De Clerck's zeven prioriteiten in de strafuitvoering

05/03/'10 John de Wit 5 MAART 2010 - Justitieminister De Clerck (CD&V) deelde deze week mee welke zeven punten hij prioritair wil behandelen in de sector van de strafuitvoering. Daartoe behoren: de internering, de uitvoering van de straffen onder de drie jaar, de gevangenisbouw, het elektronisch toezicht. Behoren er niet toe: de voorlopige hechtenis, de hervorming van de jeugdbescherming, de vreemde gedetineerden. De minister zette die prioriteiten uiteen tijdens het parlementaire debat over zijn strafuitvoeringsnota. De Clerck zegde nog dat Ecolo het nut van een jeugdgevangenis in Achêne in vraag stelt en dat in de toekomst seksuele delinquenten in de gevangenis tot therapie verplicht zullen kunnen worden. De aanvankelijke nota werd door de meeste partijen vrij negatief onthaald, ook door Open Vld en PS.

HET DEBAT

Tijdens het debat over de strafuivoeringsnota (voor de inhoud van de nota zelf, zie: hier) beklemtoonde iedereen dat het niet om een nota van de regering ging, maar alleen van minister De Clerck zelf. Volgens de meesten had de nota daardoor precies wat minder betekenis. De minister antwoordde hierop dat hij deze nota gemaakt heeft om een groot debat te organiseren in het parlement en ook om een document te hebben dat hij kan afgeven aan alle groepen die bij hem met eisen en verzuchtingen komen, zodat zij het globale plaatje kunnen zien.

Sabien Lahaye-Battheu en Carina Van Cauter (Open Vld) vroegen zich af of De Clerck nog het beleid van zijn voorganger Jo Vandeurzen uitvoert, dan wel "zijn vroeger reductionistisch beleid" uit de tijd van Dutroux. Vandeurzen wilde cellen bijbouwen, De Clerck I wilde het aantal cellen verminderen. Welk beleid voert De Clerck II, zo wilden zij weten. Zij vonden in de nota immers geen status-questionis over het aantal bij te bouwen cellen, hoewel die beloofd was en het bijbouwen van cellen toch dringend nodig is.

Lahaye-Battheu en Van Cauter meenden verder dat het onwettig is om de parketten richtlijnen te geven om bepaalde straffen te vorderen. En het was volgens hen eveneens onwettig om de uitvoering van de straffen onder de drie jaar per circulaire door de parketten te laten doen, terwijl dat volgens de wet door de strafuitvoeringsrechtbanken (SURB's) moet gebeuren. Bovendien vonden ze dat De Clerck het regeerakkoord niet uitvoert, als hij het elektronisch toezicht voorlopig beperkt tot veroordeelden.

Ze pleitten ook voor meer daadkracht bij de inning van de penale boetes, die door de strafrechter zijn opgelegd en waarvan nu volgens hen slechts de helft wordt geïnd. De liberale excellenties drongen tenslotte aan op een wijziging van de wet op de jeugdbescherming, zodat minderjarige criminelen efficiënter kunnen worden aangepakt.

Karin Lalieux (PS) wilde "de strafuitvoeringsrechtbanken niet ontmantelen" en kantte zich tegen de plannen om het parket te laten beslissen over de manier waarop straffen onder de drie jaar worden uitgevoerd. Ze keerde zich ook tegen een nultolerantie voor drugsgebruik in de gevangenissen, omdat repressie "het laatste middel moet zijn". Voor Lalieux moet men eerst meer hulpverlening realiseren in de gevangenissen.

