Salduz na vijf maanden werking

02/07/'12 John de Wit 2 JULI 2012 - De nieuwe Salduzwet deed het aantal vrijlatingen onder voorwaarden van verdachten met 40% stijgen. Dat blijkt uit een evaluatie door de Dienst voor Strafrechtelijk Beleid over de werking van de wet gedurende de eerste vijf maanden van dit jaar. Het rapport bevat een aantal hervormingsvoorstellen: neem alle verhoren van verdachten audiovisueel op; laat de advocaten alleen nog fysiek aanwezig zijn bij de onderzoeksrechters; herorganiseer de gratis rechtsbijstand; definieer wat een verhoor is. Het waarschuwt ook voor de gevaren van de komende Europese richtlijn. Een overzicht.

Door de Salduzwet moet iedere gearresteerde verdachte bijstand van een advocaat kunnen krijgen tijdens zijn eerste verhoor door de politie en bij de onderzoeksrechter. De wet is sinds 1 januari van kracht. De politie moet contact nemen met een webapplicatie van d advocatuur of naar een noodnummer. Daar is een permanentie georganiseerd. Die moet binnen de twee uur iemand sturen. Dan is er nog een half uur de tijd voor apart vertrouwelijk overleg tussen de advocaat en de verdachte. Pas daarna begint het verhoor. De advocaat moet in principe achter de verdachte zitten en mag niet zelf tussenkomen, behalve als de rechten van de verdachte geschonden zouden worden. Het verhoor mag onderbroken worden voor nieuw overleg. Ook bij het eerste verhoor bij de onderzoeksrechter, die beslist over de aanhouding van de verdachte, mag de advocaat aanwezig zijn. Die onderzoeksrechter mag in het belang van het onderzoek de termijn om de verdachte aan te houden met 24 uur verlengen (tot 48 uur dus). Die wet werd zopas geëvalueerd door de Dienst voor Strafrechtelijk Beleid (DSRB). Eerder al evalueertde de DSRB de Salduzwet na twee weken werking, maar die periode was uiteraard veel te kort (Zie voor deze evaluatie: hier, nvdr).

1. VASTSTELLINGEN

Wat stelt de DSRB vast?

1.1. SALDUZ BIJ DE POLITIE

* Tussen januari en mei 2012 namen de politiediensten 755.494 verhoren af. Slechts 34% (256.923) waren verhoren van verdachten, de rest waren verhoren van slachtoffers en getuigen. Uiteindelijk telde de politie slechts 18.407 eerste verhoren van gearresteerde verdachten (2,4% van het totaal). Dat zijn dus de Salduzverhoren. In die laatste gevallen moet een advocaat rechtsbijstand verlenen. Als je deze cijfers doortrekt naar het hele jaar, dan zouden er zo'n kleine 47.000 Salduzverhoren bij de politiediensten alleen zijn.

Een vijfde van deze verhoren gebeuren in Brussel-19, daarna volgen Antwerpen (12,4% of 2.288 verhoren) en Luik (1.988 verhoren of 10,8%). Veurne en Ieper bengelen onderaan met met 41 (0,2%) en 57 (0,3%) verhoren.

15% van de Salduzverhoren betreffen minderjarigen. Bij de andere verhoren van niet-gearresteerde verdachten schommelt het aantal minderjarigen tussen de 3,7% en 9,6%.

Liefst 40% van de Salduzverhoren hebben 's nachts plaats. Dat is veel meer dan bij alle andere categorieën verdachten en dat drijft de kosten natuurlijk op, omdat meer personeel 's nachts moet werken.

* Een derde van de Salduzverdachten moet geen advocaat hebben. Een zeer kleine minderheid (1%) wordt bijgestaan door zijn eigen, zelf gekozen advocaat.

In heel België werd in april en mei 2012 in 66% van de gevallen geen advocaat gevonden via de permanentiedienst van de advocatuur. In februari en maart lag dat percentage nog tussen de 16 en de 27%. Als men via de permanentiedienst geen advocaat kan vinden, dan kan de politie nog bellen naar een noodnummer, maar dat gebeurde slechts bij 6% van de verhoren. Oorzaak van al die problemen: de Franstalige Orde is gestopt met haar permanenties vanaf 30 maart 2012 omdat de raadslieden vinden dat ze te weinig en te laat worden betaald.

