De problemen van de wetsdokter

26 OKTOBER 2011 - Er moet één databank komen met DNA-stalen van alle inwoners van België. Dat meent de bekende Antwerpse assisenpleiter en CD&V-politicus Walter Damen. Hij zegt dit naar aanleiding van een nieuw boek over forensische geneeskunde dat hij samen met de Antwerpse wetsdokter Werner Jacobs en de Antwerpse justitiejournalist Jan Heuvelmans schreef. Eerst hebben we een gesprek met de auteurs over hun beleidsvoorstellen. Daarna gaan we in op de nieuwe DNA-wet, die de Kamer einde juli stemde.

John De Wit

1. DE WETSDOKTER EN HET DNA

Velen kennen de forensische experten alleen van CSI of Silent Witness. De realiteit is in België echter heel anders. Er is nu een boek dat het dagelijkse leven van een fictieve wetsdokter schetst. Aan de basis ligt evenwel een echte wetsdokter: Werner Jacobs. Hij wilde aanvankelijk plastisch chirurg worden, maar hij specialiseerde zich toch tot forensisch patholoog en hij werd één van de twee huidige Antwerpse wetsdokters. In zijn bijna twintigjarige carrière voerde hij meer dan 2.500 gerechtelijke autopsies uit, actueel meer dan 200 per jaar. In het erg pittige boek leren we van alles leren over ons overleden lichaam en over nieuwe forensische technieken. Maar wat stellen de auteurs nu als beleidsmaatregelen voor?

Jacobs: "Er worden vandaag veel te weinig autopsies uitgevoerd in België en dit is nefast voor de betrouwbaarheid van onze overlijdensstatistieken. Exacte cijfers bestaan niet, maar men schat dat in België slechts op 1% van de overledenen een lijkschouwing wordt uitgevoerd. In de Angelsaksische landen is dat ongeveer 15%, in de Scandinavische landen tot 30%. Echt verontrustwekkend is dat Duits onderzoek aangetoond heeft dat je per moord of doding ook één moord of doding hebt die niet ontdekt wordt omdat er geen lijkschouwing werd gedaan. Voor België zou dat dan jaarlijks op zo'n 150 à 200 niet ontdekte moorden en doodslagen komen. En die cijfers zullen nog optimistisch zijn, want in Duitsland worden veel meer autopsies gedaan dan hier. Ik hoor al jaren zeggen dat men meer autopsies zou moeten doen. Er was in de vorige legislatuur het wetsvoorstel van senator Jacques Germeaux (Open Vld), iedereen ging ermee akkoord, maar ik hoor altijd: er is geen geld voor. De vraag welke instantie voor bijkomende autopsies gaat betalen - justitie of volksgezondheid - blijft momenteel onbeantwoord. En op het einde van de rit gebeurt in de praktijk weinig of niets."

Wat zijn de problemen?

Jacobs: "Voor het uitvoeren van een gerechtelijke autopsie krijg ik - volgens het Tarief in Strafzaken - 425 euro bruto. Daarvan moet alles betaald worden: de zaal, het materiaal, de assistenten. Voor een aantal andere prestaties worden wij per uur vergoed: als hoogleraar krijg ik dan 82 euro bruto per uur, een gewone universitair krijgt 62 euro, een specialist gerechtelijke geneeskunde krijgt 71 euro. Is dit te veel? De vraag is eigenlijk: hoeveel wil de maatschappij investeren in een degelijk onderzoek naar verdachte overlijdens en moorden? Ik heb aan Justitie ooit de vraag gesteld of ze wilden investeren in de opleiding van wetsdokters. We hebben het dan over een vijfjarige specialisatie na de opleiding tot basisarts. Justitie zegde mij: "Jullie zijn artsen, dat moet je maar aan Volksgezondheid vragen". En bij Volksgezondheid repliceerde men: "Jullie werken voor Justitie, zij moeten dat maar doen". Tot nu toe investeert men bitter weinig in de gerechtelijke geneeskunde en het forensisch onderzoek. Men teert vooral op de goodwill van mensen die dit nog willen doen."

Damen: "Een tolk Arabisch verdient 50,25 euro per uur maar hij moet hooguit investeren in een pen en een schriftje. Als aangestelde pro Deo-advocaat verdien ik meer dan de wetsdokter in dezelfde zaak. Bovendien duurt het soms heel lang eer zo'n arts wordt betaald. Je moet ook weten dat die dokters soms 's nachts naar een drugspand worden gestuurd om daar een lijk van drie weken oud te gaan bekijken. Het is een hondenstiel. Het is onbegrijpelijk dat men er nog mensen voor vindt".

