Slachtoffers van seksueel misbruik dagvaarden de Heilige Stoel
19/09/'11
John de Wit
19 SEPTEMBER 2011 - Negenendertig slachtoffers van seksueel misbruik in de Kerk hebben vorige vrijdag de Heilige Stoel en alle Belgische bisschoppen gedagvaard voor de burgerlijke rechtbank in Gent. Ook de twee Unies van Religieuze Ordes werden gedagvaard. Ze vragen samen 390.000 euro voorlopige schadevergoeding. Hun zaak werd op verzoek van de Heilige Stoel verwezen naar drie rechters en zal dus op een latere datum opnieuw starten. De zaak roept meerdere vragen op: kan je de paus wel dagvaarden in België? Zijn de feiten niet verjaard? Zijn bisschoppen aansprakelijk voor wat hun pedofiele pastoors deden? De rechtszaak in zes vragen.
1. WIE WORDT GEDAGVAARD EN WAAROM?
De 39 slachtoffers, van wie 35 volkomen anoniem blijven, vinden dat de kerkelijke overheden een fout hebben gemaakt die bij hen zelf schade heeft veroorzaakt. De kerkelijke overheden hebben volgens hen jarenlang geen maatregelen genomen tegen seksueel misbruik in pastorale relaties, ze hebben die zaken in de doofpot gestopt en vervolging bemoeilijkt. De slachtoffers steunen zich op de artikelen 1382 en 1384 van het burgerlijk wetboek. Volgens het eerste artikel moet de persoon die een fout maakt die bij een derde schade veroorzaakt, die schade vergoeden. Volgens het tweede artikel is een werkgever aansprakelijk voor fouten van zijn werknemers tijdens de bediening van hun ambt, ook als hij zelf geen enkele fout maakte. De Heilige Stoel, de bisschoppenconferentie en de bisschoppen zelf worden gedagvaard op beide gronden.
Eigenlijk wilden de slachtoffers natuurlijk liefst de paus dagvaarden. Maar dat gebeurt niet omdat hij als staatshoofd van Vaticaanstad onschendbaar is. De slachtoffers dagvaarden daarom de Heilige Stoel. Dat is het Centrale Bestuur van de Katholieke Kerk. Ze verwijzen terzake naar burgerlijke rechtszaken tegen de Belgische Koning. Die kan je ook niet zelf dagvaarden, maar wel de Civiele Lijst. De Heilige Stoel moet zich verantwoorden omdat hij - volgens Mr. Van Steenbrugge en Mr. Mussche - zelf een fout maakte (artikel 1382) en minstens omdat hij de werkgever (juridisch gezien: de "aansteller") is van de bisschoppen (artikel 1384, 3de). De Heilige Stoel benoemt de bisschoppen en kan alle gezag op hen uitoefenen. De Heilige Stoel heeft jarenlang gezwegen over seksueel misbruik en heeft zelfs gedreigd met strenge sancties (excommunicatie) tegen bisschoppen die naar het gerecht zouden stappen om een pedofiele priester te laten vervolgen. Ook heeft hij het publiek niet gewaarschuwd, hoogstens werden de daders overgeplaatst, zodat ze elders nieuwe slachtoffers konden maken.
De Belgische bisschoppenconferentie wordt gedagvaard omdat ook zij een fout maakte door niet op te treden tegen seksueel misbruik van zijn ondergeschikten. Slechts in 34 van de 273 bekende dossiers werd de dader verboden om nog pastorale activiteiten uit te oefenen, zo rekenden de advocaten van de slachtoffers uit. "Meestal werd een dader gewoon overgeplaatst naar een andere parochie, waar hij met een nieuwe lei kon beginnen en opnieuw slachtoffers kon maken". De bisschoppenconferentie oefende ook onvoldoende toezicht uit op haar priesters en religieuzen. Ze zorgde zelfs niet voor gepaste opvang en is dus ook aansprakelijk voor de schade die de pedofiele pastoors hebben veroorzaakt. En dat terwijl de bisschoppen kunnen ingrijpen in al wat priesters doen en ook kunnen optreden tegen de ordes, aldus Mr. Van Steenbrugge. De raadsman heeft de bisschoppenconferentie zelf niet gedagvaard omdat dit een feitelijke vereniging is. In plaats daarvan werden alle bisschoppen gedagvaard maar niet alle leden van de bisschoppenconferentie. De hulpbisschoppen werden niet gedagvaard.
