Het rapport-Hammarberg over de mensenrechten in België

22/06/'09 John de Wit 22 JUNI 2009 - Iedere gevangene moet onmiddellijk een eigen bed krijgen en cellen zonder toilet moeten onmiddellijk dicht. Dat schrijft Mensenrechtencommissaris Thomas Hammarberg in zijn rapport over de toepassing van de mensenrechten in België. Hij wil voorts een minimumdienst bij stakingen in de bajes, een onafhankelijk controle-orgaan op de politie, een verbod op een avondklok voor minderjarigen en op mosquito's, de benoeming van de drie Franstalige burgemeesters in de Brusselse Rand en een onafhankelijk controle-orgaan op de gesloten instellingen voor minderjarigen, zoals Mol. Hij wil ook dat die instellingen dichter bij de grote steden liggen. Een analyse van zijn rapport.

De Mensenrechtencommissaris van de Raad van Europa, Thomas Hammarberg, bezocht ons land van 15 tot 19 december 2008 op verzoek van toenmalig premier Leterme. Hij sprak met meerdere verantwoordelijke ministers, niet-gouvernementele organisaties (Amnesty International, Liga voor Mensenrechten, de Vrouwenraad, Vluchtelingenwerk Vlaanderen...) en bezocht een aantal instellingen, waaronder de gevangenissen van Antwerpen en Vorst, het gesloten centrum voor illegalen in Merksplas en het centrum voor criminele minderjarigen in Everberg. Dit soort rapporten schrijft de Commissaris in alle landen van de Raad van Europa.

Vorige week publiceerde Hammarberg zijn rapport over de toestand van de mensenrechten in België. Zijn rapport heeft een hoog moreel gezag. De regering heeft al geantwoord op sommige aanbevelingen, maar zeker niet op allemaal. Op de eis "één gevangene, één bed" zegt ze bv. niets.

Wanneer ze belangrijk of vernieuwend is, zullen we de reactie van de regering tussen haakjes vermelden.

Wat zegt het rapport?

GERECHT

Het Belgische gerecht werkt te traag. Tussen 2004 en 2008 velde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg liefst 70 arresten tegen België over de te lange procesduur in ons land. En dat terwijl België jaarlijks 78 euro per burger aan de functionering van Justitie besteedt en daarmee op de vijfde plaats van alle Europese landen komt, zo merkt Hammarberg op.

Desondanks zijn te weinig magistraten en middelen beschikbaar, vooral in Brussel. Dat is een belangrijke oorzaak van die vertragingen, net als de ingewikkeldheid van de procedures, de gebrekkige organisatie van het gerechtelijk apparaat en het tekort aan versnelde procedures.

POLITIE

* De controle-organen op de politie zijn onvoldoende onafhankelijk. De Algemene Inspectie valt onder de minister van Binnenlandse Zaken, wat niet kan. En in de enquêtedienst van het Comité P zitten te veel gedetacheerde politiemensen. Slachtoffers van politiegeweld of politieracisme worden onvoldoende gehoord en het gerecht veroordeelt te weinig agenten die een scheve schaats rijden.

* Iedere verdachte zou vanaf zijn eerste verhoor door de politie recht moeten hebben op een advocaat. De Grote Franchimont, de nieuwe herziening van de strafprocedure die door de Senaat werd goedgekeurd maar niet door de Kamer, bevatte zo'n bepaling. De Mensenrechtencommissaris betreurt dat die hervorming nooit is goedgekeurd. Hij wijst erop dat de aanwezigheid van een advocaat bij ieder verhoor nu verplicht is door de arresten-Salduz en Panovitz van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens.

(De regering antwoordt op dit laatste punt dat ze een ruime consultatieronde met de betrokken groepen is gestart om na te gaan hoe de verplichte aanwezigheid van de advocaat bij ieder politieverhoor kan worden gerealiseerd.)

GEVANGENISSEN

* 75% van de gevangenisen zijn overbevolkt en soms tot 150%. We klagen dit al aan sinds 1994, maar het blijft zo. De penitentiaire administratie "ondergaat" de overbevolking, ze voelt zich onmachtig omdat ze geen nieuwe gedetineerden kunnen weigeren als een bajes vol zit.

