Vredesinstituut evalueert nieuwe wapenwet

Print
12 APRIL 2011 - Na de recente schietpartij in Alphen aan den Rijn, rijst de vraag wat de nieuwe wapenwet uit 2006 nu opgeleverd heeft. Die wet kwam er immers na een soortgelijke, kleinere schietpartij van Hans Van Themsche in Antwerpen. Twee onderzoekers van het Vlaams Vredesinstituut bestudeerden de effecten van de nieuwe wet. dat. Uit hun studie blijkt dat het aantal wapenbezitters gehalveerd is sinds 2005. In Vlaanderen is ook het aantal doden door vuurwapens gehalveerd. Het aantal gestolen of verloren vuurwapens is echter verdrievoudigd sinds de nieuwe wet. Het aantal wapenhandelaars is door de nieuwe wet gedaald, maar het aantal verzamelaars en sportschutters dan weer gestegen. Ook het (geregistreerde) illegaal wapenbezit en de (geregistreerde) illegale wapenhandel zijn in erg korte tijd verdubbeld, net als het aantal incidenten met vuurwapens dat in twee jaar tijd verdubbelde. De bevolking steunt de nieuwe wet, ze vindt dat privépersonen geen vuurwapen mogen bezitten om zichzelf of hun goederen te verdedigen. Er blijven echter nog allerlei gaten in de wet. Een overzicht van de studie.

Sinds de nieuwe wapenwet van 2006 moet je een vergunning van de provinciegouverneur hebben om een wapen in huis te mogen hebben. En die vergunning kan je alleen maar krijgen als je daarvoor een geldige reden hebt: je bent jager, sportschutter, politieman, wapenverzamelaar. Je moet ook aan strikte eisen voldoen. Zo moet je een blanco strafregister hebben en lichamelijk en psychisch geschikt zijn. De wet kwam in versneld tempo tot stand na de racistische moorden van Hans Van Themsche in Antwerpen. Het parlement realiseerde zich toen duidelijk dat ongebreideld privaat wapenbezit en vrije verkoop van wapens aan mensen zonder vergunning tot erg gevaarlijke toestanden kan leiden. Maar amper een jaar na het proces-Van Themsche werd de wet onder druk van de wapenlobby op meerdere punten weer versoepeld. Zo werden de wapenvergunningen voortaan van onbepaalde duur (en niet: voor vijf jaar), zo zijn de aparte medische attesten niet meer nodig voor jagers en sportschutters, zo mag iedereen voortaan op beurzen wapens verkopen. Het Vlaams Vredesinstituut ging na of de wet succes had. We belichten achtereenvolgens: de evolutie van het aantal vuurwapenbezitters; de evolutie bij de productie van en de handel in wapens; de activiteiten met wapens (jacht, sport); de incidenten met wapens (zelfdoding, moord); de illegale wapens; de meningen van de Belgen over de wapenwet; de pijnpunten in de wet

1. HOEVEEL WAPENBEZITTERS?

1.1. In België

* In 2010 telde het Centraal Wapenregister (CWR) 410.000 vuurwapenbezitters in België. Die hadden samen 740.000 "actieve" vuurwapens. Dat zijn dus 70 legale, actieve vuurwapens per duizend Belgen. Onder hen: 45.000 bezitters in de provincie Antwerpen en 30.000 in de provincie Limburg. De meeste geregistreerde vuurwapenbezitters heb je in de provincies Henegouwen, Luik, Oost-Vlaanderen en Antwerpen. De minste in Luxemburg, Waals-Brabant en Brussel.

* In totaal zaten in maart 2010 evenwel 1,2 miljoen vuurwapens in het CWR. Dat wapenregister bevat ook de "passieve" vuurwapens: gestolen, ingeleverde of verloren wapens. En hier heb je een opmerkelijke evolutie: het aantal gestolen of verloren vuurwapens verdrievoudigde bijna sinds de wet: van 13.257 in 2006 naar 30.999 in 2010. Alleen al het aantal "verloren" vuurwapens vertienvoudigde in de jongste vijftien jaar. Hoe komt dat?

