASIELCRISIS?

De nieuwe wet wil "de asielcrisis bezweren". Dat zegt in ieder geval haar opschrift. Vooraleer uit te leggen wat in de wet staat, is een update van de cijfers over de asielcrisis belangrijk. Statistieken weergeven is niet eenvouding in België. Dat heeft twee belangrijke redenen:

* De meeste beschikbare cijfers zijn beperkt tot de eigen dienst. De totale duurtijd van de asielprocedure of het totaal aantal erkenningen verneem je dus in geen enkel rapport omdat meerdere instanties hiervoor bevoegd zijn.

* Asielaanvragen en asielzoekers vallen niet samen. Eén aanvraag kan over meerdere asielzoekers gaan.

Toch een poging om de cijfers in kaart te brengen.

1.1. ASIEL

* Het aantal asielaanvragen blijft maar stijgen. Einde september telde men er al 18.122, bijna evenveel als heel vorig jaar (19.941 aanvragen of 26.650 asielzoekers). In september 2011 waren er 2.480 aanvragen, een derde meer dan in september 2010 en 15% meer dan in augustus 2011. Het aantal asielzoekers zal dit jaar allicht boven de 30.000 uitkomen dit jaar. Er zal dus steeds meer opvang nodig zijn.

De top drie van de aanvragen in 2011 is Afghanistan (11,7%), Guinee (8,1%) en Irak (7,9%).

* Binnen de Europese Unie stond België in 2010 op de vierde plaats als bestemmingsland voor asielzoekers na Frankrijk en Duitsland, maar voor Engeland. In het eerste kwartaal van 2011 was ons land al opgeklommen tot de derde plaats, het was Zweden voorgestoken.

Per hoofd van de bevolking kreeg België in 2010 vijf keer zoveel asielzoekers binnen als het Europees gemiddelde. Dat laatste bedroeg 515 asielzoekers per miljoen inwoners. In België bedroeg het 2.410 asielzoekers. Ondertussen is dat cijfer nog gestegen. In het eerste kwartaal van 2011 bedroeg het EU-gemiddelde 130 asielzoekers per miljoen inwoners. In België bedroeg het 680.

Tijdens het eerste kwartaal van dit jaar werd in heel de EU één op de vier asielzoekers ook als politiek vluchteling erkend. In België is dit één op de vijf. Dat betekent dat de opvang in vier op de vijf gevallen onterecht zal blijken te zijn.

* In België stijgt dit jaar vooral het aantal meervoudige asielaanvragen. Einde september bedroeg het al 3.596. Dat was meer dan in heel 2010 (3.409). In september 2011 lag het aantal meervoudige asielaanvragen de helft (54%) hoger dan in september 2010. Meervoudige asielaanvragen komen uit: Rusland (10%), Kosovo (8,8%) en Afghanistan (7,4%).

* Spectaculair is de groei van het aantal niet-begeleide minderjarigen dat asiel aanvraagt. Einde september waren er dat al 1.291, tegen slechts 896 in heel 2010. In september 2011 waren er twee keer zoveel als in augustus 2011, nl. 216. Het waren er anderhalf keer zoveel als in september 2010.

1.2. DE OPVANG

1.2.1. Wie verblijft waar?

Fedasil, de overheidsdienst die onder verantwoordelijkheid van staatssecretaris voor Maatschappelijke Integratie Philippe Courard (PS) de opvang van asielzoekers organiseert, had op 1 oktober 23.495 plaatsen voor opvang. Sinds Philippe Courard de opvang organiseert kwamen er ruim 8.000 plaatsen bij, een stijging met de helft.(Meer over eerdere initiatieven van Courard, leest U hier, nvdr.)

In die 23.495 plaatsen verbleven op 1 oktober 22.873 personen. Wie zijn dat? Een derde van deze groep zijn alleenstaanden. 76% zijn echte asielzoekers. Voor hen zijn de centra bestemd. Maar 7% van de bewoners van de centra kan al geldig ergens anders in het land verblijven. Dan heb je nog 9% gewone afgewezen asielzoekers (illegalen dus) en 6% afgewezen asielzoekers die een regularisatie-aanvraag hebben ingediend. Er zijn ook nog 1% illegalen met kinderen. Kortom: een vierde van de huidige bewoners hoort in deze centra niet thuis.