De DSRB ging ook na hoeveel advocaten op vijf willekeurige momenten beschikbaar waren op de permanenties in de gerechtelijke arrondissementen. Op 28 februari waren er dat 344 (245 in Vlaanderen, 62 in Wallonië en 37 in Brussel). Op 5 juni waren er dat nog maar de helft: 150 (145 in Vlaanderen, 0 in Wallonië en 5 in Brussel). Op beide momenten was de permanentie het best bemenst in Hasselt (38 in februari en 21 in juni). Het probleem op de permanenties situeert zich duidelijk in Wallonië en in Franstalig Brussel. Zoals onafhankelijk deskundige Mr. Fernand Keuleneer het eerder formuleerde: "Voor de Franstaligen tellen de mensenrechten alleen maar als ze er voor betaald worden."

* In mei maakte slechts 0,65% van de Salduzverdachten een gebruik van hun recht om te zwijgen. In januari was dat nog 1,2%. Maar bij de Antwerpse federale politie ligt dat cijfer op 17%.

* Bij de lokale politie duurt een Salduzverhoor ongeveer een uur, bij de federale politie minstens anderhalf uur. Dat komt omdat de federale politie wel meer zwaardere zaken te behandelen krijgt.

De studie wijst uit dat de termijnen die de wet oplegt (wachttijd voor een advocaat, duurtijd vertrouwelijk overleg verdachte-advocaat…) gerespecteerd worden.

* Ongeveer de helft van de Salduzverdachten doet een beroep op zijn recht om een vertrouwenspersoon in te lichten. Maar bij de Antwerpse federale politie was dat slechts een vijfde.

In zo'n 19% van de Salduzverhoren wordt een tolk ingeschakeld. In twee op de drie gevallen gaat het om een niet-courante taal.

Het recht op medische bijstand wordt zeer weinig benut.

1.2. SALDUZ BIJ DE ONDERZOEKSRECHTER

De Salduzwet geldt ook voor de eerste verhoren bij de onderzoeksrechter. Dat waren er 3.599 tussen januari en einde mei 2012. Als je die cijfers doortrekt voor het hele jaar 2012, dan zou men aan een kleine 14.500 Salduzverhoren bij de onderzoeksrechters komen. Hoe zit het daar?

* Bij dit soort verhoren prijkt niet Brussel, maar Antwerpen bovenaan met 27% van de Salduzverhoren (974). Daarna volgt Luik (14,5% of 521) en Brussel (11,9% of 427). Maar deze cijfers zijn niet helemaal juist, want in een aantal gerechtelijke arrondissementen zoals Brussel, Hasselt en Kortrijk zijn er meer aanhoudingsbevelen dan Salduzverhoren (!) en dat kan gewoon niet. In Oudenaarde zelfs twee keer zoveel, in Kortrijk vijf keer zoveel.

In slechts 5% van dit soort verhoren was de Salduzverdachte nog niet eerder verhoord door de politie.

* In Vlaanderen werd in de hele periode tussen de 80 en de 87% van de Salduzverdachten bijgestaan door een advocaat. In Wallonië was dat slechts 30%, in Brussel 45%. Dat komt door de staking van de advocatuur.

* Onderzoeksrechters kunnen bevelen dat de verdachte geen bijstand mag hebben van een advocaat bij het verhoor. Dat deden tussen januari en einde mei slechts vier onderzoeksrechters (van wie twee in Antwerpen, één in Mechelen en één in Nijvel) in totaal 34 keer.

Onderzoeksrechters kunnen ook bevelen dat de verdachte nog geen vertrouwenspersoon mag inlichten van zijn aanhouding. Dat deden slechts zes onderzoeksrechters (onder wie drie Antwerpse) in totaal 17 keer.

De onderzoeksrechters mogen de termijn waarbinnen ze moeten beslissen over de aanhouding van de verdachte verlengen van 24 uur tot 48 uur. Dat gebeurde slechts 53 keer door 15 onderzoeksrechters.

* In de bewuste periode vaardigden de onderzoeksrechters 3.593 aanhoudingsbevelen uit. Antwerpen prijkt hier bovenaan met een vierde van alle aanhoudingsbevelen (830, 23%) gevolgd door Brussel (798, of 22%) en Luik (330 of 9%). Het aantal aanhoudingsbevelen is een klein beetje gedaald in vergelijking met dezelfde periode in 2011, toen Salduz nog niet van toepassing was. Maar… het aantal vrijlatingen onder voorwaarden ligt bijna de helft hoger (+ 40,3%) dan in dezelfde periode in 2011. Het gaat natuurlijk nog maar om voorlopige cijfers, maar het is toch verrassend veel. Dat komt door de goede samenwerking met de advocatuur, waardoor de onderzoeksrechter meer elementen heeft om zijn beslissing op te baseren.