De onderzoekers stellen vast dat het grotendeels om verweer- en oorlogswapens gaat. Die werden na de nieuwe wet plots als verloren of gestolen opgegeven. Door die nieuwe wet moest dit soort bezitter een wettige reden hebben om een vuurwapen te hebben en men gaat er van uit dat ze die niet hadden. Zodat ze misschien hun wapen illegaal bij zich hielden.

* Na de nieuwe wapenwet werden naar schatting 200.000 wapens ingeleverd bij de provinciebesturen.

Maar…de cijfers zijn onvolledig: er zijn misschien dubbeltellingen bij en ook personen die hun vuurwapen niet tijdig hebben binnengebracht zitten er in.

1.2. Vergelijkend

België zat in 2005 nog in de middenmoot in Europa, zo blijkt uit een enquête waarin de inwoners van de EU-landen werden bevraagd. Bovenaan prijken Finland en Zwitserland, waar liefst 38% en 29% van de gezinnen een vuurwapen in huis heeft. Onderaan stonden Nederland en Engeland, waar slechts 4,8% en 6,1% een vuurwapen hebben. In België komen we in 2005 uit op 11,4%. De onderzoekers deden zelf een recentere peiling in september 2010 en daaruit blijkt dat nog slechts 5,1% van de Belgen een vuurwapen in huis heeft (in Wallonië 9,3%, in Vlaanderen 3,4%, in Brussel 5,2%). Er zou dus sinds 2005 een halvering van het wapenbezit zijn. Op lange termijn is het vuurwapenbezit in België nog sterker gedaald. In 1989 had nog 16,5% van de gezinnen een vuurwapen in huis, in 2010 dus nog slechts 5,1%. Vooral Walen, laaggeschoolden en ouderen hebben vuurwapens in huis.

2. WAPENPRODUCTIE EN WAPENHANDEL

* De omzet van de vuurwapenproductie in België bedraagt 320 miljoen euro. De sector stelt 1.500 mensen tewerk, van wie 1.200 bij FN Herstal.

* Bijna de hele wapenproductie is bestemd voor de export. Jaarlijks exporteert België voor ruim 280 miljoen euro aan gewone vuurwapens. Dat is een kwart van de Europese export van vuurwapens. Als we de attributen (zoals wapenvizieren) meetellen, dan was België de voorbije drie jaren zelfs de belangrijkste Europese exporteur, met een totale vergunde uitvoer van 1 miljard euro. De Waalse overheid, eigenaar van FN Herstal, tekende in 2009 voor 629 exportvergunningen naar 75 verschillende landen: 46% van deze export ging naar de VS. Daarna volgen Duitsland (32,2 miljoen euro), Saoedi-Arabië (30,1 miljoen euro), Thailand (18,4 miljoen euro) en…Libië (18 miljoen euro). Munitie vertegenwoordigt 7% van de Waalse wapenexport en ze gaat vooral naar Saoedi-Arabië. De vuurwapenexport gebeurt hoofdzakelijk vanuit Wallonië.

* De invoer van vuurwapens is tussen 2005 en 2010 in Vlaanderen alleen bijna verdrievoudigd: van 1,3 miljoen euro in 2005 naar 3,4 miljoen in 2009. Twee oorzaken: de harmonisering van de politiewapens die tegen 2014 rond moet zijn, maar ook de stijging van de import van HFD-wapens ("historische, folkloristische en decoratieve vuurwapens"). Om een HFD-wapen te bezitten moet je geen vergunning hebben en de lijst van dit soort wapens is in 2007 aanzienlijk uitgebreid. Een reeks wapenhandelaars kocht dit soort wapens op grote schaal aan om ze daarna in België te verpatsen.

