PS, Groen! en VB over de Salduzregels

03/02/'11 John de Wit 3 FEBRUARI 2011 - In de Senaatscommissie Justitie gaven de partijen die het gemeenschappelijk voorstel over Salduz niet mee ondertekenden woensdag hun visie. Het gaat om PS, Groen!-Ecolo en het VB. Zij legden uit waarom zij het voorstel om aan iedere verdachte rechtsbijstand van een advocaat bij het eerste verhoor door politie en gerecht te verlenen, niet zagen zitten. Ze dienden ook een reeks amendementen in. De discussie leidde er toe dat binnen de alternatieve "meerderheid" allerlei punten uit het voorstel ter discussie werden gesteld. In totaal zijn er nu al meer dan vijftig amendementen ingediend en werd aan het kabinet Justitie gevraagd om het voorstel grondig bij te spijkeren.

WAAROVER GAAT HET?

Volgens de 77 Salduzarresten van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg moet iedereen die als verdachte wordt verhoord bijstand kunnen krijgen van een advocaat. In de Senaat diende een alternatieve meerderheid (N-VA, CD&V, Open Vld, MR en cdH) een voorstel in om dat in België mogelijk te maken.

Dat voorstel houdt in dat de politie die een verdachte uitnodigt voor een verhoor, moet melden dat hij mag zwijgen, dat hij zichzelf niet moet beschuldigen en dat hij recht heeft op bijstand van een advocaat. Die rechten gelden alleen als de betrokkene zou kunnen worden aangehouden.

Als de verdachte vrij is, moet hij zelf een advocaat contacteren. Als hij gearresteerd is door de politie, mag hij een advocaat contacteren en dan moet men daar 2 uur op wachten. Daarna kan een vertrouwelijk overleg van 30 minuten plaatsgrijpen.

De advocaat mag de verhoren door politie en onderzoeksrechter bijwonen, maar hij moet zwijgen. Op verzoek van het parket en de onderzoeksrechter kan de onderzoeksrechter de termijn van 24 uur, waarbinnen een verdachte ofwel aangehouden ofwel vrijgelaten moet worden door de onderzoeksrechter, één keer verlengen met maximum 24 uur. Maar hij moet dan wel de onderzoeksdaden opsommen die hij nog wil doen.

Tot zover het "meerderheidsvoorstel" in een notendop.

HET DEBAT

Tijdens het debat woensdag gaven de partijen die het voorstel niét mee ondertekenden hun visie en dienden ze amendementen in om het te wijzigen. Wat was de kritiek van de "oppositie"?

PS en Groenen vonden dat het gemeenschappelijk voorstel niet ver genoeg ging. Volgens beide partijen zijn de rechten van de verdachten niet voldoende gerealiseerd. Philippe Mahoux (PS): "Dit voorstel is veel te beperkt en zal in Straatsburg nooit overleven". Het VB vond het voorstel te ver gaan.

1. PS

* De PS vindt het absoluut niet kunnen dat de termijn van 24 uur waarbinnen de onderzoeksrechter iemand moet aanhouden nadat hij is gearresteerd, kan worden verlengd. Volgens het meerderheidsvoorstel kan zo'n verlenging in uitzonderlijke gevallen met maximum 24 uur als de procureur of de onderzoeksrechter dat nodig vinden voor hun onderzoek. Maar dan moeten ze wel de onderzoeksdaden opsommen die ze nog willen doen en daar een duurtijd op plakken. En die duurtijd moet niet noodzakelijk 24 uur zijn.

PS (en Groenen) willen de termijn van 24 uur alleen maar verlengen met de periodes waarin men op de advocaat van de verdachte moet wachten (2 uur) en met de termijn die verdachte en advocaat met elkaar mogen overleggen (30 minuten). Maar niet met meer. Mahoux: "Men moet dit voorstel niet gebruiken om de grondwettelijke termijn van 24 uur op 48 uur te brengen".

* Volgens Mahoux is het ook te gemakkelijk voor parket en onderzoeksrechter om geen advocaat toe te laten. Dat mag van het voorstel in uitzonderlijke omstandigheden als het goed gemotiveerd is, maar dat vindt Mahoux te vaag.

* De politie moet mensen die ze wil verhoren inlichten dat ze het recht hebben op een advocaat bij wanbedrijven (tussen 8 dagen en 5 jaar cel) en misdaden (meer dan 5 jaar cel). In het meerderheidsvoorstel moet de politie die mensen alleen inlichten als ze kunnen worden aangehouden. Dus: als op het misdrijf waarvan ze worden verdacht minstens één jaar cel staat.

