De hervorming van de gratis rechtsbijstand

30/07/'12 John de Wit 30 JULI 2012 - Tijdens het jongste begrotingsconclaaf kreeg minister van Justitie Annemie Turtelboom voor dit jaar nog 9,1 miljoen extra om de kosten van de gratis rechtsbijstand door advocaten te betalen. Die kosten swingen de pan uit, ze stegen de jongste tien jaar vier keer zo snel als de inflatie. De gratis rechtsbijstand wordt dus onbetaalbaar. Er moeten dus dringend maatregelen komen. Dat vindt ook de advocatuur zelf. Een overzicht van de discussie.

Dit artikel bestaat uit acht delen: eerst leggen we uit wat juridische bijstand precies is. Vervolgens wie in aanmerking komt voor gratis tweedelijnsbijstand. In een derde deel gaan we na hoeveel mensen een beroep doen op die gratis rechtsbijstand en in een vierde deel hoeveel hij kost. In een vijfde deel gaan we in op de problemen. We belichten daarbij vooral, maar niet uitsluitend de financiële kant. Daarbij steunen we ons vooral op de resultaten van een studiedag die de Brusselse Nederlandstalige Balie begin juni heeft gehouden. In een zesde deel belichten we de voorgestelde oplossingen, in een zevende brengen we een overzicht van de parlementaire initiatieven en tenslotte formuleren we enkele bedenkingen.

1. WAT IS JURIDISCHE BIJSTAND?

De juridische bijstand is georganiseerd in twee "lijnen".

* De eerste lijn wordt georganiseerd en betaald voor de plaatselijke balies zelf. De eerste lijn geeft antwoord op simpele vragen, ze verwijst door naar de bevoegde dienst, of geeft een eenvoudig advies. Ze zegt u of u moet antwoorden op een brief, of u aanwezig moet zijn op een zitting, welke dienst u kan verder helpen, of het de moeite is om een advocaat te raadplegen. Ze onderzoekt uw dossier echter niet grondig, verwijst u niet door naar één advocaat, maar u kan wel een lijst met gespecialiseerde advocaten krijgen. Ze voert geen lange gesprekken, stelt geen brieven op in uw plaats.

Ze wordt verzorgd door de Commissie voor Juridische Bijstand. Die zetelt in de rechtbank, in OCMW's, in justitiehuizen, op vredegerechten. Over deze lijn gaat het hier niet.

* De tweede lijn dan. Hier geeft een advocaat gratis advies en hij pleit uw zaak ook na een onderzoek of u wel aan de vereisten voldoet. Als rechtsonderhorige moet u zich hiervoor melden bij het Bureau Juridische Bijstand in het justitiepaleis.

2. WIE KOMT IN AANMERKING?

Wie komt in aanmerking voor gratis juridische tweedelijnsbijstand?

Een alleenstaande die minder dan 907 euro netto per maand verdient heeft recht op kosteloze rechtsbijstand. Als hij minder dan 1.165 euro netto per maand heeft, dan is de rechtsbijstand gedeeltelijk kosteloos. Voor gehuwden zijn de sommen 1.165 euro en 1.423 euro. Volgens een studie van Elke Steylaerts van de Orde van Vlaamse Balies krijgt 95,7% van de aanvragers volledig kosteloze rechtsbijstand. Aan burgers die slechts gedeeltelijk kosteloze rechtsbijstand krijgen, mag een voorschot ('provisie') van maximum 125 euro worden gevraagd. Aan wie kosteloze rechtsbijstand krijgt, mag geen enkel voorschot worden gevraagd.

Een aantal groepen worden vermoed onvermogend te zijn: wie een leefloon, een gewaarborgd inkomen voor bejaarden krijgt, minderjarig is, een aantal huurders van sociale woningen bv. Daarnaast heb je groepen die vermoed worden onvermogend te zijn "tenzij het omgekeerde wordt bewezen": vreemdelingen, asielzoekers, gedetineerden, gecolloqueerde geesteszieken, personen in een collectieve schuldenregeling.

3. HOEVEEL MENSEN?

Hoeveel mensen krijgen gratis juridische bijstand?

In het gerechtelijk jaar 2010-2011 werden volgens de advocatuur 193.307 dossiers afgehandeld, maar in datzelfde jaar liepen wel 256.334 zaken binnen waarin een gratis advocaat werd aangesteld.