Zijn er dan zo weinig?

Jacobs: "Zo'n vijftien in heel Vlaanderen die dit vol- of deeltijds doen. Het is natuurlijk ook wel een zware opleiding. Sinds 2002 is de gerechtelijke geneeskunde erkend als medisch specialisme. De opleiding duurt vijf jaar, bovenop de zevenjarige studie tot basisarts. Je bent dus ten vroegste afgestudeerd als je 32 bent. In 2006 werden de eerste specialisten in de gerechtelijke geneeskunde erkend, maar dat waren een twintigtal mensen die eigenlijk al jaren bezig waren en die erkend werden op basis van hun ervaring. Sinds dan zijn er in Vlaanderen slecht twee nieuwe specialisten erkend waarvan er één ondertussen reeds afgehaakt heeft. De uitstroom is momenteel groter dan de instroom, want men gaat natuurlijk met pensioen."

Hoeveel geld is er dan nodig?

Jacobs: "Dat zou ik niet zo direct kunnen zeggen. Minstens 25 miljoen euro per jaar voor het forensisch onderzoek (gerechtelijke geneeskunde, toxicologie, psychiatrie, DNA)? Misschien meer? Dat moet ik uiteindelijk niet beslissen. De politici moeten maar uitmaken hoeveel het hen waard is dat moorden worden ontdekt en opgelost en dat de juiste dader wordt berecht. De kostprijs hiervan volgt dan vanzelf. Ik kan de dag van vandaag alleen maar vaststellen dat er eenvoudige wegenherstellingswerken zijn die meer kosten dan het ganse forensisch onderzoek in België voor een volledig jaar".

Het jaarrapport Commissie voor de Modernisering van de rechterlijke orde (CMRO) vindt net dat de gerechtskosten de pan uitswingen, vooral voor DNA dan.

Jacobs: "De gebudgetteerde gerechtskosten bedroegen iets meer dan 100 miljoen euro in 2010, maar het echte forensisch onderzoek waarvoor men een beroep doet op deskundigen beslaat hiervan maar een kwart. De CMRO vindt dat die kosten nog te fel stijgen. Ze wil nu per parket-generaal iemand aanstellen om de onderzoeksrechters en de parketten te adviseren over bvb. welke DNA-tests nog gedaan mogen worden. Voor mij goed, maar dan moeten ze ook de verantwoordelijkheid daarvan opnemen. Als in een asbak op een plaats-delict 20 sigarettenpeuken worden aangetroffen, dan moeten ze mij eens zeggen welke 5 ik ervan mag onderzoeken op DNA en ze moeten dat dan ook op papier durven zetten. Zodat ik later niet het verwijt krijg dat ik mijn forensisch onderzoek niet grondig genoeg heb gedaan. Ik zou persoonlijk niet besparen op DNA. In alle ons omringende landen wordt hierin nu net geïnvesteerd."

"Maar het punt is: DNA-onderzoeken hebben maar zin als er ook voldoende stalen in de databank zitten. Nu hebben we ongeveer 47.500 DNA-profielen in de twee DNA-databanken (22.500 veroordeelden, 25.000 openstaande sporen die op een plaats-delict genomen zijn). Als we een DNA-test met zo weinig stalen kunnen vergelijken, dan heeft een DNA-databank geen of weinig zin. Er wordt onvoldoende geïnvesteerd in DNA. Ter vergelijking, de DNA-databank van het Verenigd Koninkrijk bevat momenteel meer dan 4.000.000 DNA-profielen".

Damen: "Eigenlijk zou er een DNA-databank met alle bewoners van België moeten komen. Bij de geboorte zou men een staal moeten nemen, dat de identiteitskaart kan vervangen. Ook bij de asielzoekers zou men een DNA-staal moeten kunnen nemen, al was het maar om asielshopping - onder een andere naam in uiteenlopende landen asiel aanvragen - tegen te gaan en bij illegalen later vast te stellen wie ze echt zijn. Maar dat laatste moet Europees geregeld worden. Dan zou DNA-onderzoek niet alleen veel efficiënter, maar ook goedkoper worden. Ik vind zo'n databank geen schending van de privacy, want ik heb niets te verbergen en 't is gewoon een modernisering van de identiteitskaart."

Maar justitie moet toch bezuinigen?