2. PROBLEMEN EN AANBEVELINGEN

2.1. DE VISIE VAN DE BETROKKENEN

De Dienst voor Strafrechtelijk Beleid (DSRB) ging ook bij alle betrokkenen vragen wat zij als pijnpunten zien in de huidige Salduzwet. Wat bleek daaruit?

Over het algemeen worden weinig grote problemen vastgesteld, zeker in Vlaanderen, waar de verschillende diensten goed samenwerken.

De verdachten moeten voor hun verhoor een verklaring krijgen waarin hun rechten staan. De meeste betrokkenen vinden die verklaring voldoende duidelijk en ze is er ook in voldoende talen.

* Steeds dezelfde advocaten zijn beschikbaar voor Salduzverhoren, het worden er steeds minder en het worden ook steeds meer stagiairs. De advocaten zijn boos omdat ze te laat en te weinig betaald worden voor de Salduzpermanenties. In Wallonië zijn ze om die reden opgeschort sinds begin april.

* Er zijn - behalve in Kortrijk - weinig incidenten tijdens de verhoren. Bij de verhoren bij de politie blijven de advocaten meestal passief, ze hebben ook amper opmerkingen bij het nalezen van het proces-verbaal. De aanwezigheid van een advocaat bij de verhoren zorgt er volgens de DSRB wel voor dat de verdachten meer meewerken met het onderzoek en soms ook bekentenissen afleggen.

Bij de onderzoeksrechters zijn de advocaten dan weer veel actiever en die vinden dat ook goed, want het kan leiden tot een vrijlating onder voorwaarden. De onderzoeksrechters krijgen dank zij deze tussenkomsten immers meer informatie om hun beslissing op te baseren.

In Kortrijk heb je nogal wat incidenten met "meestal dezelfde advocaten", in Leuven "met één bepaald advocatenkantoor", in Antwerpen werd al een onderzoeksrechter gewraakt. Om hier tegen op te treden willen de onderzoeksrechters van Hasselt en Mechelen dat er een soort van "contempt of court"-procedure zou moeten worden ingevoerd.

Er waren geen noemenswaardige incidenten met de bijstand van tolken, maar toch hebben sommigen er problemen mee dat dezelfde tolk aanwezig is bij het vertrouwelijk gesprek tussen advocaat en verdachte en daarna bij het verhoor door de politie. Uit de lichaamstaal van de tolk bleek al eens dat de verdachte in beide gevallen een ander verhaal had opgedist. Daarom is een duidelijke deontologie en een uitbreiding van het beroepsgeheim gewenst.

2.2. DE PROBLEMEN BIJ DE RECHTSPRAAK

De DSRB maakte ook een analyse van de rechtspraak en wees daarbij op twee grote pijnpunten:

2.2.1. De Europese Unie wil tegen einde 2012 een richtlijn klaar hebben over de rechten van verdachten. De lidstaten zouden dan drie jaar krijgen om die in hun eigen wet om te zetten. Deze richtlijn verplicht de bijstand van een advocaat tijdens elk verhoor van elke verdachte. In de bewuste vijf maanden (van januari tot einde mei 2012) bedroeg het totaal aantal verhoren 256.923, of veertien keer het aantal huidige Salduzverhoren. Eerder al zegde justitieminister Annemie Turtelboom (Open Vld) dat daarom binnen de drie jaar onze hele strafprocedure zal moeten worden hervormd. Turtelboom had om een overgangsperiode van vijf jaar gevraagd, maar dat wil de Europese Commissie niet. Van de 27 lidstaten zijn momenteel alleen nog België, Portugal en Estland tegen de nieuwe richtlijn. De minister wil nu een commissie van deskundigen oprichten om na te gaan wat er allemaal moet veranderen.