In 2011 werden 6.806 advocaten door de staat betaald voor de gratis rechtsbijstand, van wie 4.068 Nederlandstalige. Dat is zo'n 40% van alle 17.000 Belgische advocaten.

4. HOEVEEL KOST HET?

Hoeveel kost deze gratis rechtsbijstand?

== De advocaten die gratis rechtbijstand geven worden daarvoor betaald door de staat. Het gaat in theorie nog om een "gesloten budget": het budget ligt dus vast. Het wordt achteraf in principe niet met terugwerkende kracht aangepast als er veel meer zaken waren dan verwacht. Dat budget bedroeg 69,45 miljoen voor het gerechtelijk jaar 2010-2011. Dit budget wordt uitbetaald in 2012, er is inmiddels al ruim 10 miljoen euro bijgekomen. Het bedrag wordt verdeeld onder de ordes van advocaten. Daarnaast krijgen de ordes nog eens 8,1% van dit bedrag om hun bureaus voor juridische bijstand te organiseren.

== De advocaten zelf krijgen punten per prestatie. Per punt krijgen de advocaten een bepaald bedrag. In het gerechtelijk jaar 2009-2010 lag de waarde van het punt op 25,39 euro bruto. Op die som is dus nog belasting verschuldigd. Hoe meer zaken er zijn, hoe meer de waarde van het punt daalt, hoe minder de advocaten die gratis rechtsbijstand geven verdienen. Dit is het gevolg van de "gesloten enveloppe" die elk jaar ter beschikking wordt gesteld door de Regering. Maar... op 12 januari 2010 sloot toenmalige minister van Justitie Stefaan De Clerck (CD&V) een protocol met de balies af waarin hij zich engageerde om de waarde van het punt niet te laten zakken onder de 25 euro. Zijn opvolger Annemie Turtelboom (Open Vld) zegde op 7 maart 2012 in de Kamer aan Sarah Smeyers (N-VA) en Raf Terwingen (CD&V) dat zij "dit engagement zal trachten te respecteren ondanks de moeilijke budgettaire situatie". Hierdoor is het budget natuurlijk niet meer "gesloten", maar "open" geworden.

== In de huidige situatie - met een punt dat steeds in waarde wisselt - weten de advocaten niet op voorhand hoe groot hun loon voor de gratis rechtsbijstand zal zijn. Bovendien worden ze erg laattijdig betaald: ten vroegste een jaar na het einde van het gerechtelijk jaar waarin de zaak werd afgesloten. Bij rechtszaken die meerdere jaren duren, kan de betaling dus heel lang op zich laten wachten.

== De kosten van de gratis rechtsbijstand stegen volgens Justitieminister Turtelboom van 25,27 miljoen in 2001 naar 69,45 miljoen in 2011. Dat is vier keer zoveel als de inflatie in die zelfde periode. Waarom?

De stijging van de kosten voor gratis rechtsbijstand kan maar gedeeltelijk verklaard worden door de toenemende economische crisis en het toenemend aantal mensen dat naar justitie stapt. Ook bepaalde wetten zorgen hiervoor: de verhoging van de inkomensgrens waaronder je volledig gratis rechtsbijstand kreeg (2007), de regularisatiecampagne voor illegalen met massa's vreemdelingenzaken, de stijging van het aantal asielzoekers.

== De gratis rechtsbijstand kost - volgens de Ordes van Advocaten - aan iedere Belg 6,8 euro per inwoner. Meer dan in Frankrijk (4,9 euro) of Oostenrijk (2,2 euro), maar minder dan in Denemarken (14 euro), Nederland (25,6 euro) of Groot-Brittannië (34,5 euro).

5. WAT ZIJN DE PROBLEMEN?

Op een studiedag die de NOAB (de Nederlandse Orde te Brussel) begin juni organiseerde kwamen verschillende problemen aan bod. Uiteraard verschilt de definitie van de problemen al naargelang wie ze formuleert en al naargelang de positie die hij in het debat inneemt. Een professor in de rechten kijkt anders tegen de zaak aan dan de stafhouder van een balie, dan de minister van justitie of een politicus. Een overzicht van de problemen.

