Procureur-generaal Schins wil onderzoeksrechter afschaffen

01/09/'11 John de Wit 1 SEPTEMBER 2011 - Schaf de onderzoeksrechter, de raadkamer en de Kamer van Inbeschuldigingstelling af, vereenvoudig de strafprocedure grondig en beperk het recht om in beroep te gaan. Maak het onmogelijk dat burgerlijke partijen zelf nog strafzaken opstarten. Dat stelde de Gentse procureur-generaal Frank Schins zopas bij de opening van het gerechtelijk jaar in zijn rechtsgebied. Het was zijn laatste openingsrede, want op 30 september gaat Schins met pensioen.

1. WAT IS HET PROBLEEM?

De Gentse procureur-generaal Schins pleitte al eerder voor een ontvetting van de strafprocedure. Bijvoorbeeld toen hij gehoord werd door de Parlementaire Kamercommissie Seksueel Misbruik in de Kerk. Maar in zijn mercuriale (een plechtige openingsrede van het openbaar ministerie ter gelegenheid van het nieuwe gerechtelijk jaar, nvdr) werkte hij zijn ideeën voor het eerst grondig uit. Volgens Schins is de huidige onderzoeksprocedure veel te log en daardoor ontsnappen heel wat zware financiële criminelen aan een terechte vervolging. Hij vertrekt in zijn analyse van de vraag waarom bepaalde onderzoeken zolang duren. Dat kan veel oorzaken hebben. Hij somt er een reeks op: bijzondere complexiteit van de affaire, deskundige onderzoeken die niet af geraken, tekort aan beschikbare politie, te veel betrokken verdachten die allen op een verschillend moment zijn aangehouden en dus op verschillende momenten voor raadkamer en Kamer van Inbeschuldigingstelling moeten komen, problemen om tolken te vinden, internationale opdrachten die blijven aanslepen, allerlei controleprocedures in gerechtelijke onderzoeken die door elkaar worden toegepast met bovendien beroepsmogelijkheden, persoonlijke problemen van de onderzoeksrechter of de parketmagistraat e.d.

Bij de rechter slepen rechtszaken dan weer aan omdat er geen overleg is tussen alle partijen om een bepaalde datum en timing voor de pleidooien af te spreken; omdat sommigen nog snel voor de rechtszaak een andere advocaat kiezen met uitstel tot gevolg; omdat sommige advocaten hun argumenten niet op voorhand aan de tegenpartijen meedelen, zodat de zaak moet worden uitgesteld.

Allemaal oorzaken waarom een bepaalde zaak kan slepen, zo stelt Schins. Maar toch zit een belangrijke oorzaak in de onaangepaste strafprocedure, die nog dateert uit de negentiende eeuw. Ze is op meerdere vlakken onaangepast. Waarom?

* Zware criminaliteit is nu anders dan toen. Ze moet nu op wetenschappelijke wijze worden aangepakt met beleidsplannen op preventief en gerechtelijk vlak. De strafrechtspleging zou dan moeten volgen, maar dat is zeker niet zo.

* De evolutie van de politie wordt niet erkend in de strafprocedure. Agenten zijn nu veel beter opgeleid dan in de negentiende eeuw, maar toch vallen de onderzoeken soms nog onder gerechtelijke stagiairs die daarvoor geen enkele opleiding hebben gehad, terwijl de politiemensen zeer ervaren zijn.

* De politiewet en de strafprocedure hebben ieder hun eigen logica die soms al eens botsen: 27 gerechtelijke arrondissementen maar 195 politiezones maken dat niet altijd de noodzakelijke politiecapaciteit beschikbaar is.

* Het geheim van het onderzoek staat meer en meer onder druk. De wettelijke bepalingen verhinderen bovendien iedere vorm van gewapend bestuur. In de ons omringende landen mogen overheden wel kennis nemen van gerechtelijke gegevens, bij ons is dit niet of nauwelijks geregeld, terwijl dit toch echt wel nodig is.