2. ZIJN DE FEITEN VERJAARD?
Normaal gezien moet zo'n dagvaarding ingediend worden ten laatste vijf jaar nadat de schade, die voortvloeit uit een misdrijf (seksueel misbruik van minderjarigen), is vastgesteld én de verantwoordelijke daarvoor bekend is geworden. De slachtoffers werden echter vele jaren geleden misbruikt en de feiten zijn strafrechtelijk wellicht al lang verjaard. Toch vindt Mr. Van Steenbrugge de burgerlijke schade-eis niet verjaard, omdat pas door het rapport van de Kamercommissie Seksueel Misbruik in de Kerk echt aan het licht kwam waar de precieze verantwoordelijkheden lagen. Maar in ieder geval verjaren de eisen tot schadevergoeding ten laatste twintig jaar na de feiten die de schade hebben veroorzaakt, tenminste als de strafvervolging op dat moment al verjaard is. Want een burgerlijke schadeclaim kan nooit eerder verjaren dan een strafvordering in dezelfde zaak. Hoogstwaarschijnlijk zijn de schadeclaims voor feiten van voor 1988 (twintig jaar maximale burgerlijke verjaringstermijn plus (toen) drie jaar strafrechtelijke verjaringstermijn) niet meer mogelijk.
3. WAAR GRIJPT HET PROCES PLAATS?
Het proces grijpt plaats voor de rechtbank van Gent omdat één van de gedaagden in de Arteveldestad woont, nl. de bisschop van Gent. Dat is wettelijk in orde, maar gedaagden die niet uit Gent zijn kunnen de afsplitsing vragen. En op bisschop Van Looy van Gent na, zijn alle gedaagden van buiten Gent.
4. WELKE EIS?
Van Steenbrugge wil een voorlopige schadevergoeding van 10.000 euro per slachtoffer. Als die toegekend zou zijn, moet de rechtbank later de individuele schade van ieder slachtoffer onderzoeken om desnoods méér geld toe te kennen, zo vindt hij. De voorlopige schadevergoeding moet wel onmiddellijk worden uitbetaald.
5. WAT GEBEURDE AL?
De alleenzetelende burgerlijke rechter verwees de zaak vrijdag op verzoek van Mr. Raf Verstraeten, die de Heilige Stoel vertegenwoordigt, naar een kamer met drie rechters "gezien haar complexiteit". De advocaten van alle bisschoppen behalve Roger Vangheluwe, Mr. Fernand Keuleneer en Mr. Jelle Flo, dienden al besluiten in, maar daarover werd niet gepleit. Keuleneer verklaarde wel in de pers dat de dagvaarding volgens hem "volledig nietig" is en dat de rechtbank zich daarover bij voorrang moet uitspreken. "Dit is geen dagvaarding, maar een politiek pamflet", zo zegde hij. Roger Vangheluwe daagde niet zelf op en stuurde ook geen advocaat. De zaak wordt nu op een latere datum opnieuw opgestart voor drie rechters.
6. WELKE PROBLEMEN BLIJVEN?
Deze rechtszaak is uniek, maar ze roept ook meerdere vragen op.
6. 1. Eerst en vooral wordt het algemeen onmogelijk geacht om een buitenlands staatshoofd (de paus) of een buitenlandse staat (de Heilige Stoel) in België te dagvaarden voor de rechter. Wie de Heilige Stoel wil dagvaarden moet dat dus in Vaticaanstad doen, volgens de wetgeving van de Kerk.
Maar soms gebeurt het toch. Er zijn momenteel twee zaken voor seksueel misbruik van minderjarigen gestart tegen de Heilige Stoel en wel in de VS. De zaak-Bryant (in Kentucky) en die klacht is ondertussen ingetrokken en de zaak-Doe (in Oregon) en die loopt nog.