2.2.2. De financiering van de kosteloze Salduzbijstand. De advocatuur kreeg al 1 miljoen voor haar rechtsbijstand in 2011, toen de Salduzwet nog niet van toepassing was, maar eigenlijk al wel moest van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg. Voor 2012 is al 3,5 miljoen extra beloofd, maar de Franstalige Orde van Advocaten wil minstens 67 miljoen, het dubbele van het hele budget voor gratis rechtsbijstand momenteel. Dat dat budget swingt de pan uit: sinds 2001 is het bijna verdrievoudigd. De DSRB zet alle oplossingen op een rijtje: privéverzekeringen, invoering van een remgeld om het aantal rechtszoekenden te beperken, verhoging van de inkomensgrenzen om gratis rechtsbijstand te krijgen (en dus een veel hoger budget dan nu het geval is), een belasting op iedereen die een rechtszaak aanspant, mutualisering (de rechtsbijstand organiseren zoals de ziekteverzekering, met vaste tarieven en solidariteit). Minister van Justitie Annemie Turtelboom laat een onderzoek hierover uitvoeren door het Nationaal Instituut voor Criminologie en Criminalistiek. Tegen september moet het NICC samen met de Universiteit van Luik een studie maken over de hervorming van de gratis rechtsbijstand en de gevolgen die Salduz daarvoor heeft.

2.3. DE PROBLEMEN VOLGENS HET OVERLEGFORUM

Uiteindelijk formuleerde ook het Overlegforum, dat de onderzoeken van de DSRB moet begeleiden, een aantal vaststellingen en aanbevelingen. Dat overlegforum bestaat uit vertegenwoordigers van alle actoren (politie, parket, rechters, advocaten, Hoge Raad voor justitie, Universiteiten, FOD Justitie, DSRB). Wat bepleiten zij?

* Steeds meer advocaten haken af. De problemen situeren zich vooral 's nachts en in het weekeinde. Men verwacht ook serieuze problemen om advocaten te vinden in de kuststreek tijdens de vakantie. De advocaten die zich hebben ingeschreven moeten nu vijf keer per maand bijstand verlenen, tegen slechts twee keer in januari. Het Overlegforum wil ook dat meer ervaren advocaten permanentie zouden doen.

== Het voorafgaand vertrouwelijk gesprek van advocaat en verdachte (maximum 15 minuten) zou best helemaal telefonisch gebeuren. Dan zou de advocaat niet meer in alle gevallen ter plaatste moeten gaan.

== Alle Salduzverhoren zouden audiovisueel moeten worden opgenomen om iedereen zeker te stellen. Advocaten kunnen dan zelf beslissen waar hun aanwezigheid het meest nodig is, ze kunnen de verhoren bekijken als ze niet kunnen of willen komen. Opname heeft nog andere voordelen: het is een objectief controlemiddel dat elke discussie uitsluit; het schept duidelijkheid als "het ene woord (verdachte en advocaat) tegenover het andere (politie)" staat; het beveiligt de politie tegen onterechte beschuldigingen; het geeft het parket de mogelijkheid om de situatie beter in te schatten; het zou goed zijn voor gevoelige dossiers met gevaarlijke of psychisch gestoorde verdachten. Momenteel nemen politiezones in drie Nederlandstalige parketten de verhoren op om te controleren wat er gebeurt: in Hasselt, Tongeren en Dendermonde. Alleen in de politiezone GAOZ (Genk-As-Opglabbeek-Zutendaal) worden àlle verhoren (eerste en navolgende) met dit doel opgenomen. Het parket wil een protocol met de balie en stelt voor om de banden één maand te bewaren, zodat de advocaten ze kunnen opvragen en desgevallend neerleggen op de griffie.

Het kan echter niet dat de Salduzverhoren helemaal moeten worden uitgetikt, meent het Overlegforum. Er is dus nood aan een nieuwe wet en bovendien aan voldoende geld om alles aan te kopen.

== De advocaat kan best zijn rol spelen bij de onderzoeksrechter en fysiek wegblijven bij de politie. Want de cijfers wijzen uit dat het aantal vrijlatingen onder voorwaarden stijgt en het aantal voorlopige hechtenissen daalt door tussenkomst van de advocaat bij de onderzoeksrechter. Het Overlegforum wil dat het parket dan ook bij het verhoor bij de onderzoeksrechter aanwezig is, maar geeft toe dat er dan zeker 's nachts en in het weekeinde ook problemen zullen ontstaan om parketmagistraten te vinden.

* De Orde van Vlaamse Balies stelt voor om de Salduzverhoren zoveel mogelijk overdag te laten plaatsgrijpen. De onderzoeksrechters moeten desnoods maar de termijn van 24 uur naar 48 uur verlengen, meent de Orde. Een verrassende visie, gezien de Orde in het verleden bij herhaling geëist heeft dat de termijn van 24 niét mocht worden verlengd. Het Overlegforum gaat overigens niet akkoord met deze visie. Dan zullen de verhoren door andere politiemensen worden afgenomen dan door de agenten die de arrestatie hebben verricht en dat is niet goed, zo meent het. Bovendien kan de termijn niet verlengd worden om de aanwezigheid van een advocaat te garanderen, maar alleen in het belang van het onderzoek.

