Straatsburgs Hof veroordeelt België voor opsluiting illegalen

28/01/'08 Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg heeft vorige week donderdag, 24 januari 2008, België veroordeeld in een zaak van twee illegale Palestijnen. Straatsburg vindt dat illegalen die langere tijd in de transitzone op de luchthaven van Zaventem moeten verblijven daar van hun vrijheid worden beroofd. Niet alleen is de transitzone voor die mensen dus een gevangenis, maar ook worden ze daar vernederend en mensonterend behandeld.

Twee Palestijnen, Mohamad Riad (28) en Abdelhadi Idiab (27), kwamen respectievelijk op 27 december 2002 en 24 december 2002 vanuit Sierra Leone aan op de luchthaven van Zaventem. Ze hadden geen visum om België binnen te komen en werden geweigerd aan de grens. Omdat ze uit Libanon afkomstig waren, wilde België ze terugsturen naar Beiroet, maar dat weigerden ze uitdrukkelijk, de ene drie keer, de andere één keer. Ze bleven dus in de transitzone zitten. Die zone is een juridisch niemandsland waar iedere passagier die landt door moet, maar dat juridisch gezien niet tot het Belgische grondgebied behoort. Toen vanuit die transitzone een collectieve ontsnapping gebeurde, werden ze overgebracht naar een gesloten centrum voor illegalen. Ze stapten naar de rechtbank en die beval hun vrijlating. De Dienst Vreemdelingenzaken (DVZ) pakte hen opnieuw op, stelde vast dat ze illegaal in het land waren en plaatste hen opnieuw in de transitzone in afwachting van hun verwijdering uit het land. DVZ deed dat omdat het de Palestijnen in dezelfde positie wilde brengen als degene waarin ze zaten vooraleer ze volgens de rechter onwettig werden opgesloten. DVZ beschouwde die tweede plaatsing in de transitzone dus als een vrijlating, als een uitvoering van het rechterlijk bevel om de illegalen vrij te laten, omdat de Palestijnen - buiten België - konden gaan waarheen ze wilden. De Palestijnen ervaarden hun plaatsing in de transitzone echter als een nieuwe opsluiting. Riad en Idiab werden respectievelijk op 8 en 5 maart 2003 uit het land verwijderd.

De Palestijnen trokken naar het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg en klaagden daar de schending van hun recht op vrijheid aan. Dat recht staat in artikel 5 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). Ze meenden dat ze respectievelijk 15 en 11 dagen lang opgesloten bleven (in het transitcentrum) nadat ze op bevel van de rechter in vrijheid moesten worden gesteld. Ze vonden bovendien dat ze slachtoffer waren van foltering en van onmenselijke en onterende behandeling. Dat is een schendig van artikel 3 EVRM. Ze vonden dit omdat ze dagen lang geen eten kregen in het transitcentrum en sandwiches moesten schooien bij voorbijgaande reizigers, maar ook omdat ze in het transitcentrum herhaaldelijk op hun identiteit gecontroleerd werden en door allerlei voorbijgangers bekeken konden worden. Eerdere rapporten van het Europese Comité tegen Foltering stelden dat de transitzone niet geschikt was voor een vast verblijf en klaagden de mensonwaardige behandeling van illegalen daar aan.

Straatsburg volgt de Palestijnen nu op beide punten en veroordeelt de Belgische staat. De artikelen 5 en 3 van het EVRM zijn dus geschonden. De plaatsing in de transitzone is volgens Straatsburg wel degelijk een vrijheidsberoving, omdat ze "van onbepaalde duur was" en "uitzonderlijk lang" geduurd heeft (15 en 11 dagen respectievelijk) en omdat ze nog werd uitgevoerd een maand nadat de Palestijnen in België toekwamen. Bovendien werd ze uitgevoerd "op een plaats die niet alle nodige waarborgen biedt voor het welzijn van de opgeslotenen". Omdat rechtbanken al twee keer de vrijlating van de Palestijnen hadden bevolen en de Dienst Vreemdelingenzaken hen toch opnieuw in de transitzone plaatste, ging deze dienst zijn bevoegdheid te buiten. "De betrokkenen werden in de transitzone aan hun lot overgelaten zonder enige humanitaire en sociale begeleiding", zegt het Hof. België kan volgens het Hof niet aantonen op grond van welke wettelijke bepaling de twee in de transitzone werden geplaatst, terwijl een rechtbank hun vrijheid had bevolen.

Het Hof meent bovendien dat de Palestijnen het slachtoffer werden van een vernederende behandeling. Dus is artikel 3 geschonden. Opdat dit zo zou zijn, moet de schending van dit artikel "een minimale zwaarte hebben", maar "het is niet nodig dat de staat ook de bedoeling had om de betrokkenen te vernederen, het volstaat dat het slachtofffer in zijn eigen ogen vernederd is, zelfs al zien de andere mensen dat niet zo". Het openbare karakter van de sanctie kan "een pertinent en belastend argument" zijn, meent het Hof. In dit geval "werden de Palestijnen opgesloten, louter en alleen omdat ze geen geldig verblijfsdocument hadden". Het is duidelijk dat ze in die transitzone herhaaldelijk gecontroleerd werden op hun identiteit en dat minstens één van hen niet was ingelicht van het motief van de plaatsing daar. "De transitzone is niet geschikt voor opsluiting van langere duur, ze is niet aangepast voor een verblijf van meer dan tien dagen", zo stelt Straatsburg. "Het kan niet dat iemand wordt gevangen wordt gezet terwijl met zijn noodzakelijke behoeften totaal geen rekening wordt gehouden." Straatsburg meent wel dat "niet is bewezen dat de Belgische staat de Palestijnen opzettelijk wilde vernederen, maar de detentievoorwaarden in de transitzone hebben toch grote mentale letsels teweeggebracht bij de Palestijnen, ze waren een aanslag op hun menselijke waardigheid en konden hen het gevoel geven dat ze vernederd weerden. Zelfs als ze van deze opsluiting ingelicht waren en drie maaltijden per dag hadden gekregen, zou dat nog zo zijn. Te meer daar ze door de rechtbank waren vrijgelaten. Dat kon bij de Palestijnen leiden tot gevoelens van angst, willekeur en minderwaardigheid. Die gevoelens werden nog versterkt door de vernedering die veroorzaakt werd door de houding van de politie, die hun identiteit te veel controleerde."