Damen: "Binnen het budget gerechtskosten kan men gevoelig bezuinigen op drie punten. Waarom moeten de telecommaatschappijen betaald worden om telefoonnummers waarmee een verdachte gebeld heeft op te zoeken? In 2010 kregen ze er ruim 25 miljoen voor. Maar dat hoeft niet he. Voor de prijs van één zo'n opvraging kan je makkelijk 20 autopsies laten doen. Het is verder ook niet zinvol om strafdossiers helemaal te laten vertalen. En tenslotte kan men flink besparen door inbeslaggenomen goederen niet jarenlang te laten staan, maar te verkopen of onder voorwaarden terug te bezorgen aan de eigenaar."

En buiten de gerechtskosten?

Damen: "Ach er zijn zoveel verkeerde prioriteiten. Waarom geeft men iedere nieuwe politieman een kogelvrij vest? Is dat voor iedereen nodig? Is dat een prioriteit? Het kan toch volstaan dat iedereen met buitendienst zo'n ding heeft. Men heeft tientallen miljoenen geïnvesteerd in gebouwen. Als het justitiepaleis plots 25 miljoen meer kost dan gepland, maakt niemand daar een probleem over. Waarom dan wel als dr. Jacobs een koelkastje van 150 euro wil kopen om daarin de bloedstalen te bewaren die het gerecht zelf gevraagd heeft? Want dat laatste kon hier niet, dat was te duur. Zoals de forensische geneeskunde nu al te stiefmoederlijk behandeld wordt, kan men er beter mee stoppen. Een slecht of onvolledig sporenonderzoek is even slecht als géén sporenonderzoek. Er moet dus veel veranderen. Je zou bijna gaan dromen van een vorm van verlicht despotisme op justitie, waarbij de minister tijdelijk met niemand rekening moet houden om orde op zaken te stellen."

Is meer oog voor gerechtsdeskundigen en DNA-onderzoeken het enige probleem?

Damen: "Zeker niet. De politieopleiding over het sporenonderzoek moet verbeterd worden. Elke politieman moet een basisopleiding in gerechtelijke geneeskunde krijgen. Want nu merk je nog de grootste fouten. Ik maakte een zaak mee van een slachtoffer dat mogelijk met een hamer was geslagen. De politieman die ter plaatse kwam ging de hamer even wassen vooraleer hem weg te steken. Meerdere mensen raakten de hamer aan. Zo gaat cruciaal bewijs verloren. Zolang de federale politie het onderzoek doet, gaat het nog, maar eens de lokale er aan te pas komt gaan veel sporen verloren. Men moet hier zwaar in investeren. Dat heeft men jarenlang niet gedaan."

Het boek waarschuwt de lezer ook voor het gebruik van de taser?

Heuvelmans: "Op zich is dat geen gevaarlijk wapen. Iedere gezonde mens kan tegen dergelijke stroomstoten. Maar het kan toch erg gevaarlijk zijn. In België is gelukkig nog niemand gestorven in de omstandigheden die in het boek beschreven zijn. Dokter Jacobs toont echter aan de hand van een fictief maar realistisch dossier aan dat het gebruik van de taser bij mensen die cocaïne gebruikt hebben of psychotisch zijn, dodelijk kan zijn. De stroom en de coke vormen een gevaarlijke, potentieel dodelijke mix. Nu zijn er nogal wat incidenten met rebellerende arrestanten en omdat het wapen als ongevaarlijk wordt voorgesteld, is de drempel om het te gebruiken laag. Het kan in sommige omstandigheden dus vrij gevaarlijk zijn om een taser te gebruiken. Ook voor de flikken is het boek dus aanbevolen lectuur."

********************************************

2. DE NIEUWE DNA-WET

In dit verband is het belangrijk om op te merken dat de Kamer op 20 juli 2011 een nieuwe DNA-wet goedkeurde. Dat gebeurde in de zomer omdat de nieuwe wet gedeeltelijk de omzetting is van het Verdrag van Prüm van 27 mei 2005, dat de grensoverschrijdende samenwerking regelt in de strijd tegen terrorisme, illegale migratie en grensoverschrijdende criminaliteit. Die omzetting moest op 26 augustus 2011 gebeurd zijn. Vandaar de snelheid.