5.1. ALGEMEEN

* De 'kosteloosheid' is bruusk. Onder een bepaald bedrag is alles kosteloos. Vanaf een iets hoger bedrag moet alles betaald worden. Daardoor vallen de middenklassen uit de boot. Er moet een graduele overgang komen. (Bedenking van deskundig professor Bernard Hubeau op de studiedag)

* De hoogte van de inkomensgrens is niet meer van deze tijd. In Nederland kan 50% van de bevolking een beroep doen op de gratis rechtsbijstand, in België slechts 20%. Dat is dus te weinig. (Volgens professor Bernard Hubeau).

* Het onderscheid tussen de eerste lijn (die altijd gratis informatie geeft, doorverwijst, of een eenvoudig advies geeft en bv. zetelt in OCMW's, justitiehuizen e.d.) en de tweede lijn (de echte gratis rechtsbijstand van de advocaten in de justitiepaleizen) is atypisch: advies zou altijd tot de eerste lijn moeten behoren. (Volgens professor Bernard Hubeau).

* De huidige regeling houdt geen rekening met allerlei vormen van sociale rechtsbijstand die helemaal niet tot de advocatuur behoren: bv. bij de verzekeringen, de huurdersbonden, de consumentenorganisaties, het welzijnswerk), maar die je bij een hervorming van de rechtsbijstand toch hierbij zou moeten betrekken. (Volgens professor Bernard Hubeau, deskundige Steven Gibens en politica Sonja Becq).

* Te veel cliënten die gratis rechtsbijstand vragen zijn te agressief geworden: ze "eisen" rechtsbijstand voor soms belachelijk lage sommen en dat kan niet geweigerd worden. Een Brussels advocaat gaf als voorbeeld iemand die al voor de vierde keer een asielaanvraag wilde indienen zonder enig nieuw element. "Wij moeten dat dan volgen", zo luidde het.

* Er komen steeds meer zaken bij de gratis rechtsbijstand. Daardoor gaan de advocaten die daar werken steeds minder verdienen. Volgens de Orde van Vlaamse balies is de waarde van het punt tijdens het gerechtelijk jaar 2010-2011 gezakt tot 24,03 euro, terwijl volgens de advocatuur "toch minstens 43 euro bruto nodig is om de kosten te dekken en terwijl het gemiddelde ereloon van een advocaat tussen de 75 en de 100 euro per uur ligt".

Volgens de Orde komt de kwaliteit van de rechtsbijstand hierdoor onder druk te staan en zullen steeds minder advocaten bereid zijn om er aan mee te werken. Of het zullen stagiairs zijn, waardoor de kwaliteit dan weer daalt.

5.2. CONTROLE

5.2.1. Inhoudelijke controle

Problemen zijn er met de controle door de Bureaus voor Juridische Bijstand. Zij gaan vooraf na of de advocaten die zich opgeven echt wel beslagen zijn in de materies die ze opgeven. En achteraf controleren ze de verslagen van de advocaten vooraleer punten worden toegekend. Ze gaan na of de prestaties echt worden geleverd en of de advocaat niet te veel punten vraagt. Ze kunnen misbruiken melden aan de stafhouder en die kan advocaten schorsen: dan mogen ze niet meer meewerken met het Bureau voor Juridische Bijstand.

Inhoudelijke controle is er amper. Ex-stafhouder van Brugge Paul Bekaert, die tevens bestuurslid is van de Liga voor Mensenrechten, klaagde op de studiedag erover dat zijn Orde geen "second opinion" mocht vragen bij verzoeken om gratis rechtsbijstand in vreemdelingenzaken. "Om overconsumptie in deze sector tegen te gaan, deden wij dat. Maar het mocht niet van de arbeidsrechtbank". De controle moet dus strenger, maar op de studiedag begin juni vond iedereen dat de advocatuur volledig zichzelf moet blijven controleren.

5.2.2. Financiële controle

== Ook de financiële controle laat te wensen over. Het Rekenhof formuleerde dat vlijmscherp in een rapport van 25 november 2011: "De overheid heeft op dit vlak geen sturende rol, er is slechts één ambtenaar mee bezig en dan nog één medewerker op de beleidscel. Deeltijds."

De Ordes doen "kruiscontroles": iedere balie controleert een balie uit een ander hof van beroep. "In het voorbije jaar (2010-2011) werd amper 0,01% van de afgesloten dossiers gecontroleerd: één op de tienduizend. De ordes leggen niet uit hoe zij in hun balie een steekproef trekken om die controles te doen. We weten dus niet of de resultaten representatief zijn op niet. En ze treden alleen op in de dossiers die ze controleren, door bv. de toegekende punten te schrappen als fouten worden vastgesteld. De pakkans is dus zeer laag".

