De beleidsnota van Justitie voor 2009

02/11/'08 John de Wit 3 NOVEMBER 2008 - Morgen, dinsdag, discussieert de Kamercommissie Justitie over de nieuwe beleidsnota voor 2009 van Justitieminister Jo Vandeurzen (CD&V). Een opendeurdag van justitie op 21 juli, een nieuwe drugsvrije afdeling in de gevangenis van Brugge, een hardere aanpak van cannabisplantages, een nieuw eenvormig systeem om bewijsmateriaal op te slaan, minnelijke schikkingen op alle momenten in een strafzaak: dat zijn slechts enkele blikvangers uit Vandeurzens' nieuwe nota.

In 2009 mag Justitie 1,7 miljard euro uitgeven, een stijging van 5,85% in vergelijking met 2008. Er is 14 miljoen euro voor nieuwe initiatieven: 6,8 miljoen moet dienen om het kersverse statuut van de griffiers te betalen en 5,2 miljoen euro gaat naar het Instituut voor Gerechtelijke Opleiding, dat de magistraten vormt en nog geen centjes had gekregen.

De beleidsnota van 122 pagina's bevat eerst en vooral een reeks voorstellen, die al in de nota van 2008 stonden maar nog niet gerealiseerd zijn. Zo worden het nieuwe snelrecht in de raadkamer, de hervorming van de jeugdbeschermingswet, een nieuwe wet op de DNA-analyses, een wet over de bijzondere methoden voor de inlichtingendiensten, de oprichting van een familierechtbank en nog andere voorstellen opnieuw aangekondigd. Andere oude voorstellen krijgen in de nieuwe beleidsnota een timing.

De nota is bijna overal in de potentialis (de "zou-vorm") geformuleerd. De voorstellen worden gelanceerd, maar meestal staat er daarna dat ze nog verder moeten worden "bestudeerd en overlegd". Dat geeft de beleidsnota op vele vlakken een onzeker statuut.

Wat zegt de nota?

* De planning voor de gevangenisbouw en -renovatie, voor zover ze door Vandeurzen werd uitgewerkt, wordt strikt gevolgd. Dat is goed nieuws!

"Binnenkort" zal een studiebureau een plan voor de nieuwe interneringsinstelling op de Antwerpse Linkeroever uittekenen, - een project dat overigens volgens de planning van de vorige minister Laurette Onkelinx (PS) in 2009 klaar moest zijn maar waarvan opvolger Vandeurzen de oplevering had gepland tegen einde 2012.

De belangrijkste reden waarom dit project zolang aansleept ligt niet bij Onkelinx of Vandeurzen, maar bij het Antwerpse schepencollege, dat erg over dit project heeft getwijfeld. Aanvankelijk zou Antwerpen een instelling voor 500 geïnterneerden krijgen in het ziekenhuis van Stuivenberg. Maar omdat het schepencollege de ingebruikname van Stuivenberg door geïnterneerden wilde koppelen aan de bouw van een nieuwe kliniek, ging veel tijd verloren. En zo kreeg Gent een grote interneringsinstelling en zal Antwerpen het met een veel kleinere (120 geïnterneerden) moeten doen.

Vandeurzen kondigt verder aan dat de exploitatie van de interneringsinstellingen door "externe partners" zal gebeuren, maar op kosten van de sociale zekerheid.

* Op 1 februari krijgen de strafuitvoeringsrechtbanken (SURB's) ook de terbeschikkinggestelde veroordeelden onder hun hoede en treedt die nieuwe wet op de TBR dus in werking.(Dat is merkwaardig omdat de mozaïekwet van 24 juli 2008 nog maar pas de uiterlijke datum van inwerkingtreding van de wet op de terbeschikkinggestelden uitgesteld heeft van 1 juli 2009 naar 1 januari 2012. Zo te zien was dit uitstel niet nodig, nvdr)

Dan zal ook de territoriale bevoegdheid van deze SURB's anders omschreven zijn, zodat de Hasseltse advocaten niet meer naar Gent moeten, maar naar Antwerpen.

* Nog voor juli 2009 zullen gevangenen nieuwe rechten krijgen. Het beheer van hun geld en goederen, de contacten met de buitenwereld, de tucht en de gezondheidszorg zullen dan wettelijk geregeld zijn, omdat de wet-Dupont, die nu nog maar voor een heel beperkt deel (sommige algemene beginselen) in werking is getreden, dan ook voor die punten in werking treedt.