* Elektronische procesvoering of videoconferenties zijn nog grotendeels nieuwigheden, terwijl ze in de privésector al courant zijn.

* De Europese Unie en het Europees Mensenrechtenhof in Straatsburg evolueren meer en meer naar een Angelsaksisch rechtssysteem dat haaks staat op het onze. De mensenrechten en de invulling daarvan door Straatsburg maken dat de situatie nu heel anders is dan toen de strafprocedure werd gemaakt.

2. WELKE HERVORMINGEN STELT SCHINS VOOR?

Schins wil een aantal hervormingen doorvoeren: hij wil het beroep herdefiniëren en bovendien de onderzoeksrechter, de raadkamer en de kamer van inbeschuldigingstelling afschaffen. Volgens Schins moet het beroep ook geherdefinieerd worden.

2.1. HET BEROEP BEPERKEN

In beroep slepen dossiers zonder aangehoudenen soms jaren aan. De procedure is er totaal verouderd. De Gentse pg pleit voor enkele kleine wettelijke aanpassingen:

* Het beroep moet niet - zoals nu nog - dienen om een rechtszaak gewoon over te doen, maar wel om fouten van de eerste rechter te corrigeren of om de zaak opnieuw te bekijken als ondertussen nieuwe dingen aan het licht zijn gekomen. Een inleidingskamer op het Hof zou kunnen beslissen of er voldoende reden is om in beroep te gaan. Zo kan het aantal beroepen drastisch beperkt worden. (Eerder dit jaar stelde de Brusselse stafhouder Dirk Van Gerven, in navolging de professoren Rogier Decorte en Harry Willekens, voor om het beroep gewoon af te schaffen. Zie: hier, nvdr).

* Wie in beroep gaat moet duidelijk maken tegen welk element van het vonnis hij in beroep gaat. Nu gebeurt dat niet en wordt het hele proces gewoon overgedaan in beroep. De raadsheren vernemen pas op de zitting waarom er beroep is. Zo gaat kostbare tijd verloren, want als de raadsheren op voorhand al de argumenten tegen het eerste vonnis hadden gekend, dan hadden ze het dossier vanuit dat oogpunt kunnen lezen en ook kunnen nagaan of geen nieuwe onderzoeksdaden moeten worden bevolen.

* Schins is verder voor alleenzetelende raadsheren in beroep. De korpschef moet zijns inziens de knoop doorhakken als er drie raadsheren nodig zijn, gezien de belangrijkheid van de zaak, de interne organisatie van het hof of de argumenten van de partij die daarom verzoekt. De voorzitter van een Kamer die in beroep beslist moet veel meer macht krijgen, de mogelijkheid om hem te wraken moet worden beperkt.

2.2. HET GERECHTELIJK ONDERZOEK

Schins wil verder het opsporingsonderzoek en het gerechtelijk onderzoek laten samensmelten en de onderzoeksrechter en de raadkamer afschaffen.

Het opsporingsonderzoek vertegenwoordigt momenteel 93% van alle onderzoeken. Het staat onder leiding van het parket en dat dagvaardt ook rechtstreeks voor de correctionele rechtbank. In een opsporingsonderzoek is geen aanhouding mogelijk. Het gerechtelijk onderzoek staat onder leiding van een onafhankelijke onderzoeksrechter. Als die klaar is gaat het dossier opnieuw naar het parket, dat dan dagvaardt voor de raadkamer. Die beslist of de verdachte naar de strafrechter wordt gestuurd.

Schins constateert dat gerechtelijke onderzoeken in financiële zaken gemiddeld vijf tot zes jaar duren tussen de eerste klacht op het parket en het eerste vonnis. Bij misdrijven met faillissementen is dat 3 tot 4,5 jaar. Veel te lang meent Schins. Dat komt omdat er te veel proceduremogelijkheden zijn om allerlei beslissingen van de onderzoeksrechter te betwisten.