De justitieminister kan bijkomende controles laten doen door Justitie zelf, maar die mogelijkheid werd volgens het Rekenhof nog niet benut. Omdat dit tot nog meer vertraging in de uitbetaling van de gelden zou leiden.

De Federale Overheidsdienst Financiën moet de onterecht betaalde sommen voor rechtsbijstand terugvorderen bij de rechtszoekenden, als ze gelogen hebben over hun inkomen of als hun financiële situatie is gewijzigd. Niemand weet of dit ook effectief gebeurt, zo stelt het Rekenhof.

Op deze kritieken van het Rekenhof werd op de studiedag van de NOAB niet gereageerd door de advocatuur.

== Justitie heeft geen plan om de stijging van het budget voor de tweedelijnsbijstand onder controle te houden. Er is geen systematische analyse van de beschikbare gegevens, er is geen model om prognoses te doen. Uiteindelijk zitten alle gegevens alleen maar bij de Ordes, zo besluit het Rekenhof.

== De nomenclatuur, de lijst van prestaties waarvoor je een bepaald aantal punten krijgt, zit onlogisch in elkaar. Sommige dingen waaraan je veel werk hebt, krijgen weinig punten, zoals bv. bemiddeling of een echtscheiding. Andere prestaties waarmee je nauwelijks werk hebt en die voor omzeggens alle rechtszoekenden hetzelfde zijn brengen dan weer heel goed op. Het vreemdelingenrecht is daarvan een schoolvoorbeeld. Op de studiedag vielen verschillende sprekers uit tegen de "overconsumptie" of zelfs het "misbruik" in de vreemdelingensector, waar talloze nutteloze procedures worden opgestart.

5.2.3. Een bijkomend probleem: Salduz

Daar komt nog de Salduzwet bij. Door die wet heeft iedere gearresteerde verdachte recht op bijstand door een advocaat bij zijn eerste verhoor. Justitie rekende zelf uit dat het hiervoor 31,5 miljoen euro extra nodig heeft, waarvan 25 miljoen voor de tweedelijnsrechtsbijstand. Minister van Justitie Annemie Turtelboom (Open Vld) kreeg net voor de vakantie nog 9,1 miljoen euro extra voor Salduz. Eerder had ze in april 2012 al 1 miljoen extra gekregen. In principe komt de begroting voor tweedelijnsrechtsbijstand dit jaar daardoor dus op 79,5 miljoen in 2012. Maar de Franstalige Orde van Advocaten rekende uit dat minstens 67 miljoen euro extra nodig zou zijn in 2012. Dat is dus een verdubbeling van het huidige budget.

Er is geen "vermoeden van onvermogen" voor de gewone verdachte die ondervraagd wordt. Maar dat is er wel als hij gedetineerd is. Dan heb je een weerlegbaar vermoeden. Uit de eerste evaluatie van Salduz blijkt dat slechts 1% van de gearresteerde verdachten zelf zijn advocaat kiest en die dus zelf betaalt. Al de anderen doen een beroep op de gratis rechtsbijstand. Hoeveel verdachten hiervan later nog overschakelen op een eigen, door hen betaalde advocaat, is niet geweten. Evenmin is geweten in hoeveel zaken de overheid het vermoeden van onvermogen "weerlegd" krijgt en de kosten van de advocaat dus op de verdachte kunnen worden verhaald. (Zie: hier, nvdr).

Met Salduz rijst bovendien een Europees probleem. De Europese Commissie wil overal in de EU dezelfde regeling invoeren voor de rechtsbescherming van gearresteerde verdachten. Volgens minister van Justitie Annemie Turtelboom zal dit de huidige Belgische Salduzregeling behoorlijk uitbreiden. "Een advocaat zal zijn cliënt kunnen bijstaan in alle fases van de strafrechtelijke procedure en voor bijna alle misdrijven. Aanvankelijk bevatte de ontwerptekt zelfs een artikel dat zegde dat de lidstaten van de EU geen bepalingen mogen aannemen die de rechtsbijstand minder gunstig maken dan vroeger. Maar dat artikel, dat enorm veel geld kan kosten, is gesneuveld. Het kan nog altijd terugkomen in het Europees Parlement". Alleen al omdat de kosten door de nieuwe Salduzregels enorm zullen stijgen, is een volledige herziening van de regeling van de gratis rechtsbijstand nodig. Turtelboom zegde nog dat zij zich namens België sterk tegen de nieuwe richtlijn verzet, maar "België staat hier in de minderheid". (Lees hier meer over de Belgische kritiek op de Europese Salduz, nvdr).