De VS hebben sinds 1976 een aparte wet waardoor soevereine staten in bepaalde gevallen toch in de VS zelf kunnen worden gedagvaard. Maar de situatie van de Kerk is in de VS heel anders dan in België. De priesters en de leden van de ordes werken daar in de gebouwen van de Kerk en zij worden door het bisdom betaald. Het bisdom bezit alle goederen van de Kerk. In België worden priesters en religieuzen niet betaald door de Kerk, maar door de staat. Evenmin bezitten de bisschoppen alle goederen van de Kerk. Of men de Heilige Stoel, of zelfs een bisschop, kan dagvaarden als burgerlijk aansprakelijke partij voor het seksueel misbruik dat door een priester is gepleegd, hangt in de VS af van de definitie die iedere staat hanteert van wat een "werknemer" is en ook van wat onder "de activiteiten van een werknemer" valt. Is de priester een werknemer van zijn bisschop? Heeft hij de pedofiele feiten gepleegd binnen zijn functie? Dat zijn de twee hamvragen. En de antwoorden daarop verschillen van staat tot staat. Wat in de ene staat (Oregon) mogelijk is, kan niet in de andere (Georgia bv.). Voor dit soort dagvaardingen heb je in de VS dus 51 verschillende regelingen. In de VS loopt uiteindelijk alleen nog de zaak-Doe vs. The Holy See. Het gaat hier om seksueel misbruik dat in 1965 zou zijn gepleegd door een inmiddels overleden priester. (Over het seksueel misbruik door katholieke geestelijken in de VS, zie hier).
Daarnaast is er ook nog een rechtszaak aangespannen bij het Internationaal Strafhof wegens misdaden tegen de menselijkheid, die de Heilige Stoel zou hebben gepleegd door het seksueel misbruik van haar priesters te gedogen. Deze zaak lijkt doodgeboren: het Vaticaan heeft het Verdrag van Rome dat het Internationaal Strafhof regelt niet ondertekend en kan het dus niet gedagvaard worden.
6. 2. Ook voor België rijst de vraag of bisschoppen juridisch gezien de werkgevers zijn van hun priesters. Ja, zo zegt Mr. Van Steenbrugge voluit. Maar niet alle rechtspraak gaat met hem akkoord. De Belgische rechtspraak en rechtsleer hebben in het verleden verschillend geoordeeld over deze vraag.
Néé, zeggen de enen. "De bisschoppen kunnen aan hun priesters geen instructies geven over hoe ze hun ambt moeten uitoefenen en zijn dus juridisch gezien geen werkgever ("aansteller", in het juridische jargon)", zo ondersteunen zij hun visie. Het meest recente arrest in dit soort zaken, dat van het Brussels Hof van Beroep van 29 november 1998, besloot in die zin.
Ja, zeggen anderen. "De bisschoppen hebben alle eigenschappen van een gewone werkgever ("aansteller"): de priesters moeten gehoorzamen aan hun bisschop; de bisschop kan toezicht op zijn priesters uitoefenen, hij mag de priesters benoemen en verplaatsen, hij mag ze straffen. Kortom: de priester is een ondergeschikte van de bisschop", zo betogen deze juristen. Professor Aloïs Van Oevelen, specialist in het aansprakelijkheidsrecht, volgt deze visie. Maar toch is een de kous niet af. Want volgens Van Oevelen is een bisschop toch géén werkgever ("aansteller") en de schaarse rechtspraak volgt hem. "De bisschop oefent zijn gezag immers uit in naam van de Kerk, niet in eigen naam. Het is dus een gedelegeerd gezag en dan kan je niet burgerlijk aansprakelijk zijn", meent Van Oevelen. Dan zou men zich tot de Paus moeten wenden. Bovendien is een bisdom geen publiekrechtelijk rechtspersoon, maar een intern orgaan van de Kerk.
6. 3. Er zijn nog meer problemen ook met artikel 1384. Mr. Van Steenbrugge dagvaardt de partijen omdat ze aansprakelijk zijn, ook als ze zelf geen enkele fout maakten. Dat kan alleen als hun werknemers die fout maakten bij de bediening van hun ambt. Volgens Mr. Van Steenbrugge is dat hier het geval. Niet alleen is niet uitgemaakt of de Heilige Stoel en de bisschoppen juridisch gezien de werkgever ("aansteller") zijn van hun priesters. Er is volgens professor Van Oevelen ook de vraag of zulke zware feiten als seksueel misbruik van een minderjarige wel een "misbruik van de functie" zijn en niet iets wat "totaal buiten de functie" gebeurt. Dit kan een feitenkwestie zijn: gebeurde het misbruik in de vrije tijd bij de pastoor thuis of in de sacristie na de mis? Maar het kan ook een principiële kwestie zijn. De rechtspraak loopt uiteen. Een eventueel vonnis in deze zaak kan trendsettend zijn.