Daarnaast is ook de verkoop van munitie in Vlaanderen meer dan vervijfvoudigd tussen 2005 en 2008 (9,1 miljoen euro). Munitie is in die periode natuurlijk duurder geworden, maar vele wapenbezitters zijn lid geworden van een schietclub omdat ze een "wettige reden" moesten hebben om een wapen te bezitten. En als ze lid zijn van zo'n club, moeten ze minstens 12 keer per jaar gaan schieten.

* België telt "minstens" 234 erkende wapenhandelaars. De top-drie van de provincies waar die verblijven is: Henegouwen (54), Antwerpen (36) en West-Vlaanderen (34), maar voor Luik zijn er geen cijfers. Er zijn zo'n 180 detailhandels voor wapens en munitie. Door de nieuwe wet zou het aantal wapenhandelaars gedaald zijn omdat verschillende kleinere handelaars gestopt zijn. De meeste wapenhandelaars richten zich op particulieren (sportschutters en jagers). Slechts vijf richten zich op de politiediensten.

* België telt ook 188 uitbaters van schietstanden, van wie 54 in Limburg, 31 in West-Vlaanderen en 29 in Antwerpen. Maar voor Luik en Luxemburg zijn geen cijfers bekend.

3. WELKE ACTIVITEITEN MET WAPENS?

* België telt ongeveer 30.000 jagers, van wie 17.000 Walen en 12.000 Vlamingen. Deze jagers bezitten samen 115.517 vuurwapens. Dat zijn zo'n 4 wapens per jager. Het zijn bijna allemaal mannen, maar het aantal vrouwen stijgt (tot 8% in 2010). Jagen komt in alle beroepscategorieën voor.

* Vlaanderen telt ook 27.000 sportschutters in zo'n 100 schietverenigingen. Die kregen door de nieuwe wapenwet enorm veel nieuwe leden, zoveel zelfs dat ze de toevloed niet aankonden. Reden: de vuurwapenbezitters moeten een "wettige reden" kunnen aantonen om hun wapen te hebben. Voor Wallonië vermeldt het onderzoek geen cijfers op dit vlak.

* België telt naar schatting 900 wapenverzamelaars, vooral in Henegouwen en West-Vlaanderen. Die hebben gemiddeld zo'n 25 vuurwapens in hun verzameling. Door de nieuwe wapenwet nam ook het aantal verzamelaars toe. Waarom? Bepaalde jacht- en sportwapens die voor de wet van 2007 vrij verkrijgbaar waren, werden nu bij een verzamelaar ingeschreven. Burgers die hun wapen niet meer konden houden door de strengere wet droegen dat over aan een verzamelaar. Politiemensen lieten bepaalde wapens niet vernietigen maar schreven ze in hun eigen verzameling in. Dat dit laatste niet overal even correct gebeurde, toonde het Comité P aan (zie: hier, nvdr).

4. INCIDENTEN MET WAPENS

* De voorbije drie jaar is het aantal doden door vuurwapens in Vlaanderen bijna gehalveerd. Tussen 2000 en 2005 telde Vlaanderen zo'n 130 doden, in 2008 73. En de knik is duidelijk in 2006, want dan zakt het aantal doden door vuurwapens van 134 in 2005 naar 89 in 2006 om in 2007 verder te zakken naar 70. Vooral de enorme daling van het aantal zelfdodingen met vuurwapens is hiervan de oorzaak. In 2000 waren er 104 zelfmoorden met vuurwapens op 1.174 Vlaamse zelfmoorden (8,8%), in 2008 had je er 64 op een totaal van 1.027 (6,3%).

* In de periode tussen 2000 en 2009 stierven jaarlijks gemiddeld 17,2 Vlamingen door opzettelijk geweld met een vuurwapen (op een gemiddelde van 67,4 Vlaamse doden door geweldpleging in zijn geheel). Ook hier is een duidelijke daling: in 2000 telde Vlaanderen 24 doodslagen door een vuurwapen op een totaal van 70 doodslagen (32%), in 2008 slechts 7 op 51 doodslagen (13,7%). Vooral in de jaren na de nieuwe wapenwet is de daling opvallend. Maar de onderzoekers waarschuwen voor te snelle interpretaties van deze cijfers: de termijn van de daling is erg kort en het patroon van de gewelddadige doodslagen met vuurwapens is grillig, het kan erg verschillen van het ene jaar tot het andere.