6. WELKE OPLOSSINGEN?

Welke oplossingen worden voorgesteld? Men kan de kosten van de gratis rechtsbijstand doen dalen zowel door het aantal zaken terug te dringen (door bv. de drempel voor gratis rechtsbijstand te verhogen) of door een andere financiering te organiseren. Er waren voorstellen in beide richtingen.

6.1. HOE KUNNEN DE KOSTEN DALEN?

Hoe kunnen de kosten dalen? Er waren meerdere pistes met voor- en tegenstanders.

6.1.1. Minimumbedrag

Moeten we naar Nederlands model een minimumbedrag invoeren? In Nederland krijg je geen gratis advocaat voor geschillen over sommen onder de 500 euro, zo deelde Harmen Meijerink van de balie van Amsterdam op de studiedag mee. Geen enkel van de sprekers reageerde op deze piste.

6.1.2. Remgeld

Moet er een remgeld voor de gebruiker komen? In zo'n geval zou iedere rechtszoekende een bepaald bedrag altijd zelf moeten betalen, zoals dat bij de dokter het geval is. Elke Steylaerts (Orde van Vlaamse Balies) rekende uit wat deze piste zou kunnen opbrengen. Als dat bedrag voor iedereen die een beroep tot op de gratis rechtsbijstand 50 euro zou zijn, dan zou dat 12,8 miljoen opgeleverd hebben in het gerechtelijk jaar 2010-2011. Als deze som wordt opgetrokken tot 125 euro zelfs 32 miljoen.

Sommige advocaten zijn hiervoor omdat ze denken dat hierdoor de overconsumptie wordt afgeremd. Maar volgens Tom Joos (Christelijke Mutualiteiten) is dat alvast in de medische sector niet juist: "Het remgeld remt de vraag niet, het vermindert de overconsumptie niet. Wat de deze overconsumptie wel vermindert, is het systeem van directe betaling. Daarbij moet de betrokkene onmiddellijk zelf de kosten betalen, maar die worden dan later terugbetaald. Zo krijgt hij zicht op wat een bepaalde prestatie kost en dat remt af". Uiteraard valt de medische situatie niet zomaar te veralgemenen naar de juridische bijstand. Er zijn nog andere argumenten tegen het remgeld.

Toenmalig Brussels stafhouder Dirk Van Gerven: "De idee van een remgeld gaat in tegen de essentie van het systeem zelf. Iedereen moet weten wat zijn rechten zijn, hij moet altijd rechtsbijstand kunnen krijgen. Dat kan hem niet geweigerd worden door een remgeld in te voeren. Net zomin als een arts een arme patiënt mag weigeren mag een advocaat een arme cliënt weigeren".

En ook politica Sonja Becq (CD&V) had grote twijfels bij het remgeld: "Uitgerekend de groep voor wie de gratis rechtsbijstand bestemd is, zal dat remgeld niet kunnen betalen en dan wordt het een vestzak-broekzak-operatie. De arme die zijn remgeld niet kan betalen zal naar het OCMW gaan om dit te betalen en zo komt het toch weer tenlaste van de overheid. Vergeten we niet dat het gros van de zaken van de gratis rechtsbijstand jeugd-, straf- en vreemdelingenzaken zijn. Uitgerekend daar kan men het minst betalen".

6.1.3. Rechtsbijstandsverzekering

Moeten we de rechtsbijstandsverzekering verplicht maken, zodat rechtszaken voor iedereen betaalbaar worden? Momenteel bestaat die rechtsbijstandsverzekering al verplicht in de autoverzekering én in de familiale verzekering, maar de familiale verzekering zelf is niet verplicht. Zou men ze moeten veralgemenen en verplichten? Sommige advocaten zijn hiervoor. "Maar de verzekeringen niet, want ze vrezen voor veel hogere premies", zo wist politica Sonja Becq (CD&V) te melden. En uitgerekend de groep voor wie de gratis rechtsbijstand bedoeld is zal die hoge premies niet kunnen betalen. Er is ook onvoldoende politieke steun voor dit idee, vooral de liberalen zijn voor.