* Er komt een drugsvrije afdeling in de gevangenis van Brugge en de drugsvrije afdelingen van Ruiselede en Verviers mogen bachelors (maatschappelijk assistenten of orthopedagogen) aanwerven voor hun projecten.

* Het COIV, dat de inbeslaggenomen en verbeurdverklaarde goederen bewaart en beheert, zal efficiënter onderzoeken naar iemands' solvabiliteit kunnen doorvoeren om invordering van gelden te vergemakkelijken. Het zal tijdelijk financiële tegoeden bij banken kunnen bevriezen. Het COIV krijgt ook een doorzichtige boekhouding.

* Midden 2009 krijgen de vredegerechten en de politierechtbanken vernieuwde software voor hun computers.

En vanaf het voorjaar 2009 beschikt elk Hof van Beroep over een scanner om de grootste en belangrijkste dossiers in te scannen, zoals met het dossier-Gellingen is gebeurd.

* Er komt een geautomatiseerde samenwerking tussen de parketten en de verzekeringen. Deze laatste willen graag snel weten wanneer het vooronderzoek gedaan is, de politieparketten hebben dan weer informatie nodig over de verzekeringstoestand van hun verdachten. Momenteel zijn de procedures om informatie uit te wisselen niet geautomatiseerd. Dat leidt tot foutieve gegevens, niet-geleverde post, verkeerde referenties, onnodige rappels… Dat zal dus veranderen.

* De Hoge Raad voor de Justitie moet nagaan wat kan worden gedaan aan de "omgekeerde leeftijdspiramide bij het gerecht" (veel oude rechters, weinig jongere). Hij moet ook het evaluatie- en het mandaatsysteem (waarbij de rechters voor vijf jaar worden benoemd met één mogelijke verlenging) herbekijken.

Dat is nodig omdat het Grondwettelijk Hof op 1 september 2008 besloot dat de korpschefs van de zetel niet kunnen worden geëvalueerd. Dat zal deze legislatuur ook niet meer gebeuren, omdat het grondwetsartikel dat moet worden gewijzigd om die evaluatie mogelijk te maken, niet voor herziening vatbaar is verklaard.

* In de eerste helft van 2009 komt er een reparatiewet om de wet op de gerechtelijke achterstand te veranderen. Die wet heeft - zoals door de eerste voorzitter van het Brusselse Hof van Beroep, Guy Delvoie, voorspeld - de gerechtelijke achterstand doen toenemen in plaats van doen verminderen.

* Het gerechtelijk arrondissement Brussel moet worden hertekend omdat nu niet meer efficiënt kan worden gewerkt. Het is groter dan het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en telt 19 politiezones, wat te moeilijk werken is. Bestuurlijk valt het onder de minister-president van de Brusselse Gewestregering én onder de gouverneur van het administratief arrondissement Brussel-Hoofdstad. En de gebiedsomschrijving van de federale politie van Brussel valt dan weer niet samen met die van het bestuurlijk arrondissement van het Brussels Gewest. Een krachtdadig veiligheids-, verbaliserings- en vervolgingsbeleid vereist dat de bestuurlijke structuur nauwer aansluit bij de gerechtelijke.

* Om de achterstand bij de Brusselse politierechtbank door een tekort aan rechters van 21%, weg te werken, zullen tijdelijk referendarissen worden ingezet. Bovendien komen er taalpremies.

* Met de vertegenwoordigers van de rechtbanken is afgesproken dat ze tegen einde 2009 één orgaan hebben dat hen allemaal vertegenwoordigt. Bovendien zullen ze één model uitwerken om de werklast overal op dezelfde manier te meten en ze zullen dat al uitgetest hebben in de hoven van beroep. (Dit laatste is erg ambitieus, als je ziet wat voor besluiteloze voorstellen de Hoge Raad voor de Justitie aflevert over de hervorming van het gerecht. Merkwaardig genoeg bovendien bevat de beleidsnota zelf geen voorstellen over de hertekening van de gerechtelijke arrondissementen, hij beperkt er zich toe om te zeggen dat ze groter moeten worden, nvdr).

* Het Instituut voor Gerechtelijke Opleiding, dat CD&V eigenlijk wilde afschaffen, krijgt centjes om te werken, maar het zal in de loop van 2009 worden geëvalueerd.

* Alle gerechtskosten zullen overal op dezelfde wijze worden opgevolgd en afgehandeld. Het budget voor gerechtskosten is de jongste acht jaar verdubbeld en dat weegt zwaar op de begroting. Momenteel is er geen doorzichtig beheer om de gerechtskosten in de hand te houden.