* Het aantal vuurwapenincidenten is volgens de federale politie de jongste jaren echter weer verdubbeld: van 114 in 2008 naar 224 in 2009 in heel België. Vooral het gebruik van machinepistolen neemt toe: 57 incidenten in 2007 en 113 in 2009. Volgens de politie komt dit omdat steeds meer jonge en onervaren daders deze wapens gebruiken en zij schieten vlugger. Maar ook zouden er steeds meer wapens in het criminele milieu circuleren. Opmerkelijk is wel dat het aantal geregisteerde diefstallen met wapens sinds 2000 is gedaald.

* Er zijn echter geen Belgische cijfers van hoeveel gewelddaden met een legaal wapen zijn gepleegd. Eerdere studies uit Groot-Britannië stelden een percentage van 15% legale wapens vast.

5. ILLEGALE WAPENS

Hoeveel illegale wapens er zijn weet men uiteraard niet. Maar de politie stelt soms wel illegaal wapenbezit of -dracht vast. Wat stelt men hier vast?

* Het illegale wapenbezit neemt volgens de politie toe sinds 2006 en vooral sinds 2009 (einde 2008 liep de regularisatieperiode van de nieuwe wapenwet af, nvdr). In Wallonië is er bijna een verdrievoudiging, in Vlaanderen ruim een verdubbeling in deze periode. En in 2009 stelde de federale politie 8.142 keer illegaal wapenbezit vast (in de eerste helft van 2010 zelfs al 5.479 keer) tegen slechts 2.758 keer in 2000. Maar... deze cijfers maken geen onderscheid tussen blanke wapens en vuurwapens én ze zijn mede veroorzaakt door het gewijzigde beleid van nultolerantie dat binnenlandminister Annemie Turtelboom (Open Vld) afkondigde (zie hiervoor: hier, nvdr). Toch stijgt vooral het illegaal bezit van vuurwapens, dat tussen 2002 en eind 2007 verdubbeld is (1.382 vaststellingen in 2007). De oorzaken van de stijging kunnen liggen in:

=== Het feit dat jacht- en sportwapens tot voor 2006 vrij te krijgen waren en vandag dan niet meer. Vele bezitters hebben hun wapens niet geregulariseerd en ook niet ingeleverd. Volgens de onderzoekers kunnen die mensen allemaal worden opgespoord.

=== Het feit dat de regels voor "passief wapenbezit" niet worden gerespecteerd. Momenteel hebben 2.000 Belgen een vergunning voor passief wapenbezit, maar er zijn nog 10.000 aanvragen in behandeling. Bij passief wapenbezit mag je wel een wapen in huis hebben, maar geen munitie. En dat kan niet gecontroleerd worden.

=== Het feit dat het wapenbezit in het criminele milieu toeneemt. Dar zouden de jongste jaren vooral meer volautomatische wapens circuleren.

* De illegale wapenhandel zou op wereldschaal tussen de 10% en de 20% van de gewone handel bedragen. Hij zou wereldwijd één miljard euro vertegenwoordigen. In België is er volgens de politie een stijging met 70% van de geregistreerde illegale handel tussen 2000 (148 feiten) en 2009 (267 feiten). Deze handel situeert zich vooral in Brussel, Antwerpen en Luik.

6. WAT VINDEN DE BELGEN VAN DE WAPENWET?

De onderzoekers gingen in september 2010 bij 1.057 representatief gekozen Belgen na wat zij vonden van de nieuwe wapenwet.

* Over het algemeen is er een groot maatschappelijk draagvlak voor deze wet. Slechts 16% vindt dat privébezit van vuurwapens altijd verboden moet zijn en slechts 9,5% vindt dat het altijd mogelijk moet zijn bij meerderjarigen.