De oppositie vond dat er niets zinvols in de nota stond. Het scherpst was Renaat Landuyt (sp.a). "Deze nota bevat geen concrete beslissingen. Het is de zoveelste nota met leuke ideeën. Bijna 10.600 gevangenen voor iets meer dan 8.500 gevangenisplaatsen, gevangenisstraffen van minder dan drie jaar die niet worden uitgevoerd, jeugdcriminelen die op vrije voeten blijven wegens een voortdurend gebrek aan plaatsen in jeugdinstellingen en een niet te onderschatten gevoel van straffeloosheid bij het merendeel van de bevolking. En dan komt de minister met een nota!", zo luidde het. "Het Masterplan voor justitie zou 2.500 extra plaatsen realiseren tegen 2012. Op dit moment is er nog geen enkele bouwvergunning afgeleverd en voor bepaalde gevangenissen is zelfs nog geen locatie bekend."

Ook Bart Laeremans (VB) viel scherp uit. "De Clerck houdt geen rekening met de nultolerantie in Kuregem (Anderlecht). Er komt geen lik-op-stukbeleid, want daarvoor zal het geplande aantal cellen niet volstaan. Er komen wel wat cellen bij, maar alleen om het comfort van de huidige gedetineerden verbeteren. Heel wat straffen blijven onuitgevoerd". Laeremans verzette zich tegen de geplande afbraak van de gevangenissen van Vorst en Sint-Gillis als Brussel een nieuwe gevangenis krijgt in Haren. "De Clerck voert niet het regeringsbeleid uit, maar het beleid uit zijn eerste periode. Hij is nog steeds een reductionist, die stelselmatig de opgelegde straffen wil verkorten. Hij laat zich nog steeds inspireren door de extreem-linkse criminologen van de VUB."

Stefaan Van Hecke (Groen!) vond de nota "geen aanzet voor een echt vernieuwend beleid". Volgens hem komt er met de bouw van de interneringsinstellingen in Gent en Antwerpen maar een oplossing voor de helft geïnterneerden die nu in de bajes verblijven. Wat met de andere helft? Ook de drugsproblematiek in de gevangenissen wordt z.i. onvoldoende aangepakt. Hij wil de hulpverleningsprojecten veralgemenen en ook drugshonden inschakelen om de gevangenissen drugsvrij te houden. "Een voorstel van het Vlaams Belang", riep De Clerck uit. Maar Van Hecke liet zich niet doen: "Ik verdedig dit al twee jaar lang. We hebben het in Canada gezien, het werkt efficiënt. Dit heeft met het Vlaams Belang niets te maken".

ZEVEN PRIORITEITEN

In zijn reactie ging de minister sporadisch in op de kritieken, maar kondigde hij tot ieders verrassing zeven prioriteiten in de strafuitvoering aan.

1. De internering

België telt zo'n 4.000 geïnterneerden, waarvan er in 2009 1.094 in de gewone gevangenissen verbleven, meestal zonder therapie. Dat is 10% van de gevangenisbevolking. Wat wil De Clerck hieraan doen?

* Een Luikse werkgroep onder leiding van procureur-generaal Visart de Bocarmé heeft een lijst gemaakt van artikelen uit de nieuwe interneringswet van 21 april 2007, die moeten worden veranderd. De wet is nog niet van kracht, maar De Clerck onderzoekt nog dit jaar hoe ze stapsgewijs in werking kan treden. De Gentse raadsheer Heymans, die momenteel druk bezig is met het onderzoek naar de Fortislekken, wordt na afloop van dit dossier belast met de opvolging van de problematiek van de geïnterneerden.

* In 2008 werd beslist om in het externe zorgcircuit 560 plaatsen voor geïnterneerden te scheppen. Daarvan zijn er momenteel al 75 gerealiseerd (32 bedden in intensieve zorg, 15 PVT-bedden (bedden in psychiatrische verzorgingstehuizen, bestemd voor "gestabiliseerde" patiënten, nvdr) en 28 plaatsen in beschut wonen). Daarnaast zijn er nog eens 19 crisisbedden bijgekomen, aldus de minister. Hij wil dit plan verder uitwerken. De kosten komen helemaal ten laste van de begroting van Volksgezondheid.