Bovendien worden de tarieven voor de deskundigen gewijzigd. De nieuwe tariefstructuur zal in 2010 van kracht worde.

* Begin 2009 krijgt de aflevering van uittreksels uit het strafregister opnieuw een wettelijke basis. Vandeurzen wil ook werk maken van een strafregister voor rechtspersonen (veroordeelde bedrijven en vzw's, zeg maar). De minister geeft toe dat het strafregister grondig zou moeten worden hervormd (omdat het nu soms al meer dan één vol jaar duurt vooraleer definitieve veroordelingen in het strafregister worden ingebracht), maar dat "is op korte termijn niet mogelijk".

* De diverse adviesorganen van de magistratuur, die soms advies moeten geven aan elkaar en wiens bevoegdheden elkaar vaak overlappen, worden beter gecoördineerd via "protocollen". Ze zullen ook samen gehuisvest worden.

In zijn nieuwste boek "De Kwaaie Tante Justitie" hekelt Mr. Hugo Lamon wat hij noemt: "deze inflatie van praatclubs en adviesraden die soms meer de indruk geven van een therapeutische gemeenschap en die een efficiënte aanpak eerder verhindert dan stimuleert" (p. 146). Hij geeft als voorbeeld de Algemene Raad van de Partners van Rechterlijke Orde. Dat orgaan geeft advies aan de Commissie voor de Modernisering van de Magistratuur, die op haar beurt advies geeft aan de Hoge Raad voor de Justitie, die dan weer de minister en het parlement adviseert… Opmerkelijk is dat ze voorlopig allemaal behouden blijven, hoewel de CD&V in haar programma voor een drastische sanering in deze organen had gepleit.

* Er komt een globaal beleid voor de huisvesting van de vredegerechten. De gemeenten moeten daar eigenlijk voor zorgen, maar toch gebeurt dat overal verschillend. In Antwerpen was hierover vooral discussie tussen Justitie en het stadsbestuur met betrekking tot de huisvesting van het vredegerecht van Ekeren. Antwerpen weigerde die huisvesting nog te financieren.

* Ook het opslaan van bewijsmateriaal wordt eenvorming gemaakt. Het gebeurt momenteel overal anders, soms niet al te veilig, soms milieu-onvriendelijk en de kostprijs swingt de pan uit. Twee milieu-coördinatoren zullen zich o.a. met dit project bezighouden.

Terzake rijst bovendien het probleem van het opslaan van dossiers die 20 jaar oud zijn. Van deze dossiers wordt slechts een deel bewaard en dat gebeurt niet op grond van hun maatschappelijke relevantie, maar op basis van een cijfermatig criterium. Men bewaart alle dossiers van de maand waarin het arrest geveld werd als die maand cijfermatig overeenstemt met het laatste cijfer van het jaar. Dus: een arrest dat viel in augustus 1988 wordt na 2008 nog wel bewaard, omdat augustus de achtste maand van 1988 is, maar een arrest dat werd geveld in juli 1988 niet. Vandeurzen kondigde eerder al aan dat hij ook dit varkentje wilde wassen.

* De eerste videozittingen van het Antwerpse Hof van Beroep zijn gepland voor begin 2009. Advocaten en rechtszoekenden kunnen dan voor de behandeling van burgerlijke, fiscale, en handelszaken opteren voor een videozitting vanuit Limburg.

* Vandeurzen wil de specifieke opleiding in het juridisch jargon, zoals de Antwerpse gerechtstolken die krijgen, veralgemenen. Hiermee komt hopelijk een einde aan een enorme lijdensweg voor de Antwerpse Lessiushogeschool, die het project sponsorde en telkens weer zonder overheidsgeld viel, omdat men in Franstalig België liever een ander project wilde uitwerken.

* Om de rechtstaal te vereenvoudigen wordt een commissie opgericht, die bestaat uit magistraten, advocaten, academici, griffiers, gerechtsdeurwaarders en notarissen. (Merkwaardig genoeg zullen in deze commissie geen communicatiedeskundigen of journalisten zetelen, nvdr.)

* Om de communicatie tussen Justitie en de burger te bevorderen, zal op 21 juli een opendeurdag worden georganiseerd in het justitiepaleis van Brussel. De burger zal daar alles aan de weet kunnen komen over de werking en de kostprijs van het gerecht. Alle deskundigen zullen ter plaatse zijn om te antwoorden op vragen als: "Wat doet een vrederechter? Hoeveel kost een rechtszaak? Wat bewijst een DNA-test? Hoe kan ik scheiden? Hoe word ik Belg?..."