De grote meerderheid (74,7%) vindt dat privébezit van vuurwapens alleen maar moet kunnen voor bepaalde redenen. Welke? Jacht (87,8%), sport (84,1%), bepaalde risicoberoepen zoals juweliers (58,5%). Maar er is geen meerderheid om privévuurwapenbezit toe te laten voor verzamelaars, terwijl dat in de wet toch mogelijk is.

* Er zijn geen verschillen tussen de gewesten en de algemene tendens vind je ook bij vuurwapenbezitters zelf, hoewel daar meer mensen voor privévuurwapenbezit zijn. Slechts een vijfde van de wapenbezitters zelf vindt dat het principe van de vorige wet beter was dan dat van de huidige.

* Zeer opmerkelijk is dat slechts een minderheid vindt dat privéwapenbezit toegelaten moet zijn om zichzelf of zijn naaste te beschermen (24%) of om zijn eigendom te beschermen (22,8%). Er is dus geen maatschappelijk draagvlak om de wettige verdediging uit te breiden naar verdediging van goederen. Wie al een vuurwapen bezit heeft echter een totaal andere mening: 61% vindt dat vuurwapenbezit moet kunnen om zichzelf of zijn naaste te beschermen en 50% vindt dat het moet kunnen om goederen te beschermen.

7. WAT ZIJN DE PIJNPUNTEN VAN DE WET?

De onderzoekers wijzen op een hele reeks positieve punten van de wet (jacht- en sportwapens zijn niet meer vrij verkrijgbaar; de wetgeving werd geharmoniseerd; er is orde geschapen in de soorten wapens; er is een duidelijk kader met de eisen waaraan je moet voldoen om een wapenvergunning te krijgen; het statuut van de sportschutter is gedetailleerd uitgewerkt), maar ze wijzen toch ook op een aantal pijnpunten. Welke dingen willen de onderzoekers veranderen?

* HFD-wapens blijven momenteel vrij verkrijgbaar en er is geen registratieplicht. De lijst van dit soort wapens is te ruim: hij bevat vuurwapens die niet echt zeldzaam of historisch zijn. Soms is munitie nog courant te vinden. De regeling voor HFD-wapens is te liberaal, ze strookt niet met de Europese vuurwapenrichtlijn. De lijst met HFD-wapens moet minstens korter en alle historische wapens moeten geregistreerd worden.

* Het Centraal Wapenregister blijft onvoldoende accuraat. Er is meer personeel en interesse nodig. Tegelijkertijd zouden wapenhandelaars met elektronische registers moeten werken in plaats van met schriftelijke. Daardoor zouden alle vuurwapens voortdurend gevolgd kunnen worden.

* Eén minister moet bevoegd zijn en geen twee (Justitie en Binnenlandse Zaken).

* In Vlaanderen zouden de erkenningen als sportschutter best door een overheidsdienst worden afgeleverd. Nu gebeurt dat door de schuttersverenigingen zelf. Dat bespaart kosten en het betrekt de doelgroep bij de erkenningen. Dat zijn positieve punten. Maar een grondige controle van de kandidaat-sportschutter is moeilijk: bij de aanvraag tot erkenning moet een kandidaat-sportschutter nu alleen een uittreksel uit het strafregister voorleggen, maar geen advies van de lokale politie. Uit zo'n advies zouden nochtans alcoholmisbruik of familiale spanningen kunnen blijken en dat is toch wel nuttig om weten. Maar zoiets kunnen de sportschuttersverenigingen zelf niet beheren.

* Heel wat cijfers ontbreken nog, vooral in en over Wallonië. Een betere registratie is zeker nodig, want anders kan je geen behoorlijk beleid voeren.


*******************************


Zie: NILS DUQUET & MAARTEN VAN ALSTEIN, Vuurwapens: handel, bezit en gebruik, Acco, Leuven, 2011, 244 p.


*******************************


Lees ook:

Kamercommissie versoepelt wapenwet

De wapenwet van 2006

Comité P onderzoekt fraude van politie bij wapenwet



Nu in het nieuws