6.1.4. Mutualisering

Moeten we de rechtsbijstand organiseren zoals de ziekteverzekering is georganiseerd? Moeten we het systeem van "mutualisering" invoeren? Voormalig Justitieminister Laurette Onkelinx (PS) was een groot voorstander hiervan, maar ze kreeg haar voorstel niet door het parlement, wegens te duur en door de weerstand van advocaten die geen vaste tarieven voor hun prestaties wilden. Mutualisering is gebaseerd op solidariteit. Iedereen draagt bij en het systeem moet geen winst maken door zijn premies af te stemmen op de uitgekeerde sommen, zoals bij het systeem van rechtsbijstandsverzekering nog wel moet. Bij mutualisering komen er vaste tarieven per prestatie, zoals dat ook bij de artsen het geval is. Onkelinx wilde het alvast zo. De Brusselse stafhouder Dirk Van Gerven ziet mutualisering wel zitten, "maar dan uitsluitend en alleen voor de gratis rechtsbijstand. Het tariferingssysteem zou alleen voor deze groep gelden".

Een tweede probleem bij mutualisering is de overconsumptie. Dat kan worden opgevangen door een remgeld (dat volgens de mutualiteiten echter niet helpt), door de invoering van een rechtsplegingsvergoeding voor de staat ten nadele van de betrokkene als hij zijn rechtszaak verliest, of door een verplichte extra som op iedere rechtszaak, ongeacht of ze onder de rechtsbijstand valt of niet.

6.2. VERDERE VOORSTELLEN

== De advocatuur wil een "open enveloppe", geen gesloten zoals officieel nu nog. De toenmalige Brusselse stafhouder Dirk Van Gerven legt uit: "Nu wentelt men de kosten van de rechtsbijstand af op de advocatuur. Als het aantal rechtszoekenden plots stijgt, dan daalt het inkomen van de advocaten door het puntensysteem, omdat er een vast bedrag voor die rechtsbijstand is uitgetrokken door de overheid. Rechtsbijstand moet m.i. net zo worden behandeld als medische bijstand. Net zoals iedereen recht heeft op medische zorg bij een ziekte, heeft iedereen recht op gepaste juridische hulp als hij een probleem heeft. Wat is de maatschappelijke kost van het feit dat mensen niét de gepaste juridische bijstand krijgen? Die is misschien wel veel groter dan het gesloten enveloppe van 69 miljoen momenteel. De overheid zal veel meer geld moeten uittrekken voor rechtsbijstand. Het totale justitiebudget zal een veelvoud moeten worden van de 1,8 miljard die het nu vertegenwoordigt".

Van Gerven wil dat bovendien wordt bekeken of de betaling van de advocaten via het puntensysteem niet moet worden afgeschaft. "We moeten nagaan of een betaling per gewerkt uur of per procedure -akte (een verzoekschrift, een dagvaardig, pleiten….) niet beter zou zijn. Maar dat laatste moet dan per domein van het recht bekeken worden, want in de ene tak zal er meer werk in kruipen dan in de andere". De Franstalige Orde van Advocaten denkt in ieder geval aan een uurloon van 60 euro.

== De advocatuur wil tenslotte ook zelf kunnen controleren of iemand die gratis rechtsbijstand vraagt daarop wel effectief recht heeft. Nu moet de betrokkene met verklaringen van de gemeente bewijzen dat hij in aanmerking komt voor gratis rechtsbijstand. Maar de advocaten willen toegang tot de financiële databanken van de overheid om dat zelf te kunnen verifiëren. Op 7 maart 2012 beloofde Justitieminister Turtelboom aan Sonja Becq dat ze deze piste samen met haar collega van Financiën, Steven Van Ackere (CD&V) zou onderzoeken.

7. WAT DOET HET PARLEMENT?

7.1. DE MINISTER

Minister van Justitie Annemie Turtelboom (Open Vld) heeft aan het NICC (Nationaal Instituut voor de Criminologie en de Criminalistiek) gevraagd om tegen september 2012 samen met de Universiteit van Luik een studie te maken van ons systeem van gratis rechtsbijstand en de gevolgen die Salduz daarvoor kan hebben. Ook de lijst met punten per prestatie wordt onder de loep genomen. Turtelboom heeft bovendien een werkgroep opgericht, waarin leden van haar kabinet, haar administratie en de twee Ordes van Advocaten zetelen. Die werkgroep moet een globale hervorming van de rechtsbijstand voorbereiden. Dat is ook nodig, want van de Europese Commissie moet ze binnen de drie jaar onze volledige strafprocedure herzien om ze aan te passen aan de nieuwe Europese Salduzregels (Zie: hier, nvdr). Dat zal allicht heel veel geld kosten. Mogelijk wordt ook het protocolakkoord om het punt op 25 euro te houden herzien, "als dat niet realistishc en uitvoerbaar is en als het geen meerwaarde biedt".