Mahoux denkt dat door het huidige "meerderheidsvoorstel" een aantal verdachten, die meerdere feiten hebben gepleegd waarop telkens minder dan één jaar staat, geen advocaat zal krijgen terwijl ze toch wel aangehouden kunnen worden, omdat de totale som van hun feiten 1 jaar te boven gaat. Met zijn voorstel wil hij dat vermijden.

(Er zijn nog altijd wanbedrijven waarop minder dan één jaar cel staat, zoals bv. flessentrekkerij (niet-betalen op restaurant), een schijnhuwelijk sluiten of illegaal verblijf in het land. Als de Senaat de redenering van Mahoux volgt, dan moet de politie aan iedere illegaal die zij oppakt, melden dat hij het recht heeft op een advocaat. In het huidige "meerderheidsvoorstel" moet dat niet, nvdr).

* De advocaat moet minstens op het einde van ieder verhoor zijn commentaar kunnen geven. De commentaar kan volgens de PS nodig zijn als de rechten van de verdachte niet zijn gerespecteerd. In het meerderheidsvoorstel moet de advocaat zwijgen om het verhoor niet te beïnvloeden.

* Verdachten die zeggen dat ze geen advocaat nodig hebben, mogen van de PS pas afstand doen van hun recht op een advocaat, nadat ze… met een advocaat getelefoneerd hebben! In het meerderheidsvoorstel kan dat gewoon met een schriftelijke verklaring.

* De sancties voor verhoren zonder zonder advocaat moeten veel strenger worden: niets van wat in zulke verhoren is gezegd mag nog worden gebruikt voor de strafrechter.

De PS-senator besloot dat "de Senaatscommissie Justitie een groot wantrouwen tegenover de advocatuur heeft. Men doet alsof advocaten de waarheid in een strafzaak willen verhinderen. Dat is een zeer eigenaardige visie". Waarop Rik Torfs (CD&V) snedig antwoordde: "Ik heb het grootste respect voor advocaten. Daarom ben ik ook rechten gaan studeren en niet geneeskunde". (Mahoux is chirurg, nvdr).

2. Groen!-Ecolo

De groenen gaan op een aantal punten nog een stapje verder dan de PS. Ook zij menen dat de termijn van 24 niet mag worden verlengd, behalve om op de advocaat te wachten en een vertrouwelijk overleg met de advocaat mogelijk te maken. Maar ze willen meer rechten voor verdachten dan de PS. Zakia Khattabi zette ze op een rijtje:

* Iedereen die door de politie wordt verhoord over misdrijven die hem kunnen worden verweten, heeft recht op bijstand van een advocaat. De politie moet hem daar op wijzen. Deze regeling moet voor de groenen ook gelden bij (verkeers)overtredingen. Dat is in het meerderheidsvoorstel niet het geval en de PS stelt het ook niet voor.

* De politie moet de personen die zij oproept voor verhoor meedelen of ze verhoord worden als getuigen, verdachten, slachtoffers of klagers. Volgens de Groenen moet de politie niet altijd een samenvatting van de feiten geven waarover het gaat, maar als de politie die samenvatting niét geeft, dan moet de ondervraagde het verhoor kunnen uitstellen om zijn advocaat te raadplegen. Khattabi: "Anders heeft de rechtsbijstand door een advocaat geen zin".

* Tijdens het verhoor moet de advocaat de nodige juridische opmerkingen kunnen maken. Hij mag niet antwoorden in de plaats van zijn cliënt, maar moet wel juridisch kunnen tussenkomen.

* Alle verhoren van verdachten moeten audiovisueel worden opgenomen. Ze kunnen alleen worden bekeken als iemand het proces-verbaal van het verhoor betwist. De verdachte kan vragen dat de verhoren volledig worden uitgetikt. (Dit voorstel werd al door alle andere partijen als "onhaalbaar" en "trop is teveel" afgewezen, nvdr).

3. VB

Het VB, dat het "meerderheidsvoorstel" niet mocht mee ondertekenen, tapte uit een heel ander vaatje. Bart Laeremans zegde dat hij de basisprincipes van het voorstel wel steunde, "hoewel ik vind dat Europa maar weinig rekening houdt met de vele rechten die verdachten in ons land al hebben". Laeremans zegde af te wachten of hij het voorstel zou goedkeuren: "Ik distantieer mij in ieder geval van de zeer corporatistische houding van de advocatuur, die weinig rekening houdt met het algemeen belang en met de veiligheid van de burgers in het algemeen". Laeremans vond dat het gemeenschappelijke voorstel veel te ver gaat. Waarom?