De mogelijkheid om DNA-tests van veroordeelden af te nemen wordt uitgebreid. België heeft momenteel twee databanken met DNA. Eén bevat sporen die op de plaats van een misdrijf zijn gevonden, een tweede bevat DNA-stalen van boeven die meer dan vijf jaar cel hebben gekregen voor een beperkt aantal geweldsmisdrijven. Onderzoek wijst uit dat slechts 10% van de stalen in de DNA-databanken gelinkt kunnen worden aan andere dossiers. In het buitenland is dat cijfer tot 40%, zo betoogde justitieminister De Clerck (CD&V) tijdens het debat. "Hoe meer gegevensbanken worden gebruikt,hoe meer verbanden gelegd zullen worden tussen dossiers", zo luidde het. België heeft negen erkende labo's om DNA-tests te doen.

Wat verandert er?

* De lijst van misdrijven wordt serieus uitgebreid. Komen er bij: inbraak, terrorisme, genocide, aanzetten tot prostitutie, productie van kinderporno, mensenhandel, mensensmokkel, drugshandel, foltering, ontvoering van minderjarigen, bendevorming, criminele organisaties. Ook de pogingen tot deze misdrijven komen erbij. Meestal zal de veroordeelde wel vijf jaar moeten gekregen hebben, maar niet altijd meer. Soms zal een werkstraf voldoende zijn.

* De DNA-gegevens van een veroordeelde worden 30 jaar bewaard. Nu: tot 10 jaar na het overlijden van de veroordeelde. Vooral Renaat Landuyt (sp.a) was radicaal tegen deze verandering omdat de strijd tegen seksueel misbruik van minderjarigen hierdoor gehandicapt wordt. Daar kan de verjaring immers soms pas na 50 jaar intreden.

* Er komt één nationale cel onder leiding van een parketmagistraat om alle DNA-stalen te registreren en te vergelijken. Nu doen alle parketten dat afzonderlijk en dat leidt tot veel dubbel werk. Soms stonden dezelfde boeven op meerdere plaatsen geregistreerd zonder dat men dat van elkaar wist. Vaak werden ook de noodzakelijke vergelijkingen van DNA-stalen niet gevraagd door tijdsgebrek. Nu zal de nationale cel dit doen. Ze zal bovendien een link kunnen leggen met AFIS, de databank van vingerafdrukken. Er komt dus één transparante procedure, die sneller en goedkoper is.

* Ook de zetelende rechter die het vonnis velt zal nog een DNA-test kunnen vragen aan het parket.

* De deskundigen, die de tests afnemen, krijgen nog maar een maand de tijd om de resultaten van de DNA-test af te leveren, tegen drie nu. In Zwitserland is het slechts een week, in Frankrijk in bepaalde gevallen zes uur.

* De procedure voor het tegenonderzoek wordt duidelijker. Een DNA-test moet binnen de vijftien dagen betwist worden, sneller dan nu. De betrokkene moet de kosten voor dit onderzoek voorschieten, maar als de resultaten niet hetzelfde zijn als het anvankelijke onderzoek betaalt de staat ze terug.

Minister van Justitie Stefaan De Clerck hoopte dat de DNA-tests door deze centralisatie ook goedkoper zullen worden. Nu zijn die volgens De Clerck gemiddeld 292 euro, tegen slechts een derde (86 euro) in Groot-Brittannië. In 2010 gaf België 10 miljoen uit aan DNA-tests, tegen slechts 7,6 miljoen in 2009. Door niet-dringende tests van veroordeelden te bundelen en in één pakket uit te besteden aan een bepaald labo kan bespaard worden op de kosten. Want dat labo kan dan automatiseren. Nu zijn er te weinig deskundigenonderzoeken om dat te doen. De Belgische tests zijn nu ook duur omdat ze een hogere kwaliteit hebben dan die in het buitenland, zo zegde De Clerck.

De minister wil in de toekomst ook nog een databank met vermiste personen uitbouwen én een databank van personen die met sporen van het misdrijf in contact kwamen (getuigen, politiemensen). Deze laatste is nuttig om "besmetting" van DNA-materiaal vast te stellen. Van het voorstel van Walter Damen (een DNA-databank met stalen van alle inwoners van België) is vooralsnog geen sprake.

********************************************

DAMEN, W., JACOBS, W., HEUVELMANS, J., Dagboek van een Wetsdokter. CSI in Vlaanderen, 2011, Van Halewyck, 240 p.

********************************************

Lees ook:

Gerechtskosten breken alle records in 2010

CMRO wil gerechtskosten beperken

De mozaïekwet van einde 2009 verandert het statuut van deskundigen

MEER OVER John De Wit

Nu in het nieuws