De Gentse pg wil de onderzoeksrechter afschaffen omdat hij niet meer van deze tijd is. De onderzoeksrechter wordt verondersteld onafhankelijk en onpartijdig leiding te geven aan een onderzoek en tegelijkertijd kan hij de verdachte aanhouden. Dat is wel een eigenaardige invulling van onpartijdigheid, meent Schins. De onderzoeksrechter moet zich bovendien niet houden aan om het even welke richtlijn over het vervolgingsbeleid of over de taakverdeling tussen de politiediensten. Dat maakt een efficiënte aanpak onmogelijk. Tenslotte hebben recente wetten de positie van de onderzoeksrechter al uitgehold (het mini-onderzoek bv.).

Nog eigenaardiger vindt Schins de rol van de raadkamer. "Dat is in feite een alleenzetelende rechter. Hij beoordeelt het werk van zijn collega, hoewel ze allebei van dezelfde rang zijn. De raadkamer leidt meestal alleen maar tot vertraging".

Wat stelt Schins voor?

* Het parket moet àlle onderzoeken voeren, het gerechtelijk onderzoek door de onderzoeksrechter wordt afgeschaft. Er komt uitdrukkelijk in de wet dat hij zowel elementen moet navlooien die de onschuld van de verdachte aantonen als elementen die zijn schuld bewijzen. Het parket moet dus onpartijdig zijn.

* Als het onderzoek klaar is, dagvaardt het parket gewoon voor de strafrechter, er is geen tussenkomst van de raadkamer meer, want die wordt ook afgeschaft. (Dit werd eerder al voorgesteld door de toenmalige chef van de financiële sectie van het Brussels parket, Paul Dhaeyer, tijdens een hoorzitting voor de Kamercommissie Fiscale Fraude. Zie: hier, nvdr).

* De onderzoeksrechter wordt een "rechter van het onderzoek". Hij moet nagaan of het parketonderzoek correct en met respect voor de mensenrechten is verlopen. Hij beveelt bijzondere opsporingsmethoden (telefoontap, observatie) eventueel de aanhouding van verdachten en controleert deze maatregelen. Hij controleert ook eventuele fouten en verwijdert nietige stukken uit het dossier. Nu doet de Kamer van Inbeschuldigingstelling dat nog.

* Tegen een beslissing van de rechter van het onderzoek is nog maar in beperkte mate beroep mogelijk, omdat deze rechter veel onafhankelijker is dan de huidige onderzoeksrechter. Dat beroep kan bij een "Kamer van Onderzoek" bij het Hof van Beroep. Die vervangt de huidige Kamer van Inbeschuldigingstelling.

* Het intern geheim van het onderzoek wordt beperkt. De raadsman krijgt bovendien een grotere rol.

* Er komt een tegensprekelijk debat vooraleer iemand wordt aangehouden.

* De burgerlijke partij kan niet meer zelf de strafprocedure starten. Nu gebeurt dat nog in 20% van de gerechtelijke onderzoeken, maar meestal leidt dat tot niets behalve tijdverlies, zo meent Schins. Alleen het parket beslist nog over vervolging. Een burger of een organisatie kunnen niet meer zelf een rechtszaak opstarten. De procureur moet wel motiveren waarom hij niet vervolgt als een benadeelde dat vraagt. Er moet een controle van dit soort beslissingen mogelijk zijn door de rechter van het onderzoek. (Meer over de problemen rond burgerlijke partijstelling, vindt U: hier,nvdr).

* Bijzondere onderzoeken tegen magistraten, ministers of parlementsleden worden gevoerd door de Kamer van het Onderzoek, precies zoals alle andere onderzoeken, maar er komt beroepsmogelijkheid tegen de uitspraak bij het College van Eerste Voorzitters van de Hoven van Beroep. Nu is er in die gevallen geen beroep mogelijk.

Lees ook:

Brussels parketmagistraat wil raadkamer afschaffen

Brussels stafhouder Van Gerven wil het hoger beroep afschaffen