* De wet voert te veel nieuwe formalismen voor politie en gerecht in, die de procedure nodeloos ingewikkeld maken. Zo moet de mededeling dat de ondervraagde "niet verplicht wordt om zichzelf te beschuldigen", een aantal keren worden herhaald, terwijl voor Laeremans één keer volstaat.

* Volgens het VB kan het ook niet dat de onderzoeksrechter de onderzoeksdaden moet opsommen die hij wil doen als hij de aanhoudingstermijn van 24 uur wil verlengen. "De onderzoeksrechter moet niet in zijn kaarten laten kijken".

* Het VB meent dat de termijn van 24 uur te kort is om dit allemaal af te handelen, zeker als er meerdere verdachten zijn die een vreemde taal spreken zodat ook nog tolken moeten worden ingeschakeld. "Als de termijn van 24 uur wordt verlengd, moet dat ineens met 24 uur zijn", meent Laeremans. In het meerderheidsvoorstel kan die verlenging alleen maar voor de duur van de onderzoeksdaden die nog moeten worden uitgevoerd.

"Om die termijn te wijzigen moet echter de grondwet worden herzien. In dit gemeenschappelijk voorstel doet men een kunstgreep om die termijn toch te verlengen. Ik sta daar achter, maar stel voor om het voorstel met zijn amendementen nu voor te leggen aan de Raad van State, om latere betwistingen bij het Grondwettelijk Hof te voorkomen".

Tijdens het debat achteraf vond Martine Taelman (Open Vld) eveneens dat de onderzoeksrechter niet moet melden welke onderzoeksdaden hij nog wil stellen en dat de termijn van 24 uur best ineens met 24 uur wordt verlengd.

* Het VB wil bovendien extra juridische ondersteuning voor de onderzoeksrechters. De MR sloot zich hier tijdens het debat bij aan: "Men zou beter de 30 miljoen die de minister nu uittrekt voor de gratis rechtsbijstand gebruiken om de kaders van magistraten op te vullen. Ze moeten nog niet eens worden uitgebreid. Alleen maar opgevuld."

* Laeremans wil bovendien niet dat iedereen die is aangehouden daarvan een "vertrouwenspersoon" kan inlichten: "In een aantal zaken zullen medeplichtigen worden gecontacteerd om bewijsmateriaal te verdoezelen en dat kan niet".

* Als de verdachte zich laat bijstaan door een advocaat tijdens het verhoor, dan moet ook het parket het verhoor voor de onderzoeksrechter kunnen bijwonen.

* Tenslotte zijn de sancties als de wet niet wordt nageleefd "te streng". Volgens Laeremans mag de strafrechter zich steunen op wat is gezegd tijdens een verhoor zonder advocaat als er ook ander bewijsmateriaal daarvoor is of als dit tijdens een volgend correct verlopen verhoor wordt bevestigd.

4. DE MEERDERHEID

De ruim vijftig amendementen van de "oppositie" (PS, Groen!-Ecolo en VB) veroorzaakten een discussie waaruit bleek dat ook binnen de "meerderheid" eensgezindheid over het gezamenlijke voorstel ontbrak. Wat waren de belangrijkste punten?

* Alain Courtois (MR) wilde de basisbeginselen van het voorstel fundamenteel wijzigen. Volgens de MR moet de politie niet iedereen inlichten van zijn recht op een advocaat vanaf het moment dat hij wordt opgepakt, maar wel vanaf het ogenblik dat hij ter beschikking wordt gesteld van het parket. Dat is al gauw enkele uren later en het gebeurt ook maar bij een vijfde van alle politionele arrestaties. "Als we dit niet doen, wordt de wet totaal onwerkbaar. In Brussel pakt de politie 109 personen op per dag. In de weekends kan dit oplopen tot 150. Maar slechts een vijfde van deze opgepakten wordt ter beschikking gesteld van het parket. Als België een advocaat ter beschikking moet hebben voor iedereen die opgepakt wordt door de politie, dan zullen in het weekend makkelijk 150 advocaten ter beschikking moeten zijn. Dat lijkt me niet haalbaar. Daarom stelt de MR voor om de Salduzrechten pas te laten gelden vanaf de terbeschikkingstelling bij het parket".

Justitieminister Stefaan De Clerck (CD&V) zegde dat dit niet kon: "Salduz geldt vanaf het moment dat de verdachte van zijn vrijheid wordt beroofd. En dat is als de politie hem meeneemt naar het politiecommissariaat."