Deze overbevolking schendt de rechten van de gevangenen op het vlak van hygiëne, promiscuïteit en veiligheid. Onvoldoende linnen, onvoldoende eten, onvoldoende douches, te weinig bezoekmogelijkheden. In Antwerpen zitten tien mensen in cellen voor vier personen en drie in een cel voor één persoon. Honderd gedetineerden slapen er op de grond, ze hebben geen bed. Dat kan helemaal niet en het moet onmiddellijk veranderen. De overbevolking mag dan groot zijn, het rechtvaardigt niet dat gevangenen geen bed hebben.

In Vorst worden gebroken ruitjes niet vervangen, zodat de gevangenen in de winter in de vrieskou moeten slapen. Ook dit moet onmiddellijk hersteld worden. De vleugels in Vorst waar gevangenen werken moeten onmiddellijk dicht, omdat de hygiënische omstandigheden er zo slecht zijn. De Commissaris wil overigens dat alle cellen zonder toilet onmiddellijk dicht gaan.

* Verdachten en veroordeelden worden nog altijd niet volledig gescheiden.

* De gezondheidszorg in de bajes blijft slecht georganiseerd: het duurt te lang vooraleer een arts of verpleger bij een gevangene langskomt en hij heeft te weinig tijd voor zijn patiënt. Er zijn te weinig cipiers om medische transferten mogelijk te maken.

De psychiatrische annexen zitten overvol. Die van Antwerpen herbergt 100 personen met zware psychische stoornissen, terwijl er slechts een capaciteit is voor 51. Bovendien worden steeds meer geïnterneerden in "gewone" cellen geplaatst.

* Meerdere bepalingen uit de wet-Dupont, die rechten voor gevangenen garandeert, zijn nog niet uitgevoerd. Zo is er nog altijd geen onafhankelijke controle van de gevangenissen mogelijk. Weliswaar zijn er toezichtscommissies en een Centrale Toezichtsraad, maar die zijn niet geprofessionaliseerd en een aantal commissies werkt zelfs gewoon niet. De controles op de rechten van de gevangenen zijn te versnipperd en te beperkt.

Er is ook nog altijd geen klachtrecht van gevangenen bij beklagcommissies. Dat stond nochtans ook in de wet Dupont.

De Mensenrechtencommissaris vindt het wel positief dat de Federale Ombudsman zittingen in de gevangenissen gaat houden om de klachten van de gedetineerden te aanhoren.

* Voor Hammarberg kan het ook niet dat je geen enkel diploma moet hebben om cipier te worden. Weliswaar duurt de opleiding van cipiers sinds 2007 drie maanden in plaats van 6 weken, zoals vroeger, maar dat is nog te weinig. Er zijn - gezien de overbevolking - ook te weinig cipiers.

(De regering antwoordt hierop dat de duur van de opleiding wellicht in januari 2010 zal worden opgetrokken tot 12 maanden. Ook de manier van recruteren zal worden herzien.)

* De voorbije drie jaren waren er zoveel stakingen, met soms als gevolg dat geen enkele cipier werkte. De Mensenrechtencommissaris wil een minimumdienst bij stakingen van de bewaarders.

* Hammarberg nam nota van het Masterplan van de regering om 2.522 cellen bij te bouwen tegen 2012. Maar voor hem moet het bijbouwen van cellen "uitzonderlijk" blijven. Hij wil liever een politiek die het aantal gedetineerden beperkt.

MIGRATIE EN ASIEL

* De Commissaris is tevreden met de wijziging van de asielwet, maar een aantal punten blijven onvoldoende. Zo meent hij dat de Dienst Vreemdelingenzaken te snel een tweede of derde asielverzoek van dezelfde persoon nafwijst. De advocaten van dit soort asielvragers krijgen onvoldoende de mogelijkheid om nieuwe elementen aan te dragen om die nieuwe asielvraag te ondersteunen en er is geen beroep mogelijk tegen een verwerping door DVZ.

* De Raad voor Vreemdelingenbetwistingen, die het beroep behandelt tegen geweigerde asielaanvragen, kan niet zelf een eigen onderzoek doen. Hij moet zich steunen op het dossier van de eerste beslisser (het Commissariaat-Generaal voor de Vluchtelingen). Het is ook te moeilijk voor de asielzoekers om een gratis tolk te krijgen.