Courard beklemtoont wel dat dit jaar in totaal 825 illegalen vrijwillig vanuit deze centra zullen teruggekeerd zijn. Tot einde augustus waren er dat alvast al 550.

Gemiddeld verblijven de bewoners 13 maanden in zo'n opvangcentrum.

Er zitten momenteel nog altijd 120 asielzoekers op hotel, allen minderjarigen.

Ondanks die grote hoeveelheid plaatsen moet Fedasil toch steeds meer asielzoekers zonder opvang doorsturen. Dat aantal steeg van 179 personen in april naar 833 in september. Tussen 27 april en 19 september ging het om 2.047 personen. In totaal werden nu al meer dan 10.000 asielzoekers doorgestuurd zonder opvang. Deze mensen gaan gewoon naar de plaatselijke OCMW's voor financiële steun.

Dit jaar werden nog geen dwangsommen uitbetaald. Er was op de begroting 464.000 euro uitgetrokken voor dwangsommen (die rechters opleggen als een asielzoeker geen opvang krijgt van Fedali)uitgetrokken, maar er moest nog niets uitbetaald worden, aldus Courard in de Kamer aan Sarah Smeyers (N-VA). De discussie over het PS-voorstel om een fonds voor dwangsommen op te richten zit helemaal in het slop. (Meer over dit fonds voor dwangsommen, leest U hier, nvdr.)

1.2.2. Wat ging de regering doen?

Om de asielcrisis te bezweren heeft staatssecretaris voor Maatschappelijke Integratie sinds maart 2009 al ruim 8.000 extra plaatsen gecreëerd. Dat is een stijging met de helft en bepaald niet niks. Maar het is nog altijd onvoldoende, want 10.000 asielzoekers konden niet geplaatst worden. Daarom besloot de regering om extra plaatsen te scheppen. Het is niet eenvoudig om een duidelijk beeld te krijgen van hoeveel plaatsen er nu gaan bijkomen. De bevoegde ministers spreken elkaar soms tegen en hullen zich in voor buitenstaanders onbegrijpelijke jargontaal. We proberen desondanks toch een overzicht te geven.

A. De LOI's

Er zouden 2.000 lokale opvanginitiatieven (LOI's of woningen die OCMW's ter beschikking stellen, nvdr) bijkomen. Ze komen naast de reeds bestaande LOI-plaatsen. De gemeenten krijgen hiervoor subsidies, maar ze worden niet verplicht om een LOI te hebben. Momenteel hebben 76 gemeenten of 13% nog geen LOI.

Er zijn wel al 1.234 van deze 2.000 extra plaatsen "geïdentificeerd". Dat wil zeggen dat gemeenten zich bereid hebben verklaard om ze te openen. Ze zijn daarom nog niet noodzakelijk ook al beschikbaar. Want volgens Courard zijn slechts 654 plaatsen momenteel al beschikbaar en nog 524 zullen dat tegen het einde van dit jaar ook zijn. Courard: "Het duurt altijd een tijdje eer de plaatsen er ook daadwerkelijk zijn. Het OCMW moet eerst beslissen: kopen of huren. Daarna moeten nog werken uitgevoerd worden, moet Fedasil zijn akkoord komen, moet eventueel nog begeleidend personeel aangeworven worden. Het is wel de bedoeling om de LOI zo snel mogelijk te realiseren".

Momenteel zijn er in totaal (oude én nieuwe, samen dus) 8.911 plaatsen in LOI beschikbaar.

Omdat nog geen 2.000 extra plaatsen in LOI's gerealiseerd zullen zijn, werd donderdagnacht beslist om de begroting van Fedasil met 2,7 miljoen te verminderen.