7.2. DE POLITICI

Naast de initiatieven van Turtelboom heb je momenteel vier wetsvoorstellen over de tweedelijnsrechtsbijstand.

* Sophie De Wit (N-VA) wil een Fonds voor Tweedelijnsbijstand oprichten. Iedereen die door de correctionele rechtbank of het assisenhof is veroordeeld zal 120 euro moeten storten in dat nieuwe fonds (20 euro, vermeerderd met zes opdeciemen). De veroordeelde moet wel eerst de gerechtskosten betalen, vervolgens de verplichte 150 euro voor het Slachtofferfonds en pas daarna de 120 euro voor dit Fonds voor Tweedelijnsbijstand en tenslotte zijn boete. Als dit "Fonds voor de Tweedelijnsbijstand" nu al bestond dan zou het in 2012 19 miljoen euro in het laatje brengen, zo rekende ze voor.

* De Franstalige liberalen willen de waarde van het punt vast op 30 euro brengen. Het Rekenhof wijst erop dat het budget in 2014 dan 105 miljoen euro zal bedragen. Dat is 55% meer dan in 2012. Als je de kosten voor Salduz meerekent, kom je aan 135 miljoen euro, het dubbele van nu. Bovendien gaan we dan van een "gesloten enveloppe" (waarbij de minister dus een vast bedrag voor de tweedelijnsrechtsbijstand geeft, die de Ordes moeten verdelen) naar een "open enveloppe", waarbij niet meer te voorzien is hoeveel ieder jaar zal moeten worden uitgegeven.

* Raf Terwingen (CD&V) heeft een voorstel ingediend waardoor de laattijdig uitgekeerde sommen voor pro deo rechtsbijstand minder zwaar worden belast dan nu het geval is.

Stel dat ik stagiair-advocaat ben en een aantal pro Deo-zaken doe dit jaar. Dan word ik daarvoor pas twee tot drie jaar later betaald. Dat bedrag komt plots bij de inkomsten die ik dat jaar al genoten heb als advocaat. De verloning van een advocaat is echter hoger dan die van een stagiair. Het gevolg is dat deze pro Deo- vergoedingen belast worden in de hoogste schijven. Het wetsvoorstel-Terwingen zorgt ervoor dat advocaten niet fiscaal gedupeerd worden door de late uitbetaling. De pro Deo-vergoedingen hebben geen impact meer op de belastingschijven. Zij worden belast tegen de gemiddelde aanslagvoet van dat jaar, berekend zonder rekening te houden met de pro Deo-vergoedingen.

* Sarah Smeyers (N-VA) wil de misbruiken in de vreemdelingensector aanpakken. Ze wil dat er een werklastmeting komt. Die moet uitmaken hoeveel werk een advocaat heeft met een bepaalde zaak. Op basis daarvan moet de lijst van punten dan aangepast worden. Tegelijkertijd moet die lijst om de vijf jaar geëvalueerd worden door het parlement.

Smeyers stelt nogal wat misbruiken vast in het vreemdelingencontentieux. Ongeveer 17% van de dossiers van de gratis rechtsbijstand gingen in het gerechtelijk jaar 2009-2010 over vreemdelingen. Die dossiers vertegenwoordigden 17 miljoen, of een vierde van de gratis rechtsbijstand. Smeyers stelt vast dat dit wat makkelijk verdiend is. "Een onontvankelijk beroep bij de Raad voor Vreemdelingenbetwistingen levert nu 15 punten op (390 euro), een regularisatieprocedure of een naturalisatieverzoek in de Kamer brengen 10 punten op (meer dan 250 euro). De meeste van deze dossiers zijn gewoon knip- en plakwerk van andere dossiers. De advocaten hebben er hooguit enkele uurtjes werk mee. Het vreemdelingencontentieux is dus overgewaardeerd, maar de advocaten die te veel verdienen met hun gratis rechtsbijstand aan vreemdelingen doen dat ten koste van advocaten die minder voordelige zaken op zich nemen", zo betoogt ze. Daarom wil ze deze maatregelen.