* De regels voor gezinshereniging zijn te streng sinds de recente wet.

* Er worden teveel asielzoekers opgesloten: 730 in 2008. De helft van deze groep zijn gewoon migranten die in de luchthaven van Zaventem opgepakt worden zonder geldig ticket. Mensen die aan de grens asiel hebben gevraagd moeten dezelfde rechten en procedures hebben als mensen die dat in het binnenland deden. Dat is momenteel niet zo.

* Minderjarigen van wie de leeftijd niet zeker is kunnen nog altijd worden opgesloten tijdens het onderzoek. Dat gebeurde met 51 jongeren in 2007. Er is geen formele procedure om die leeftijd vast te stellen.

ILLEGALEN

* Vooraleer een illegaal te verwijderen mag men hem twee maanden opsluiten in een gesloten centrum. Die termijn is verlengbaar, maar kan slechts maximum 8 maanden duren. Volgens de Menserechtencommissaris neemt de Belgische regering een loopje met deze regeling. Als een illegaal zoveel stampei maakt dat zijn verwijdering onmogelijk wordt, dan wordt hij teruggebracht naar het gesloten centrum. Dan verlengt men zijn termijn van twee maanden niet, maar start telkens een nieuwe termijn van twee maanden, zodat hij in de praktijk onbeperkt opgesloten kan blijven. Dat kan volgens de Mensenrechtencommissaris niet.

(De regering antwoordt hierop dat het Europees Hof voor de Rechten van de Mens op 2 juni 2005 besloot dat deze praktijk in overeenstemming is met de mensenrechten.)

* Hammarberg wil dat geen enkele minderjarige nog in een gesloten centrum moet verblijven. Hij juicht het systeem van minister Turtelboom toe. Turtelboom brengt gezinnen met kinderen die verwijderd moeten worden onder in gewone rijhuizen en sluit ze niet meer op in een centrum. Ze krijgen een coach om hun verwijdering te begeleiden. Volgens Hammarberg zijn er wel te weinig coaches.

* De leefomstandigheden in sommige centra voor illegalen zijn onaanvaardbaar. In Merksplas en Brugge heb je een groepsregime, waardoor er onvoldoende intimiteit is voor de illegalen. Ze krijgen te weinig douches en moeten met zestien in slaapzalen overnachten. Kan niet, vindt de Mensenrechtencommissaris. In deze centra is het ook te moeilijk om een degelijke medische zorg te organiseren.

* Illegalen met psychiatrische problemen worden zonder wettelijke basis in een isoleercel geplaatst, zonder dat de duurtijd hiervan op voorhand vastligt.

* De klachtencommissie voor illegalen is niet onafhankelijk en partijdig.

(De regering antwoordt hierop dat het secretariaat van de Commissie voortaan onder rechtstreeks gezag van haar voorzitter komt en niet meer onder dat van binnenlandse zaken, zoals tot voor kort het geval was.)

* Er moet een juridische permanentie komen in de centra voor illegalen, zodat dezen hun rechten makkelijker kunnen afdwingen.

(De regering antwoordt hierop dat de Dienst Vreemdelingenzaken voor zo'n permanentie gewonnen is en dat dit momenteel wordt onderzocht in het kader van de gratis rechtbijstand.)

* Als een illegaal wordt opgesloten om verwijderd te worden uit het land, dan kan hij daartegen momenteel in beroep gaan bij de raadkamer. Maar die controleert alleen of alles volgens de wet verliep, ze gaat niet na of het wel nodig was om de illegaal op te pakken. Het is m.a.w. geen echt beroep. Dat moet veranderen, meent de Mensenrechtencommissaris.

* De criteria voor regularisatie van illegalen moeten snel verduidelijkt worden. Die mogen niet discrimineren. Volgens de Mensenrechtecommissaris bevat het regeerakkoord "een nieuw programma van regularisatie", vergelijkbaar met dat de regularisatie van 2000.

(De regering antwoordt hierop dat minister Turtelboom de criteria voor regularisatie reeds heeft uitgebreid: families met schoolgaande kinderen die voor 2007 asiel aanvroegen kunnen nu ook geregulariseerd worden.)