B. De kazernes

Wat met de kazernes? Momenteel heb je daar 2.162 plaatsen. Maar dat aantal wordt tegen 31 mei 2012 herleid tot een derde. Dat besloot de ministerraad van 20 juli 2011, zo deelde minister van defensie Pieter De Crem (CD&V) in de Kamer mee aan Theo Francken (N-VA). Op die datum gaan de kazernes van Weelde, Houthalen-Helchteren en Bastenaken dicht voor asielzoekers, zoals aanvankelijk in november 2010 was afgesproken. Alleen de 700 plaatsen in Bierset worden verlengd tot 31 december 2014. De militaire site van Weelde zal tegen 1 december 2011 nog maar 300 plaatsen voor asielzoekers hebben, in plaats van 512 nu. Op 31 mei volgend jaar moeten alle asielzoekers ook daar weg zijn. De militaire site van Houthalen-Helchteren gaat op 30 november 2011 dicht en wordt geleidelijk ontruimd tegen 31 mei 2012. Ook Bastenaken wordt op 30 november gesloten en moet tegen 31 mei 2012 ontruimd zijn. Aldus De Crem.

Staatssecretaris voor Maatschappelijke Integratie Philippe Courard (PS) bevestigde de cijfers maar gedeeltelijk. Hij wijst erop dat de militaire site van Gembloers (195 plaatsen) open blijft tot 30 november 2012. Er komt bovendien een nieuw centrum in de kazerne van Ans met 300 plaatsen tot 31 december 2013. Tijdens het Kamerdebat van vannacht maakte Theo Francken (N-VA) duidelijk dat hiervoor alvast nog geen aanvraag is ingediend bij Defensie.

Het probleem met de kazernes is bekend. In april van dit jaar stonden nog 299 plaatsen in kazernes leeg terwijl ondertussen asielzoekers op hotel sliepen. De reden? Fedasil vond de kazernes niet geschikt voor asielzoekers: er was onvoldoende comfort, er was geen internetaansluiting, de afstanden tot de grote steden waren te lang en defensie wilde de asielzoekers niet zelf vervoeren van en naar hun plaats van bestemming. Om al deze redenen was Fedasil niet enthousiast over sommige plaatsen in kazernes. Maar De Crem reageerde ook gepikeerd: "Waarom zijn deze plaatsen wél goed genoeg voor Belgische militairen, maar niet goed genoeg voor buitenlandse asielzoekers?". Er was ook communautair getouwtrek omdat De Crem vond dat te veel kazernes voor asielzoekers in Vlaanderen lagen en te weinig in Wallonië, maar dat werd door Courard met klem ontkend.

C. De maatregelen van 20 juli

Op 20 juli besliste de regering om een en ander te doen om een opvangcrisis te voorkomen. Woordvoerder Waut As (kabinet Courard) zet ze op een rijtje:

* Er komen 600 plaatsen bij in de federale opvanginitiatieven, waar de de bewoners zelfstandig leven maar begeleid worden vanuit een opvangcentrum in de buurt. Fedasil stuurde een brief naar immobiliënkantoren om woningen in de buurt van centra te huren. De gemeenten werden niet op voorhand op de hoogte gebracht van dit initiatief, aan het plaatselijke OCMW werd niets gevraagd en het gaat louter om private woningen. Vooral de Truiense burgemeester Ludwig Vandenhove (sp.a) had zich hiertegen scherp verzet. Hij wilde dat nieuwe asielzoekers bij voorkeur geplaatst zouden worden waar er nog niet veel zijn. Maar volgens Fedasil kan dat in dit geval niet omdat de asielzoekers ook rechtsbijstand en medische hulp krijgen en dus in de buurt van een centrum moeten verblijven.

* De capaciteit in de bestaande sites wordt verhoogd met 310 plaatsen.

* De 400 plaatsen bij de Brusselse Samu social blijven beschikbaar tot 31 maart 2012.

* Voor de niet-begeleide minderjarigen komen er bijkomende plaatsen in Banneux, meer dan 100 plaatsen in de gemeente Hotton, in Rendeux, in Poelkapelle en in Rixensart.

* De meeste kazernes blijven in de komende winter open, ze gaan pas in de lente dicht voor opvang.

2. DE NIEUWE OPVANGWET

Er kwam een nieuw wetsvoorstel "om de asielcrisis te bezweren" dat door alle Vlaamse partijen, behalve Groen!, werd ondertekend en verder door de MR. Initiatiefnemer was de Mechelse burgemeester Bart Somers (Open Vld).