* Ook in de gevangenissen zelf gebeurt iets. In 2008 kreeg Turnhout een nieuwe afdeling voor psychotische geïnterneerden (12 plaatsen), in 2009 kwamen er 60 plaatsen bij in Merksplas voor mentaal gehandicapte geïnterneerden, in oktober 2009 kreeg Paifve een vernieuwde vleugel van 41 plaatsen voor geïnterneerden.

* Bovendien komen er twee gesloten instellingen voor geïnterneerden, één in Gent en één in Antwerpen. Die moesten eigenlijk al opengegaan zijn in juni 2009 (!), maar door allerlei omstandigheden buiten de wil van Justitie om is men nog niet eens aan de bouw begonnen.

De bouw van de gesloten instelling in Gent (272 geïnterneerden) loopt vertraging op omdat het Vlaams Gewest op 23 december 2009 de bouwvergunning heeft geweigerd omdat er - ondanks herhaalde opmerkingen hieromtrent - geen overleg was geweest met de Vlaamse Bouwmeester. Die laatste had op 12 augustus 2009 wel een advies afgeleverd, maar omdat er geen voorafgaand overleg was vond hij het "quasi onmogelijk om in deze fase van het project nog op een zinvolle manier mijn adviserende rol in te vullen".

(In zijn advies vond de Bouwmeester o.a. dat het bouwproject niet geïntegreerd was in de omgeving. "Er is een metershoge betonnen muur met draadstructuur, die de site volledig afsluit, terwijl alternatieve afsluitingen mogelijk zijn". Het ontwerp bevat z.i. ook te weinig "buitenruimtes", het gebouw bezet het grootste deel van de site. Het project is zijns inziens ook niet zuinig genoeg met energie: een groot deel van de kamers is naar het noorden gericht en dat is niet zinvol. De patio's zijn te klein in verhouding tot de grootte van de vleugels waar ze in zitten, nvdr).

De Clerck gaf - ondanks aandringen van Carina Van Cauter (Open Vld) - geen timing wanneer dit in orde zal zijn. De minister hoopt dat men "einde dit jaar kan beginnen bouwen". Hij wees ook geen verantwoordelijken voor de vertraging aan. Ook daarop had Van Cauter aangedrongen, omdat het volgens haar "eigenaardig" is dat men zoiets belangrijks als het voorafgaand overleg met de Vlaams Bouwmeester zou vergeten.

Voor de interneringsinstelling van Antwerpen zijn "de teams aangewezen die een project mogen indienen". Maar daar moet de ministerraad nog beslissen om de opvangcapaciteit uit te breiden van 120 naar 180 geïnterneerden. Ook hier wil de minister nog dit jaar met de bouw beginnen.

2. Het overleg met de gemeenschappen

Er komt een overleg met de gemeenschappen (en soms met de gewesten) over zes verschillende thema's: de alternatieve straffen en dan vooral de leermaatregelen (vormingen die aan verkeerszondaars en familiale geweldplegers worden opgelegd); de diverse vormen van bemiddeling in de hele strafprocedure; de slachtofferzorg; de begeleiding en behandeling van seksuele delinquenten; de sociale reïntegratie en het detentietraject in de gevangenissen; psychiatrische problemen en mentale handicaps bij gedetineerden.

De minister wil zeker de akkoorden over begeleiding van seksuele delinquenten herzien en een nieuw akkoord sluiten over de leerprojecten. De andere akkoorden worden geëvalueerd, geactualiseerd en op elkaar afgestemd. Niet alleen moeten de gemeenschappen akkoord gaan, maar ze moeten ook de maatregelen met dezelfde snelheid uitvoeren.

3. De Commissie strafrecht

Deze commissie van deskundigen moet de strafmaten bestuderen, moderniseren en op elkaar afstemmen. Ze moet bepalen welke straffen nodig zijn voor welke misdrijven. Ze zal het regeringsvoorstel uit 2004 bestuderen. Dat houdt in dat celstraffen onder de zes maanden worden afgeschaft om alternatieven meer kansen te geven. Volgens De Clerck kan de Commissie "vrij snel" opgericht worden.