DISCRIMINATIE

* De Mensenrechtencommissaris "is onder de indruk van het toegewijd werk van het Centrum voor Gelijkheid van Kansen". Hij betreurt dat er nog altijd geen instituut is dat discriminaties op grond van taal moet afhandelen.

* Hij wil bovendien dat het Centrum voor Gelijkheid van Kansen en Racismebestrijding ook bevoegd wordt voor discriminaties op grond van decreten van de Gemeenschappen en Gewesten. Het gaat dan om discriminaties in het onderwijs, bij de VDAB, op de Lijn. Het CGKR moet als een soort koepel boven de verschillende overheden staan om discriminatie aan te pakken. Maar dan moet het ook veel meer geld krijgen.

* Er is nog altijd een loonkloof tussen mannen en vrouwen. Die bedraagt voor de voltijdse banen in de industrie en de dienstensector gemiddeld 15%. Bij jonge vrouwen tussen 25 en 30 jaar is die loonkloof zelfs versterkt. Dat moet veranderen.

* De Mensenrechtencommissaris vindt het positief dat de regering recentelijk de strijd tegen het echtelijk geweld fors heeft opgevoerd. Maar toch is er nog geen globale strategie en bovendien is het vaak nog te moeilijk om geslagen vrouwen en hun kinderen onmiddellijk elders te huisvesten.

TAALPROBLEMEN

* De discriminaties op het vlak van taal blijven bestaan, zolang het Kaderverdrag tot Bescherming van de Minderheden van juli 2001 niet geratificeerd is. Voor de Mensenrechtencommissaris is deze ratificatie zelfs zijn eerste aanbeveling.

(De regering antwoordt hierop dat zij bij de ondertekening een voorbehoud heeft gemaakt en dat dit verdrag geen afbreuk mag doen aan de basisprincipes waarop de Belgische federale staat is gebouwd.)

* De drie Franstalige burgemeesters uit de Rand rond Brussel (François Van Hoobrouck d'Aspre uit Wezembeek-Oppem, Arnold d'Oreye de Lantremange uit Kraainem en Damien Thiéry uit Linkebeek), die overigens weigeren om de taaldecreten van de Vlaamse Gemeenschap toe te passen (maar dat laatste vermeldt de Mensenrechtencommissaris niet in zijn rapport), moeten onverwijld worden benoemd en het moet mogelijk zijn om de gemeenteraden in de faciliteitengemeenten ook deels in het Frans te houden.

* Kennis van de streektaal vereisen om een beroep te kunnen doen op de gemeentelijke diensten, werkt stigmatiserend tegenover mensen die geen Nederlands kennen "en het bedreigt de inspanningen om verdraagzaamheid en diversiteit te bevorderen".

* De Mensenrechtencommissaris heeft ook gehoord van "mogelijke onvolkomenheden bij de Brusselse openbare diensten op het vlak van kennis van het Nederlands, in het onderwijs, de administratie en de gezondheidszorg". Maar volgens hem heeft het Brussels Gewest alle nodige maatregelen genomen en zijn al heel positieve resultaten bereikt op het vlak van gezondheidszorg.

* Het rapport wil dat alle ambtenaren en alle verkozenen een speciale vorming krijgen over de verplichtingen van de antidiscriminatiewet met een bijzondere aandacht voor taaldiscriminatie.

KINDEREN

* Er is nog altijd geen Kinderrechtencommissaris in de Duitse Gemeenschap. Dat moet opgelost worden.

* De Mosquito, een toestelletje dat een geluid produceert dat alleen minderjarigen kunnen horen en dat bedoeld is om hangjongeren te verjagen, moet verboden worden.

* Een avondklok voor minderjarigen zoals in een aantal Waalse gemeenten, maar ook in Turnhout, kan voor de Commissaris niet. "Ze stigmatiseert jongeren en beperkt hun vrijheid van komen en gaan op discriminerende wijze".

Het opleggen van gemeentelijke administratieve sancties tegen minderjarigen gebeurt dan weer door een ambtenaar "die niet onafhankelijk is".