* Materiële hulp (opvang in de centra) kan alleen nog voor de eerste twee aanvragen. Nu gaat dit nog voor drie aanvragen. Maar als de tweede aanvraag onontvankelijk wordt verklaard (en dat gebeurt bij 42% van de aanvragen), dan vervalt de materiële hulp onmiddellijk. Sarah Smeyers (N-VA) had de opvang volledig tot de eerste aanvraag willen beperken, maar daar ging men niet op in, hoewel men in perscommuniqués wel doet alsof het zo is.

* Afgewezen asielzoekers (illegalen dus) zullen nog in een opvangcentrum kunnen verblijven tot het bevel om het grondgebied te verlaten uitvoerbaar wordt. Dat is na 30 dagen in plaats van 5 nu.

* EU-burgers zullen nog altijd in België asiel kunnen vragen. België is het enige EU-land dat asiel verleent aan burgers uit andere EU-lidstaten. Dit onderdeel van de wet kwam er op verzoek van de N-VA, die de rechten van Basken wil vrijwaren.

In 2010 kreeg België 256 asielaanvragen uit andere EU-staten binnen. Die kwamen bijna allemaal van Romazigeuners uit Bulgarije, Roemenië, Slowakije, Hongarije en Polen. In 2010 werd echter geen enkele EU-onderdaan als vluchteling erkend. Dossiers van EU-onderdanen worden versneld afgehandeld door het Commissariaat-Generaal voor de Vluchtelingen, gemiddeld al op 23 dagen (zonder beroep).

* EU-burgers die asiel vragen zullen ook nog altijd opvang kunnen krijgen. In het aanvankelijke voorstel was dat niet zo. De Raad van State zag dat niet zitten. Hij meende dat het aanvankelijke voorstel niet klopte met de "standstill-verplichting" uit de Grondwet. Die bepaalt dat de sociale bescherming van groepen niet mag verminderen, tenzij om ernstige redenen in het algemeeen belang. "Het motief van de indieners van het wetsvoorstel is dat EU-burgers zelf kunnen gaan werken, maar het is niet zeker of ze ook werk zullen vinden. Het voorstel maakt onterecht een amalgaam van asielzoekers en EU-burgers. Hun sociale bescherming daalt te drastisch door het voorstel." De indieners pasten hun voorstel aan deze kritiek aan.

* Fedasil zal de data over asielzoekers die in haar centra illegaal geworden zijn moeten doorspelen aan de Dienst Vreemdelingenzaken, zodat die deze mensen uit het land kan verwijderen. Momenteel wil Fedasil dat niet doen en het mag ook niet van de privacycommissie, tot grote ergernis van staatssecretaris voor het Migratiebeleid Melchior Wathelet (cdH). Hij had zich eerder boos uitgelaten over de privacycommissie omdat "het hier gaat om een koppeling van databanken van één en dezelfde overheid en je daar zo kolossaal veel moeite moet voor doen".

De verplichting geldt alleen voor de data over asielzoekers die uitgeprocedeerd zijn, niet voor illegalen die medische of andere regularisatie aanvragen en die in de centra verblijven.

* Asielzoekers die geen beroep op de opvang doen, bv. omdat ze elders terecht kunnen, zullen voor hun medische zorgen naar een opvangcentrum moeten. Zo wil het voorstel de OCMW's van de gemeenten waar die asielzoekers gaan wonen, ontlasten van die kosten. Dit onderdeel kwam er dank zij een amendement van Nahima Lanjri (CD&V).

* Afgewezen asielzoekers zullen een beroep kunnen doen op een vrijwillig terugkeertraject. Aan vrijwillige terugkeer wordt de voorkeur gegeven boven gedwongen terugkeer. De nieuwe opvangwet wordt daarom ook gekoppeld aan de nieuwe terugkeerwet, die de Europese richtlijn over terugkeer van illegalen omzet.(Wat het regeringsontwerp over de terugkeer van illegalen inhoudt vindt U hier, nvdr.)