4. De gevangenisbouw

De minister zegde niet hoeveel cellen er tijdens deze legislatuur al zijn bijgekomen, maar gaf wel een beperkte stand van zaken.

* Voor de geplande nieuwbouw in Dendermonde (444 cellen), Leuze-en-Hainaut (300 cellen), Beveren (300) en Marche-en-Famenne (300, ter vervanging van de gevangenissen van Namen en Dinant) bereiden zeven consortia een dossier voor. Zij kregen daartoe op 18 januari 2010 een bestek. Die dossiers zullen in mei aan een nieuwe jury worden voorgelegd en die beslist nog in juni. Dan worden vier equipes aangeduid om de gevangenissen te bouwen volgens het DBFM-beginsel (design, build, finance and maintain): de equipes ontwerpen de bajes, bouwen ze, financieren ze en onderhouden ze. Deze gevangenissen zouden tegen einde juni 2013 volledig klaar moeten zijn.

* De projecten voor de bouw van de gevangenis van Sambreville-Auvelais (300 cellen) zitten strop. De voorgestelde grond is te vervuild, de draagkracht van de grond is te klein, er is te veel reliëf, de site is onvoldoende toegankelijk, de sanering is te duur. Het Waalse Gewest zal een andere site moeten voorstellen.

* De Brusselse gevangenis (1060 cellen, ter vervanging van Sint-Gillis, Vorst en Berkendael) komt in Haren en wordt eveneens gebouwd volgens het DBFM-principe. "De grond wordt in ieder geval niet goedkoop", zo stelde De Clerck. De gevangenis zal ook een beveiligde assisenzaal hebben. De drie bestaande Brusselse bajessen (Vorst, Sint-Gillis en Berkendaal) worden gesloten en zullen niet meer als bajes worden benut.

* De Franstalige Gemeenschapsminister Evelyne Uyttebroeck (Ecolo) twijfelt aan het nut van een jeugdgevangenis in Achêne (120 cellen). Die was gepland om de Franstalige minderjarigen en jonggestraften uit Everberg te verwijderen. Everberg zou dan alleen voor Nederlandstalige jongeren beschikbaar zijn (76 cellen). Maar blijkbaar rijzen hier grote problemen met Ecolo. Daardoor kunnen een aantal projecten vertraging oplopen.

* De geplande opening van een jeugdafdeling in Saint-Hubert (50 cellen) begin maart 2010 wordt enkele maanden uitgesteld omdat Justitie de veiligheid nog even wil bekijken na de recente ontsnappingen van jonge boefjes uit de gevangens van Tongeren (34 cellen).

5. De inning van de boetes

Een betere inning van de boetes is niet voor dit jaar. Eerst moet de informatica in de politierechtbanken en politieparketten op orde worden gebracht en daar is Justitie nog mee bezig. Bovendien is overleg met Financiën nodig. De Clerck verwees de critici terzake naar zijn collega Didier Reynders (MR).

6. De straffen onder de drie jaar

De Clerck zegde dat alle straffen in de toekomst "op een of andere manier" zullen worden uitgevoerd. Momenteel worden de straffen onder de zes maanden immers niet uitgevoerd en de overige straffen onder de drie jaar slechts gedeeltelijk. Dat verandert.

Er komt een nieuwe circulaire die bepaalt welk deel van welke straf tot drie jaar zeker moet worden uitgevoerd. Nu is er al een circulaire, die precies hetzelfde doet, maar hij start pas op zes maanden cel. De nieuwe circulaire zal starten bij de kleinste celstraf.

In geen geval zal de bevoegdheid van de straffen onder de drie jaar worden overgeheveld naar de strafuitvoeringsrechtbanken, omdat dit momenteel tot teveel werkoverlast leidt en gezien de bezuinigingen onhaalbaar is. Het parket zal dus blijven toezien op de uitvoering van de straffen onder de drie jaar. Maar er komt een beroepsmogelijkheid tegen de beslissing van de procureur bij de alleenzetelende strafuitvoeringsrechter.