* Er is geen controle-instantie en klachtenmechanisme voor mistoestanden in de gesloten instellingen voor minderjarigen, zoals bv. Mol.

* Criminele jongeren die in Everberg opgesloten worden, hebben een verschillend tuchtregime al naargelang ze Nederlandstalig of Franstalig zijn. Dat kan niet. In geen geval mogen Franstalige criminele jongeren in Everberg nog in Vlaamse cellen daar gestopt worden.

* De gesloten centra voor minderjarigen liggen te ver van de bewoonde wereld. Everberg ligt 7 km van het dichtst bijzijnde station en er is geen enkele bus binnen de 3 km. Saint-Hubert, waar in de toekomst veel Brusselse jongeren geplaatst zullen worden, ligt op 160 km van Brussel. Dat bedreigt de sociale en familiale relaties van de criminele minderjarigen en maakt het voor de advocaten veel moeilijker om hen te verdedigen. Er moet minstens overal een degelijk openbaar vervoer komen.

* De Mensenrechtencommissaris "vreest dat de uitbreiding van het aantal plaatsen voor criminele minderjarigen in gesloten instellingen het aantal opsluitingen van die minderjarigen zal doen toenemen".

* De uithandengeving van criminele minderjarigen om hun misdrijven te laten behandelen door een gewone rechter voor volwassenen, leidt er nog altijd toe dat minderjarigen samen met meerderjarigen worden opgesloten. Dat kan niet.

DIVERSEN

* De misdrijven in de antiterrorismewet zijn onvoldoende precies omschreven. Deze wet bedreigt de rechten van de verdediging. De Commissaris wil bovendien dat de onderzoeksmethoden om terrorisme op te sporen worden beperkt.

(De regering merkt hierbij op dat de antiterrorismewet de verplichte omzetting is van een Europese richtlijn en dat de BOM-wet, na een aantal vernietigingen door het Grondwettelijk Hof, voldoende garanties voor de mensenrechten bevat.)

* Er is nog altijd geen nationaal actieplan voor de mensenrechten en evenmin een coördinatie-orgaan dat alle instellingen die op dat vlak actief zijn overkoepelt. Beide zijn dringend nodig.

BEDENKINGEN

1. Het rapport bevat een reeks interessante aanbevelingen, die wijzen op serieuze pijnpunten in ons mensenrechtenbeleid. Sommige van die punten zijn helaas al meerdere keren aangekaart, maar het beleid reageert er niet op.

2. Toch is het rapport eenzijdig, zowel in de selectie van de onderwerpen als in de wijze waarop het deze onderwerpen behandelt. Het rapport vermeldt niets over de rechten van patiënten, over die van slachtoffers van misdrijven en over die van senioren (bv. in rusthuizen). Blijkbaar is er terzake geen probleem. Dat laatste is natuurlijk onjuist, maar er is momenteel geen enkele mensenrechtenorganisatie die zich om senioren en patiënten bekommert. De mensenrechtenorganisaties zouden wat meer diversiteit mogen steken in de keuze van de onderwerpen die ze behandelen.

Door die eenzijdige onderwerpenkeuze vergroot het rapport de problemen van sommige groepen, zoals illegalen, dan weer uit. De Mensenrechtencommissaris is blijkbaar het slachtoffer geworden van de eenzijdige lobbying in de mensenrechtensector.

3. Ook de wijze waarop hij onderwerpen, die hij wel vermeldt, behandelt, is niet altijd volledig of objectief. Het Centrum voor Gelijkheid van Kansen en Racismebestrijding wordt gewoon geprezen voor zijn beleid, van enige kritische evaluatie (bv. over de verschillende behandeling van allochtonen en homoseksuelen door dit eigenste CGKR; over de discussie met betrekking tot het onduidelijke vervolgingsbeleid van het CGKR of met betrekking tot de bevoegdheid voor taalconflicten die teruggaan op etnische afstamming) is geen sprake.

Vooral op het vlak van taaldiscriminatie is de Mensenrechtencommissaris partijdig. Hij neemt de standpunten van de Franstaligen over zonder voldoende kritische verificatie. Dat ondermijnt het sérieux van het hele rapport, dat toch wel een aantal waardevolle elementen aandraagt voor het mensenrechtenbeleid.