* Er wordt één minister bevoegd voor asielzoekers én voor hun opvang. Nu is die bevoegdheid versnipperd over twee Franstalige staatssecretarissen: Melchior Wathelet en (cdH) doet asiel en gedwongen verwijdering van illegalen, Philippe Courard (PS) doet de opvang in de centra en de vrijwillige verwijdering van illegalen.

* Asielzoekers die voldoende financiële middelen hebben, krijgen geen opvang of financiële steun van de OCMW's meer. Ze moeten dan wel minstens het leefloon als inkomsten hebben. De asielzoeker moet Fedasil in kennis stellen van zijn inkomsten. Als hij gelogen heeft wordt de opvang stopgezet en kan hij verplicht worden om de kosten van de opvang terug te betalen.

* Als de asielzoeker niet op de plaats gaat wonen die hem wordt toegewezen of ze verlaat zonder toestmeming, dan vervalt zijn recht op opvang.

* EU-burgers die naar België komen en die hier géén asiel aanvragen, zullen de eerste drie maanden geen OCMW-steun meer kunnen krijgen. Nu is dat wel nog zo en het leidt tot overspoeling van bv. het Gentse OCMW met Bulgaarse en Roemeense zigeuners. Door dit voorstel wordt ook één van de aanbevelingen van de Antwerpse procureur-generaal Yves Liégeois gerealiseerd.

* Deze wet wordt gekoppeld aan de hervorming van het terugkeerbeleid voor illegalen. Ze zal pas in werking treden op 31 maart 2012, omdat het ontwerp over het terugkeerbeleid momenteel nog altijd bij staatssecretaris Melchior Wathelet ligt voor aanpassing aan de kritiek van de Raad van State.

3. DE DISCUSSIE

3.1. DE DISCUSSIE OVER DE NIEUWE OPVANGWET

Uiteindelijk stemden alle partijen voor de wet, behalve de groenen (tegen) en het VB (onthouding). Uit de discussie in de Kamer vannacht pikken we enkele elementen.

* Sarah Smeyers (N-VA) dat dit slechts "een minimale hervorming" is, die de opvangcrisis niet zal "bezweren". De hervorming van de asielprocedure zelf, de versnelling van die procedure, de beperking van de instroom door een lijst van veilige landen in te voeren van waaruit je geen asiel meer kan aanvragen, moet nog altijd gebeuren.

* Nahima Lanjri (CD&V) vond dit wel een belangrijke wet. De christendemocrate kreeg het eerder aan de stok met Vluchtelingenwerk Vlaanderen. Die organisatie vindt dat de nieuwe opvangwet "nog meer asielzoekers op straat zet en de mensenrechten schendt". Ze wil ook opvang voor afgewezen asielzoekers die meerdere aanvragen indienen en bovendien voor alle illegalen die een procedure bij de Raad van State hebben lopen. Lanjri was behoorlijk boos: "We kunnen nog niet eens alle echte asielzoekers opvangen en nu zouden we ook al de illegalen moeten gaan opvangen. Dat is absurd. Bovendien bezetten die illegalen in de opvangcentra dan de plaatsen van de echte asielzoekers".

"Ons voorstel is ook niét onmenselijk", gaat Lanjri verder. "De illegalen krijgen voortaan dertig dagen de tijd om hun terugkeer vrijwillig voor te bereiden. Nu is die termijn maar vijf dagen. Ze krijgen dus meer tijd, maar ons systeem is niet vrijblijvend. Als ze niet vrijwillig terugkeren, dan moet het maar gedwongen."

* Open Vld-kamerlid Bart Somers wil dat een toekomstige minister van Migratie zich ook bezighoudt met de gevolgen van de migratie op de sociale zekerheid en op de OCMW-bijstand. Somers wil dat mensen in de toekomst niet zomaar geld van het OCMW of de sociale zekerheid kunnen krijgen, ze moeten daartoe eerst bijgedragen hebben. "Dat beginsel is in ons voorstel van opvangwet van asielzoekers al ingeschreven", zo zegde hij.

* Karin Temmerman (sp.a) steunde het voorstel volmonding, maar ze betreurde dat afgewezen asielzoekers die nog een cassatieprocedure bij de Raad van State hebben aanspannen géén recht op opvang meer hebben. Voor haar was dit geen beletsel om het voorstel toch goed te keuren.

