Het debat over de beleidsnota Justitie voor 2010

03/12/'09 3 DECEMBER 2009 - De Kamercommissie Justitie keurde woensdagavond de beleidsnota van de minister van Justitie voor 2010 goed. Alleen de sp.a stemde tegen. Justitieminister De Clerck (CD&V) ziet zijn begroting volgend jaar met 1% stijgen. De minister zegde dat er in 2009 221 cellen zijn bijgekomen en dat de regering in vier jaar tijd 560 opvangplaatsen voor geïnterneerden in de private sector wil scheppen. Hij deelde mee dat de interneringswet van zijn voorgangster Laurette Onkelinx niet meer zal worden uitgevoerd en kondigde een grondige hervorming aan van het beroep van deurwaarder en ook van de Moslimexecutieve.

De minister had een korte, soms nogal vage beleidsnota opgesteld. Maar tijdens de debatten kwamen toch veel concrete items aan het licht. Een overzicht van een enkele markante punten.

Justitie mag in 2010 1,739 miljard euro uitgeven. Dat is 1% meer dan in 2009. Maar toch moet Justitie ook besparen: 25 miljoen op personeel en 5 miljoen op werkingskosten. De Clerck zegde dat nog niet beslist is waar hij de besparingen op personeel zal doorvoeren, maar hij voert wel een "monitoring" in. Die moet nagaan of het personeel wel doelgericht wordt ingezet.

Voor nieuwe initiatieven trekt de minister 49,5 miljoen uit. Dat geld gaat voornamelijk naar: de herziening van de loopbaan van de cipiers, de bijkomende cellen voor jonge boefjes in Tongeren en Saint-Hubert, de uitbreiding van het elektronisch toezicht van 1.000 naar 1.500 enkelbanden, de versnelde informatisering, het onderscheppen van internetboodschappen en de tweedelijns rechtshulp.

STRAFUITVOERING

Extra cellen

Volgens De Clerck zullen er in 2009 221 cellen bijgekomen zijn. Momenteel zijn er al 202 extra. Het gaat om 21 cellen in Sint-Gillis, 5 in Vorst, 15 in Hoogstraten, 12 in Turnhout, 90 in Doornik en 60 in Merksplas. Deze laatste staan in een nieuwe containerblok op de koer. Er komen voor het einde van het jaar nog 18 cellen bij in Sint-Gillis.

(Vorig jaar kwamen er volgens De Clerck welgeteld 12 cellen extra bij. Hiermee zitten we nog ver van de 2.500 cellen die volgens het verkiezingsprogramma van CD&V tijdens de eerste twee jaar van de legislatuur zouden moeten worden bijgebouwd. Maar de vertragingen liggen meestal niet aan Justitie zelf, maar aan de Regie der Gebouwen, aan allerlei rechtsgedingen van burgers en aan de opstelling van sommige schepencolleges. De vraag rijst bovendien of deze cijfers wel juist zijn. Volgens het gevangeniswezen zelf bedroeg het verschil tussen de beschikbare capaciteit op 31 december 2008 en vandaag slechts 74 cellen en geen 221. Maar het verschil tussen de beschikbare capaciteit op 31 december 2007 en die op 31 december 2008 bedroeg volgens het Gevangeniswezen 97 cellen en geen 12, zoals De Clerck betoogde in de Kamer. Er is nog veel onduidelijkheid over die extra capaciteit, nvdr).

Gevangenisbouw

Hoe staat het met de gevangenisbouw, wilde Carina Van Cauter (Open Vld) weten.

"De jury's om de equipes te selecteren die de vier nieuwe gevangenissen moeten bouwen zijn klaar", antwoordde De Clerck. Zij zullen een keuze moeten maken uit 13 consortia, die bereid zijn de bajessen te bouwen, te financieren, te managen en te onderhouden.

Voor Vlaanderen komen die gevangenissen in Beveren en Dendermonde, Wallonië moet nog twee centra kiezen uit Leuze, Marche-en-Famenne en Sambreville.

De Clerck heeft uitdrukkelijk de gewesten bij de gevangenisbouw betrokken (hoewel zij eigenlijk niets te maken hebben met die bouw, die een louter federaal project is) om er voor te zorgen dat alle stedenbouwkundige en milieurichtlijnen worden gevolgd. De Clerck zegde dat hij ook overleg heeft gepleegd met de lokale overheden. "Lokaal, gewestelijk en federaal moet iedereen op een lijn zitten om dat men alleen zo snel kan optreden bij mogelijke problemen, zoals gedingen bij de raad van state", zo heette het.