* De statistieken van Justitie zullen op één website komen.

* Er komen twee pilootprojecten voor eremoorden en eremishandelingen.

* Om de boetes beter te innen wil de minister een gerechtelijk inningskantoor, dat zowel de minnelijke schikkingen als de strafrechtelijke geldboetes zou innen. In de visie van Vandeurzen zal dit kantoor ook betwistingen van verkeersovertredingen afhandelen, zodat er een eenvormig vervolgingsbeleid komt voor verkeersovertredingen.

Maar dat moet nog allemaal uitgeklaard worden met de Gemeenschappen en Gewesten, die mogelijk voor de verkeersovertredingen bevoegd worden.

* Het repressieve beleid tegen drugs wordt versterkt. Vooral dan de strijd tegen de productie van XTC en de cannabiskweek omdat het aantal ontdekte plantages tussen 2003 en 2007 gestegen is van 18 naar 460.

Het Gentse Proefzorgproject van het parket, dat verslaafden al heel snel naar de hulpverling doorverwijst in ruil voor niet-vervolging, wordt veralgemeend, maar pas nadat de Dienst voor Strafrechtelijk Beleid een studie over de budgettaire gevolgen heeft gemaakt.

* De minister wil de zoeking in informaticasystemen makkelijker maken. Er komen ook vaste en eenvormige tarieven voor diensten die informatica-operatoren en providers aan het gerecht leveren.

* Een nieuwe wet op de bijzondere opsporingsmethoden voor de inlichtingendiensten wordt eens te meer aangekondigd. (Een wetvoorstel daartoe zou al voor Pasen 2008 in de Senaat worden ingediend. Maar de meerderheidspartijen raken het niet eens over de inhoud, nvdr.)

* De snel-Belgwet wordt verstrengd. Er komt een definitie van wat moet worden verstaan onder "wettelijk verblijf" en bij naturalisatie door het parlement zal de aanvrager moeten bewijzen dat hij bereid is om in ons land te integreren. Er komt ook één nationale databank met alle aanvragen om de Belgische nationaliteit te krijgen. (Merkwaardig is dat van het optrekken van de verblijfsduur van drie naar vijf jaar bij naturalisatie door het parlement geen sprake meer is, nvdr).

* De rechter die een schijnhuwelijk ontbindt, zal ook de nationaliteit, die door dat schijnhuwelijk was verworven, kunnen afnemen.

* De procedure voor DNA-analyses wordt vereenvoudigd, de kostprijs van zo'n analyse moet naar omlaag en er komen extra DNA-databanken (van bv. vermiste personen of eventueel verdachten).

* Het parket zal in alle fasen van een strafzaak een minnelijke schikking kunnen opleggen, maar alleen als er slechts een financiële eis wordt gevorderd door het parket. Niet wanneer gevangenisstraf of werkstraf wenselijk zijn. Vooral de Antwerpse procureur-generaal Yves Liégeois had hierop aangedrongen.

In feite wordt daarmee overigens een vorm van plea bargaining (onderhandelde straf) naar Amerikaans model ingevoerd. Het hoeft niet te verbazen dat de bedenkster van de plea bargaining, de Antwerpse eerste substitute Hildegarde Penne, nu op het kabinet-Vandeurzen werkt.

* Vandeurzen wil een nieuw snelrecht creëren, naast dat van Wathelet en dat van Verwilghen. Voor Vandeurzen mag de raadkamer minder ernstige en niet betwiste zaken zelf vonnissen. De minister wijst erop dat dit idee trouwens al is goedgekeurd in de Senaat in het kader van de hervorming van de strafprocedure (de Grote Franchimont). Het idee was overigens al een speerpunt van zijn vorige beleidsnota.

* Er komt een familierechtbank, maar welk van de vier voorgestelde modellen wordt gerealiseerd, wordt niet gezegd. De Hoge Raad voor de Justitie heeft vier systemen voorgesteld: een aparte familierechtbank, de vrederechter als familierechter en dan twee mengvormen.

* De burgerlijke stand wordt gedigitaliseerd, zodat de akten centraal geraadpleegd kunnen worden.

* Over de hervorming van de jeugdbescherming, die in de inleiding prioritair wordt genoemd, lezen we alleen dat er een grote conferentie met alle betrokkenen komt en dat de Dienst voor Strafrechtelijk Beleid alle nuttige hervormingsvoorstellen zal inzamelen.

De volledige nota vindt U in dit pdf-bestand.