Het Antwerps straatverbod ter discussie

20/06/'08 John de Wit

9 AUGUSTUS 2005 - "Juridisch gezien is het Antwerpse straatverbod in orde, maar er rijzen grote vragen over de effectiviteit en over de controle op deze maatregel". Dat zegt Tom De Sutter, een advocaat die aan de Universiteit van Gent een studie maakte over het straatverbod.

Bij ernstige overlast kan de Antwerpse burgemeester sinds einde mei 2005 in uitzonderlijke omstandigheden iemand voor acht dagen verbieden om in een bepaalde straat te komen als de openbare orde daardoor wordt hersteld en de overlast verdwijnt. De maatregel kan bij herhaling voor 14 dagen worden opgelegd en bij verdere herhaling voor een maand. De betrokkene kan in beroep bij de Raad van State en bij de kortgedingrechter.

Het straatverbod was zeer omstreden. Vooral Groen! was radicaal tegen op juridische gronden, maar volgens meester De Sutter is er juridisch gezien weinig aan te merken op het straatverbod: "Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft al twee keer een soortgelijk straatverbod uit Nederland getoetst aan de mensenrechten en het aanvaard." Dat was in de zaken Oliveira en Landvreugd van 4 juni 2002. In principe mag men iemands bewegingsvrijheid niet beperken.

"Een straatverbod druist dus in tegen artikel 12 van onze Grondwet dat het recht op vrijheid garandeert", zegt De Sutter. "Een straatverbod is een erg verregaande maatregel, maar hij is mogelijk als je hem neemt in het algemeen belang en hem grondig verantwoordt. Hij moet ook in verhouding staan tot het doel dat je wil bereiken. Een straatverbod mag pas in uitzonderlijke omstandigheden als er heel grote overlastproblemen zijn en je de openbare orde in een wijk niet meer op een andere manier kan handhaven."

De maatregel van Antwerpen is wettelijk?

Ja. Hij heeft een wettelijke basis in het politiereglement van de stad Antwerpen. Hij is een uitvoering van artikel 135 van de Gemeentewet dat zegt dat de gemeente alle nodige maatregelen moet nemen om overlast tegen te gaan. Het straatverbod is géén straf, maar een maatregel om de openbare orde te herstellen. Voor Straatsburg moet zo'n maatregel toegankelijk, duidelijk en voorzienbaar zijn. De term 'ernstige overlast' blijft vaag, maar Straatsburg aanvaardt vagere termen als het niet anders kan en als er verder voldoende andere waarborgen zijn. Welnu: hier kan het moeilijk anders. Men kan immers niet alle mogelijke vormen van ernstige overlast in een politiereglement zetten. Bijvoorbeeld het aanhoudend aan- en afrijden van auto's in een woonwijk. Er zijn diverse vormen van overlast die niet te voorspellen zijn. Voor Straatsburg is het vooral belangrijk dat de betrokkene wist voor welke feiten hij een straatverbod kon krijgen en ook dat hij zijn gedrag daaraan kon aanpassen. In het Antwerpse reglement staat dat de betrokkene eerst op voorhand schriftelijk moet worden gewaarschuwd én moet worden gehoord. Een straatverbod kan pas als de feiten zich blijven herhalen en voldoende ernstig zijn.

Is zo'n beperking van de vrijheid van komen en gaan wel nodig in een democratie?

Het mag van Straatsburg alleen maar in dat geval. Een straatverbod kan dus pas als er een ernstige noodtoestand is, die enkel kan verholpen worden met noodmaatregelen. De gewone middelen om de orde te handhaven moeten dus gefaald hebben. Het Antwerpse reglement komt tegemoet aan de rechtspraak door beperkingen in ruimte (tot welke straten) én in de tijd in te bouwen.

Toch hebt U problemen met het straatverbod?

Juridisch gezien voert men iets in uit het Angelsaksische recht dat bij ons ongebruikelijk is. Het valt nog af te wachten hoe de Raad van State daar op reageert. Maar mijn belangrijkste probleem betreft de effectiviteit van deze maatregel. Ik vrees dat hij het probleem niet zal oplossen, ik twijfel ernstig aan zijn nut. Men wil hem blijkbaar vooral toepassen op he- roïnehoertjes, rondhangjongeren en bedelaars. Als die het straatverbod niet naleven, krijgen ze een administratieve boete van maximaal 250 euro (125 euro voor minderjarigen). Ik vrees dat de naleving van dat verbod moeilijk te controleren zal zijn door de politie, maar bovendien dat de problemen daarna van de ene (verboden) straat naar de andere (toegelaten) straat zullen verschuiven. Daar is de openbare orde niet mee gebaat. Bovendien heeft zo'n bijkomende administratieve boete allicht geen nuttig effect op de betrokkenen vermits het veelal om sociaal zwakkeren en marginalen zal gaan.

Kan het straatverbod worden toegepast op een illegaal?

Ja, maar het is absurd. Een illegaal heeft namelijk al een straatverbod voor àlle Belgische straten. Als hij er dan toch nog is én ernstige overlast veroorzaakt, dan geeft men toe dat het beleid gefaald heeft. En dan zou men zo'n loodzware procedure met schriftelijke verwittigingen, hoorrecht én beroep gaan toepassen voor een illegaal? Het kan, maar het is absurd.

U ziet ook een probleem met de controle?

Ik denk inderdaad dat de kans op een beroep bij en controle door de rechter eerder fictief is als je ziet tegen wie het straatverbod zich richt. Het eerste verbod duurt maximum acht dagen. Een uiterst dringende procedure bij de Raad van State en de burgerlijke kortgedingrechter zijn mogelijk. Zullen de mensen die zo'n verbod krijgen, die beroepsprocedures kennen en snel genoeg reageren? Ik denk het niet: het zijn doorgaans kansarmen en marginalen die niet over deze kennis of middelen beschikken. Dan blijft de uitspraak van de Raad van State nog interessant, omdat ze de criteria kan vastleggen waaraan een straatverbod moet voldoen, maar zo'n uitspraak valt dan meestal pas 4 jaar later. En dan heeft ze voor de betrokkene geen nut. Daarom pleit ik voor een bijkomende controle door de Vlaamse minister van Binnenlandse aangelegenheden en de Antwerpse provinciegouverneur. Die zouden alle straatverboden kunnen opvragen en nagaan of het gemeentelijk reglement correct werd toegepast. Enige controle op beperkingen aan grondrechten is een must. Want de grenzen van een nieuwe bevoegdheid worden altijd afgetast.

De Liga gaat nu naar de Raad van State?

Een goede zaak. We zullen zien wat die ervan vindt. De Raad van State kan duidelijke krijtlijnen trekken en de bestaande onzekerheid wegwerken. Dit is het belang van alle betrokken partijen.

Lees ook:

Overlastboetes vanaf 12 jaar?

Turnhout geeft nalatige ouders overlastboetes