8. BEDENKINGEN

De kosten van de gratis rechtsbijstand lopen te hoog op. De advocatuur organiseerde hierover een studiedag in juni en die was nogal corporatistisch. De advocatuur zelf wil geen enkele controle door de staat op de manier waarop de gelden die ze krijgt worden besteed, maar ze wil wel dat die onbeperkt kunnen blijven stijgen. Dat gebeurt ten dele al, de "gesloten enveloppe" behoort nu al tot het verleden door de voortdurende jaarlijkse bijpassingen en door het protocol dat voormalig justitieminister Stefaan De Clerck op 12 januari 2010 met de balies sloot om de waarde van het punt op 25 euro te houden.

Deze kosten kunnen natuurlijk niet blijven stijgen. De voormalige Brusselse stafhouder Dirk Van Gerven mag dan al een vergelijking trekken met de gezondheidszorg, de man in de straat zal hiermee niet akkoord gaan: het recht op gezondheidszorg is niet hetzelfde als het recht op rechtsbijstand in om het even welke procedure.

Feit blijft immers dat er veel misbruik is in de vreemdelingen- en aangehoudenensector, hele kantoren leven er van procedures waarvan men op voorhand weet dat ze niets zullen uithalen. Sommige advocaten geven dat nu ook openlijk toe, maar toch wast de advocatuur haar handen in onschuld: "Wij kunnen toch geen cliënten weigeren als ze een vierde asielverzoek willen indienen?", zo luidt het. Welnu, dat kan wel. De advocatuur zegt altijd dat ze de eerste rechter is. Ze zou die functie ook kunnen waarnemen. Daarbij verwijzen naar het parlement dat al die proceduremogelijkheden (voor vreemdelingen, verdachten en gedetineerden) heeft gecreëerd is absoluut terecht, maar ook hypocriet. De meeste van deze procedures kwamen er immers onder druk van de lobby van…de advocatuur. Wanneer iemand in het parlement zou durven om een paar beroepsmogelijkheden in de vreemdelingenwet af te schaffen of om de wet-Franchimont (waardoor bijna geen enkele complexe financiële zaak in Brussel nog afgehandeld geraakt) te herzien, dan zou de advocatuur met luider stemme daartegen protesteren en zich beroepen op de mensenrechten.

Maar, zoals de Brusselse advocaat Fernand Keuleneer, eerder al zegde: "De belangstelling voor de mensenrechten houdt op als daarvoor niet meer betaald wordt". Hij verwees daarbij naar de staking van de Franstalige advocatuur. Zij wil sinds april niet meer meewerken met Salduz, omdat ze nog niet betaald is door de overheid. Salduz werd door haar met veel beroep op de mensenrechten verdedigd en de Franstalige Orde wil zelfs de uitbreiding naar àlle misdrijven, ook naar alcoholcontroles. Maar als ze niet betaald wordt, dan houden de mensenrechten op. Gemakkelijk is dat.

Beleidsmakers mogen in dit debat niet vergeten dat de advocatuur - naar eigen zeggen - een commerciële instelling is. Ze werkt voor de poen, ze wil winst maken. De vorige stafhouder van de Orde van Vlaamse Balies beklemtoonde dat bij herhaling. Dit is een heel eerbaar standpunt, maar dan mag het beroep op de mensenrechten wat dimmen: de horeca beroept zich ook niet op het recht op leven om een BTW-verlaging door te drukken. En de Franstalige Salduzstaking is ronduit onverantwoord. Wanneer achteraf verdachten zullen vrijkomen omdat ze geen Salduzbijstand hebben gehad, ligt de verantwoordelijkheid hiervoor in eerste instantie bij de Franstalige Orde van Advocaten.

Precies omdat de advocatuur zichzelf een commerciële instelling noemt, is het van belang dat de minister ook vertegenwoordigers van de rechtszoekenden, van de consumenten (Test-Aankoop) in haar werkgroep die een globale hervorming voorbereidt, zou opnemen. Nu is de samenstelling wat eenzijdig.

Lees ook:

Salduz na vijf maanden werking

De Clerck boos over Europese regeling voor verhoren verdachten

Vlaamse advocaten verdienen goed

*****************************************

Het dagelijkse nieuws over het justitiebeleid vindt U door in de functie "zoeken" rechtsboven op deze site de letters JDW in te tikken.

*****************************************