Daarop stelde Courtois voor dat de Commissieleden eens een bezoek zouden brengen aan een commissariaat. "Dan kan men zien hoe moeilijk het is om de krappe termijn van 24 uur nu al te halen en hoe weinig personeel er is om de zaken nu af te handelen. Het is makkelijk als je maar één verhoor moet doen, maar niet als er 100 moeten worden afgenomen".

Courtois besloot: "Wij moeten hier een Angelsaksische procedure invoeren, waarvoor we nog de middelen noch de gerechtelijke procedure voor hebben".

* Rik Torfs (CD&V) sloot hierbij aan: "Het Europees Hof in Straatsburg heeft niet tot taak om de rechtspraak in Europa eenvormig te maken. Het heeft niet dezelfde bevoegdheden als het Amerikaanse Supreme Court. Het laat de staten een ruime marge om zelf te beslissen hoe zij het respect voor bepaalde mensenrechten invullen. We moeten dus ook niet zo bang zijn van een veroordeling, want ons systeem biedt verdachten al veel rechten die in andere landen niet bestaan en het systeem moet ook werkbaar blijven". Torfs viel terzake uit tegen Groen!: "Mag een Wodca-actie nog? Moet iedereen die moet blazen vooraf overleggen met zijn advocaat, zoals sommigen hier voorstellen in een te strikte interpretatie van het Salduzarrest. Ik hoop het niet, want als men dan ook nog op die advocaat moet wachten, worden de Wodca-acties volledig onmogelijk".

* Martine Taelman (Open Vld), maar ook Rik Torfs (CD&V) hadden grote problemen met het feit dat de politie verdachten die vrij zijn, bij de oproeping voor een verhoor, moet meedelen waarover dat verhoor gaat. Taelman: "Hoe zal dit werken bij een verhoor over intrafamiliaal geweld? Deze daders kunnen hun agressie moeilijk beheersen. Zal de politie moeten zeggen dat ze over dat thema worden verhoord, met alle risico's voor hun vrouw vandien?"

Torfs: "En wat met een verhoor over kinderporno? Zal de politie dit op voorhand moeten melden, zodat de dader zijn computer kan vernietigen of weggooien waardoor alle bewijsmateriaal is verdwenen"?

Volgens het meerderheidsvoorstel moet men in beide gevallen (intrafamiliaal geweld en kinderporno) de verdachte van het misdrijf inlichten voor het verhoor. Maar woensdag trokken zowel Open Vld als CD&V dit aspect van het voorstel weer in twijfel. Torfs vond dat de uitnodiging voor een verhoor "niet alle kaarten van de politie op tafel moet leggen".

Taelman en Torfs vreesden dat door het huidige voorstel, dat hun partijen nochtans mee steunen, het aantal arrestaties door de politie spectaculair zal stijgen. Taelman: "Want wat zal de politie voortaan doen? Niet meer een uitnodiging voor een verhoor in de bus steken, maar rechtstreeks naar de verdachte thuis gaan en hem meenemen naar het commissariaat om incidenten en verdwijning van bewijsmateriaal te voorkomen. Heel wat verdachten, die nu niet gearresteerd worden, zullen dan wel gearresteerd worden. En dat kan toch ook niet de bedoeling zijn".

* Minister De Clerck besloot hieruit dat het voorstel op minstens drie punten nog grondig moet worden bekeken:

- Wanneer en onder welke voorwaarden is een telefonische oproep voor een verhoor mogelijk?

- Wat moet de politie vermelden als ze iemand wil verhoren? Moeten de misdrijven zelf worden vermeld? Hoe duidelijk moet dat zijn?

- Wanneer kan een verhoor worden uitgesteld en hoe dikwijls kan dit gebeuren?

* Torfs en Taelman vonden tenslotte ook dat de rechtsbijstand niet gratis moet zijn. Torfs: "De betrokkene moet betalen en als hij achteraf onvermogend blijkt te zijn, dan kan hij dat geld terugkrijgen. Hij moet niet verondersteld worden arm te zijn".

De discussie over het meerderheidsvoorstel is nog maar halverwege. Over het verhoor bij de onderzoeksrechter moeten de senatoren nog beginnen. Maar nu al is duidelijk dat het voorstel grondig zal moeten worden bijgespijkerd.

Lees ook:

Senaat discussieert over Salduzregels

De Clerck reglementeert verhoor verdachten

Politieverhoren moeten opgenomen worden

Moet advocaat al bij eerste politieverhoor aanwezig zijn?

Arrestanten hebben voortaan duidelijke rechten