* De advocatuur wil verder dat alle Salduzverhoren op één bepaalde plaats in het gerechtelijk arrondissement zouden plaatsgrijpen. Dat is nu al zo in Bergen, maar de politiediensten zijn hiervoor niet te vinden omdat ze dan veel langere verplaatsingen moeten doen (binnen een termijn van 24 uur) en omdat ze bij zwaardere misdrijven vaak documenten moeten inzien, die in die gecentraliseerde plaats niet aanwezig zijn.

* Volgens het Overlegforum moet het ook mogelijk zijn dat minderjarige verdachten afstand doen van hun recht op een advocaat. Momenteel kan dit niet. Eventueel kan dit recht op afstand alleen worden ingevoerd voor minderjarigen boven de 16 jaar en voor verhoren bij de politie, niet bij de jeugdrechtbank.

Het is ook belangrijk om te definiëren wat een verhoor precies is. Vooral belangrijk is wanneer een verhoor begint. Het parlement was dat bij de invoering van de Salduzregels ook van plan, maar zag daar nu net van af omdat dit tot te veel betwistingen zou leiden.

Het Overlegforum wil voorts dat duidelijk in de wet komt binnen welke termijn de verdachte een vertrouwenspersoon mag inlichten.

Er is een eenvormige regeling nodig voor de seiningen van gezochte personen. Het Antwerps parket kan hierbij model staan.

* Discussie is er ook over de vraag wanneer aan de verdachte moet worden gezegd over welke feiten hij wordt verhoord. Volgens de advocatuur moet dat nog voor het vertrouwelijk overleg advocaat-verdachte. Meestal gebeurt het nu pas bij het begin van het verhoor.

Mag men nog doorvragen als de verdachte heeft gezegd dat hij wil zwijgen? Ja vindt de politie, nee, vindt de advocatuur.

* Uit de evaluatie blijkt dat sommige verdachten wél bijstand krijgen en andere geen, zo stelt het Overlegforum vast. Dat kan discriminerend zijn. De redenen zijn divers: er zijn niet genoeg advocaten op de permanentie, de advocaat wenst enkel tussen te komen bij de onderzoeksrechter en niet bij de politie, de advocaat wil niet tussenkomen omdat hij denkt dat hij niet vergoed zal worden.

En dan blijft het punt voor niet-gearresteerde verdachten. Zij krijgen gewoon een briefje met hun rechten mee en moeten dan op een bepaalde dag terugkomen na een advocaat gecontacteerd te hebben. De slachtoffers moeten echter op het politiebureau blijven om een verklaring af te leggen en zij hebben géén recht op bijstand van een advocaat. Dat kan nogal wat frustratie opwekken.

3. WAT VINDT TURTELBOOM?

Voor minister van Justitie Annemie Turtelboom stonden er niet veel nieuwe dingen in de evaluatie. Maar ze heeft toch een klein commentaartje.

“De minister is zeer tevreden dat Salduz zo goed loopt. Iedereen werkt goed samen en dat is hoopgevend. Wellicht daardoor zijn er meer vrijlatingen onder voorwaarden: omdat de onderzoeksrechters door tussenkomst van de advocaten nu over meer gegevens beschikken dan vroeger”, zo zegt woordvoerster Margaux Donckier. “De minister is ook blij omdat veel minder verdachten dan verwacht, een beroep doen op hun zwijgrecht."

"We moeten ons nu voorbereiden op de Europese richtlijn, die Salduz enorm uitbreidt. Daardoor dreigt het systeem onbetaalbaar te worden en zullen we in drie jaar tijd onze hele strafprocedure moeten herzien.”

Lees ook:

Kamer stemt Salduz

Salduz na twee weken werking

Turtelboom moet in drie jaar tijd hele strafprocedure hervormen

Minder BOB-controles in het weekend door Salduzwet

Salduz op 1 januari 2012 van kracht

Professor Vermeulen: "Komende Salduzwet is nu al voorbijgestreefd"

Senaat stemt Salduz

PS, Groen! en VB over de Salduzregels

Senaat discussieert over Salduzregels

De Clerck reglementeert verhoor verdachten

Politieverhoren moeten opgenomen worden