7. Elektronisch toezicht

Voor de heel korte straffen denkt De Clerck aan "kaal elektronisch toezicht": een vereenvoudigde vorm van ET voor personen met een heel korte straf zonder problemen van reïntegratie. In Nederland bestaat dit al.

In ieder geval zal de minister het ET voorlopig alleen maar uitbreiden voor de klassieke veroordeelden, nog niet voor voorlopig gehechten. Een studie van het Nationaal Instituut voor Criminalistiek en Criminologie wijst uit dat die uitbreiding problematisch is. De Clerck wil die studie in het parlement bespreken.

PUNCTUELE VRAGEN

In antwoord op enkele punctuele vragen zegde de minister verder nog wat volgt.

* De wet op de jeugdbescherming verandert niet. "De vorige wet is nog niet uitgevoerd, er is geen behoefte aan een nieuwe wet", zo luidde het.

* Het voorontwerp om de strafbemiddeling te hervormen is klaar. De drugsprojecten van de rechtbanken van Gent en Luik worden hierin geïntegreerd en krijgen zo een wettelijk kader. Bovendien wil De Clerck op termijn een duidelijk wettelijk verankerd onderscheid maken tussen strafbemiddeling en herstelbemiddeling (overleg tussen slachtoffer en dader onder leiding van een neutrale bemiddelaar). De strafbemiddeling zelf moet misschien ook mogelijk worden als er geen slachtoffer kan worden gevonden.

* Justitie heeft 1,44 miljoen euro beschikbaar om drugsprojecten in de gevangenissen te financieren. Ruiselede krijgt een volwaardige therapeutische gemeenschap met 16 plaatsen.

* De wet op de voorlopige hechtenis wordt niet veranderd, maar wel komt er een initiatief om de vrijlating na betaling van een borgsom meer toe te passen. Bovendien heeft de minister een voorontwerp van wet klaar om de raadkamer als vonnisrechter te laten optreden in niet-betwiste zaken. Dat voorontwerp is op 25 februari voor advies overgemaakt aan het college van procureurs-generaal.

* Seksuele delinquenten zullen kunnen worden verplicht om een behandeling te volgen. De Clerck gaat hiermee in op een suggestie van kamerlid Mia De Schamphelaere (CD&V). De minister beklemtoonde dat hij die verplichting wil invoeren omdat te veel mensen uit deze groep gewoon hun straf helemaal uitzitten en geen voorwaardelijke invrijheidstelling meer vragen om zo aan de controle achteraf te ontsnappen.

* Op 12 februari 2010 werd een werkgroep opgericht om een doorzichtig, eenvorming en modern subsidiëringssysteem uit te werken voor de werkstraffen. Nu is dit een totale warboel. Ook de samenwerking tussen Justitie en de werkplaatsen (rond werkkledij, verzekering e.d.) moet eenvormig worden geregeld.

DE REACTIES

De oppositie reageerde erg kritisch op de nieuwe nota met zijn zeven prioriteiten. Renaat Landuyt (sp.a) vatte de kritiek ietwat kort door de bocht als volgt samen.

"Prioriteit één: wachten op Heymans. Prioriteit twee: zes thema's in praatgroepen, maar waar ze naartoe leiden en hoelang het duurt weten we niet. Prioriteit drie: een nieuwe commissie oprichten; dat moet wel lukken. Prioriteit vier: het Masterplan zit "op schema". Is dit zo? Prioriteit vijf: voor de boetes, schiet op Reynders! Prioriteit zes: voor de straffen onder de drie jaar: welke keuzes worden wanneer gemaakt? Prioriteit zeven: het standpunt over het elektronisch toezicht klopt niet met het regeerakkoord."

En Landuyt besloot: "Nergens bevat de nieuwe prioriteitennota een planning of een timing."

Lees ook:

De strafuitvoeringsnota van De Clerck voor 2010

Het debat over de beleidsnota justitie voor 2010

De beleidsnota van justitie voor 2009

Regering-Leterme wil 2.522 extra cellen tegen 2012