* Voor de groenen wel. Meyrem Almaci legde uit waarom haar fractie tegen het voorstel zou stemmen. Dat was om drie redenen:

== Afgewezen asielzoekers die in cassatie gaan bij de Raad van State en van wie het verzoek door de raad ontvankelijk wordt verklaard, moeten ook recht krijgen op opvang. Dat is niet zo in deze wet. Weliswaar beloofde Bart Somers om dit item te bespreken als de wet over de terugkeer van illegalen ter tafel ligt, mede omdat het maar om 200 personen per jaar zou gaan, maar die belofte vond Almaci niet voldoende.

== Afgewezen asielzoekers mogen van het voorstel nog dertig dagen in een opvangcentrum blijven. Ze kunnen in die periode een tweede asielaanvraag indienen. Als die ontvankelijk wordt verklaard, dan wordt hun opvang verlengd tot er een definitieve uitspraak over hun tweede asielverzoek is. De Dienst Vreemdelingenzaken heeft evenwel zeven dagen nodig om die tweede aanvraag al dan niet ontvankelijk te verklaren. Volgens de Groenen kunnen de afgewezen asielzoekers dan maar 23 dagen extra opvang krijgen in plaats van 30. Ze wilden dat dit extra weekje werd toegevoegd aan de maand opvang voor afgewezen asielzoekers, maar daar ging de meerderheid niet op in.

== In deze opvangwet ligt de klemtoon op de vrijwillige terugkeer van de afgewezen asielzoeker. Heel goed, vond Almaci. Maar de wet wordt gekoppeld aan een ander ontwerp dat die vrijwillige terugkeer moet regelen. Dat ontwerp hebben we niet, we weten niet wat er in staat. Dat kan niet. Zo kunnen de groenen niet werken, vond Almaci.

* Het Vlaams Belang onthield zich. Rita De Bont noemde de wet loueter "symbolisch". Volgens het VB pakt de wet alleen maar de symptomen aan, nl. de overvolle asielcentra. Maar ze doet niets aan de kwaal: het misbruik van het asielrecht. Het VB denkt dat het effect van deze wet heel beperkt zal zijn. De partij drong er bovendien bij de regering op aan om Europese initiatieven te nemen om het asiel- en migratiebeleid te verstrengen.

3.2. DE DISCUSSIE OVER DE BEGROTING VOOR MIGRATIE

Na het debat over de asielopvangwet volgde nog een nachtelijk debat over de verandering van de begroting van 2011 op het vlak van migratie. Daarbij viel vooral de clash tussen N-VA en Open Vld op. Theo Francken (N-VA) viel scherp uit tegen de verschuivingen in de begroting van Fedasil voor 2011. Daar wordt 2,7 miljoen weggehaald en dat geld gaat naar extra personeel voor apparatuur en mensen om botscans van minderjarige asielzoekers uit te voeren (om na te gaan of ze wel echt minderjarig zijn), naar personeel voor nieuwe terugkeercentra en naar extra statutair personeel voor gezinshereniging. "Maar die terugkeercentra gaan dit jaar niet eens open, waarom is daar dan personeel voor nodig? Ook gaat meer geld naar extra personeel op de dienst gezinshereniging. Maar dat personeel had men toch op de Dienst Regularisatie kunnen halen. Daar is het personeel onder Wathelet verdrievoudigd voor de collectieve regularisatie. Maar die is nu voorbij. Het was absoluut niet nodig om 450.000 euro uit te trekken voor acht nieuwe statutaire ambtenaren. En zo'n voorstel komt dan van een liberale begrotingsminister, die het aantal ambtenaren wil verminderen!".

Lees ook:

De opvangcrisis einde 2010

De asielcrisis: een stand van zaken in november 2010

Het asiel- en migratiebeleid van de voorbije drie jaar

Het nieuwe verwijderingsbeleid voor illegalen

De hoorzitting over de rede van Liégeois over het migratiebeleid

Liégeois: "Het migratiebeleid is volkomen mislukt"

Arena evalueert opvangwet voor asielzoekers

De nieuwe opvangwet voor asielzoekers uit 2007

MEER OVER John De Wit

Nu in het nieuws