6. 4. Tenminste als deze zaak ooit tot een veroordelend vonnis komt. De dagvaarding bevat - in tegenstelling tot andere dagvaardingen in aansprakelijkheidsgeschillen - geen elementen waaruit kan worden afgeleid welke schade de slachtoffers precies hebben geleden. Het is ook niet - per slachtoffer - duidelijk hoe iedere gedaagde schade bij hen heeft veroorzaakt. Sterker: 35 slachtoffers blijven volledig anoniem. Hoe kan een gedaagde partij zich evenwel verdedigen als de schade-eis niet kan worden betwist omdat ze de schade niet kan verifiëren en in 35 gevallen niet eens weet wie het slachtoffer is? Ze kan dus ook niet nagaan of de schadeclaim misschien niet verjaard is. En die controle is echt wel nodig. Mensen moeten immers een belang hebben om een rechtszaak aan te spannen. Anders zou iedereen zomaar anoniem voor om het even welk probleem een rechtszaak kunnen beginnen.
In de dagvaarding staat uitdrukkelijk dat het eigenlijk om een "class action" gaat. Dat is een gezamenlijke eis van meerdere soortgelijke slachtoffers tegen éénzelfde dader. Het eindarrest in een class action geldt niet alleen voor de slachtoffers die het geding hebben aangespannen, maar voor ook voor alle andere slachtoffers in een soortgelijke situatie. Class actions kunnen in de VS, maar in België bestaan ze niet. Mr. Van Steenbrugge weet dat natuurlijk. Hij heeft daarom 35 slachtoffers laten vertegenwoordigen door één slachtoffer. Wie die 35 mensen zijn weten we echter niet. Er zijn in België een aantal wetsvoorstellen om class actions ook hier mogelijk te maken. Maar dat leidde nog tot niets. In België kunnen rechters voorlopig dus geen algemene uitspraken doen, want dan zouden ze wetgever worden. En dat mag niet van de grondwet. Een rechter oordeelt in dit soort zaken altijd over een invidueel geval. Er bestaat in België ook geen precedentenrecht. Het zal niet makkelijk zijn voor Mr. Van Steenbrugge om deze zaak te winnen.
6.5. Te meer daar de kans groot is dat deze zaak voorlopig wordt geschorst. Er loopt immers een gerechtelijk onderzoek bij ontslagnemend onderzoeksrechter Wim De Troy over dezelfde feiten. En volgens het beginsel "le criminel tient le civil in état" moet een burgerlijke eis altijd wachten tot de strafzaak volledig is afgehandeld. Er is natuurlijk nog wel niemand van de gedaagden in verdenking gesteld, zodat je nog kan pleiten dat het om "een andere zaak" gaat, maar dat is niet ernstig. Als de dagvaarding niet onmiddellijk nietig wordt verklaard - dat laatste wil alvast Mr. Keuleneer namens de bisschoppen -, dan wordt het een heel lange procedure.
6. 6. De slachtoffers zouden volgens hun advocaten echter vooral "erkenning" willen door dit proces. Deze wens is heel legitiem, tenslotte waren de feiten ernstig en traumatiserend. De kans dat die erkenning er door deze rechtszaak komt is eerder klein. Bovendien, je mag ook niet vergeten dat de slachtoffers van seksueel misbruik in pastorale relaties al een ruime erkenning hebben gekregen. Tenminste als je ze vergelijkt met andere slachtoffers van seksueel misbruik of gewoon met andere slachtoffers. De bisschoppen hebben zich herhaaldelijk geëxcuseerd, voor de slachtoffers van seksueel misbruik in de Kerk werd een aparte parlementaire commissie opgericht, er komt een schaderegeling voor feiten die verjaard zijn (wat nergens anders kan) en er werden al meerdere wettelijke initiatieven genomen. Sommige andere slachtoffers (zoals bv. de ouders van een verongelukt kind) konden helaas niet zoveel parlementaire aandacht krijgen.
Lees ook:
Het eerste wetsvoorstel over seksueel misbruik in de Kerk
De voorstellen van de Kamercommissie Seksueel Misbruik in de Kerk
De hulpverlening over seks in de Kerk
Het gerecht over seks in de Kerk
Seks in de Kerk: cijfers en beleidsvoorstellen
Seksueel misbruik: drie arresten en twee hoorzittingen
De bisschoppen over seksueel misbruik in de Kerk
Seksueel misbruik in Kerk, sport en gezin
De politiek over seksueel misbruik in de Kerk
Het rapport van de Commissie-Adriaenssens
Over de Danneelstapes
Over seksueel misbruik in de Kerk