Straatsburg veroordeelt de Belgische staat tot betaling van 15.000 euro morele schadevergoeding aan elk van de twee Palestijnen en dan nog eens tot 13.374 euro voor de totale onkosten.

In een reactie wijst de Dienst Vreemdelingenzaken erop dat het deze plaatsing van illegalen in de transitzone zelf ook betreurt. "Maar het gaat nog over weinig mensen. In 2007 werden slechts zeven vreemdelingen in de transitzone vrijgelaten", zoals dat met Riad en Idiab gebeurde. "Het verblijf van deze zeven in de transitzone duurde maximaal twee dagen". In de toekomst zal het aantal van dit soort vrijlatingen verder dalen, meent DVZ.



Het Centrum voor Gelijkheid van Kansen en Racismebestrijding van zijn kant juicht het arrest van Straatsburg toe omdat het de plaatsing in de transitzone geen 'vrijlating' maar een 'opsluiting' noemt en bovendien de opsluitingsvoorwaarden in die zone aan de kaak stelt. Het Centrum zegt dat het deze kritiek al meerdere keren zelf had geuit bij de beleidsverantwoordelijken, maar dat die toch maar doorgingen met de mensonterende praktijk. Als oplossing stelt het CGKR - in navolging van een groep mensenrechtenorganisaties waaronder Amnesty International - voor dat de illegalen die in dit geval zijn gewoon in België worden toegelaten.

Bedenkingen

Het arrest roept vragen op.

* Het arrest miskent de essentie van de vrijheidsberoving. Bij vrijheidsberoving word je geplaatst in een ruimte waaruit je niet kan ontsnappen op eigen initiatief. Uit de gevangenis kan je niet weg, je mag niet naar huis. Maar dat is in de transitzone en in een gesloten centrum voor illegalen niet zo. Iedereen die daar zit, mag er op ieder moment uit weg, hij mag op ieder moment naar huis. Hij mag alleen België niet binnen: dat is de enige beperking. Het blijft bizar om de transitzone dan een 'gevangenis' te noemen, zoals het arrest doet.

* Hierdoor dreigt het arrest de schendingen van het recht op vrijheid en ook de schendingen van het verbod op foltering en mensonterende behandeling te bagatelliseren. De inhoudelijke invulling die het arrest aan de term ‘mensonterende behandeling’ geeft, gaat zo ver dat erg veel dingen een ‘mensonterende behandeling’ dreigen te worden. En dan gaan de zware, ernstige onterende behandelingen, zoals deze in de Abou Graib-gevangenis of die op Guantanamo, verloren in een stortvloed van mindere mensenrechtenschendingen.

Guantanamo

* Dit arrest-Riad-Idiab botst met andere arresten. Zo oordeelde het hof eerder dat stokslagen die geen ernstige letsels nalaten en die bij wijze van straf in een besloten ruimte worden toegediend aan Britse jongens op een kostschool, géén foltering en ook geen onmenselijke of onterende behandeling zijn (zaak-Costello-Roberts, 25 maart 1993). In de zaak rond de transitzone werden geen echte geweldplegingen vastgesteld. Maar toch gaat het in deze zaak dan wél om een vernederende en onmenselijke behandeling, “zelfs als men de bewoners van de transitzone drie maaltijden per dag zou geven”, zo stelt het Hof. Ook gevangenen die zich bekloegen over hun opsluitingsregime, dat veel strenger was dan het regime in de transitzone, vingen in Straatsburg bij herhaling bot. De eenvormigheid in de Straatsburgse rechtspraak raakt zoek.

* Worden illegalen in dit arrest wel au sérieux genomen? Worden hun eigen wil en hun eigen verantwoordelijkheid voor hun beslissingen niet te veel genegeerd, alsof die in de realiteit onbelangrijk zijn? Worden sans-papiers niet omgevormd tot sans-responsabilités? En is dit niet denigrerend tegenover de illegalen zelf?

Illegalen in transitzone

* Is het na dit arrest nog mogelijk om een ander beleid te voeren dan één van open grenzen? Straatsburg zegt wel in zijn arrest dat "de staten het recht hebben om tot hun grondgebied toe te laten wie ze willen", maar dit arrest maakt het de facto zeer moeilijk om ook nog iemand te weigeren. Als open grenzen de meest voor de hand liggende beleidsconclusie na dit arrest is, dan rijst de vraag of daarvoor in de Belgische democratie een meerderheid te vinden is.

28 JANUARI 2008