Tilburg

En dan is er nog Tilburg. Tussen 1 januari 2010 en 31 december 2012 wil België 500 cellen voor gevangenen huren in de Nederlandse bajes van Tilburg. Het verdrag met Nederland dat deze huur mogelijk maakt werd overigens vandaag donderdag 3 december in de Senaat goedgekeurd.

Hoe ziet de regeling eruit?

* Tilburg is een afdeling van de gevangenis van Wortel (Hoogstraten). De Belgische wetten voor gedetineerdenrechten en vrijlatingen zullen in Tilburg gelden. Maar voor medische verzorging geldt het Nederlandse recht. Als de gedetineerde medisch moet verzorgd worden in een ziekenhuis, wordt hij naar België overgebracht, behalve bij hoogdringendheid.

* Als de (Nederlandse) cipier dwangmiddelen moeten gebruiken, als een gedetineerde er overlijdt of een misdrijf pleegt, als er een ramp gebeurt, geldt het Nederlandse recht.

* Wie?

Alleen gestraften die nog niet in aanmerking komen voor voorwaardelijke invrijheidsstelling (VI) kunnen naar Nederland worden overgebracht. Ze moeten een straf van minstens één jaar opgelopen hebben en het mogen geen Nederlanders zijn. De 160 Nederlanders die nu in Belgische gevangenissen verblijven, moeten via andere verdragen naar hun land terug, als ze dat willen. Ook mensen die in Nederland gezocht worden of er persona non grata zijn kunnen niet naar Tilburg. Net zo min als extreem gevaarlijke personen of terrroristen. De gedetineerden van Tilburg mogen niet gevaarlijker zijn dan die van Merksplas. In principe zal de overplaatsing op vrijwillige basis gebeuren, maar als men de cellen niet vol krijgt kan het ook anders. Vanaf het moment dat ze VI kunnen krijgen, komen ze opnieuw naar België. Maar de reklassering van de gedetineerden van Tilburg gebeurt door de Vlaamse Gemeenschap.

De Tilburgse gevangenis wordt dus niet gemengd, maar alleen voor Belgische gevangenen. Wellicht alleen Vlamingen, omdat de overbevolking hier het hoogst is (30%) en omdat men niet kan verwachten dat de Nederlandse cipiers Frans moeten leren. Maar dat staat nog niet vast.

* Hoe bestuurd?

Tilburg krijgt een Belgische directie en ook een Belgische zorgequipe, maar de rest van het personeel is Nederlands. De Nederlandse cipiers zullen opgeleid worden in de Belgische wetten. Er komt een regelmatig vervoer tussen Tilburg en Wortel. Dat wordt verzorgd door de Nederlanders. De kosten hiervan zitten in de prijs. Behalve wanneer het vervoer beveiligd moet worden. Dan komt er nog eens 455 euro per prestatie bij.

* Kostprijs?

De huur zal België 30 miljoen per jaar kosten, of 165 euro per gedetineerde per dag. Als België meer gevangenen in Tilburg wil plaatsen zal het maandelijks 213.000 euro per vijftig extra plaatsen moeten ophoesten. Als het er uiteindelijk meer dan 650 worden, dan komt er nog eens 140 euro per dag per gedetineerde bij. Er kunnen maximaal 681 gedetineerden in Tilburg.

De Clerck kreeg veel kritiek van Renaat Landuyt (sp.a) omdat in zijn begroting niets is terug te vinden over Tilburg. De Clerck verduidelijkte dat de financiering van dit project nog moet worden geregeld. "Maar er is een politiek akkoord over", zo zegde hij.

Minimale dienstverlening

De minister is voorstander van een minimale dienstverlening bij stakingen van de cipiers. Maar het is een algemener probleem dat op een ambtelijk niveau moet worden geregeld, ook voor andere diensten (brandweer, spoorwegen e.d.).

Ondertussen wil de minister wel maatregelen nemen. "Het moet duidelijk worden wat de precieze taak van de politie is en wat die van de cipiers, bij stakingen in gevangenissen. Daarvoor zijn overlegprocedures nodig. Die zullen we ontwikkelen. In ieder geval kan het niet dat politiediensten niets meer zouden doen als de cipiers staken".

De Clerck was behoorlijk boos op het politiecollege van de zone Brussel-Zuid. Die zone kwam onlangs in opspraak omdat zijn politie-inspecteurs gevangenen zwaar zouden hebben mishandeld bij stakingen in Vorst. Het bestuurscollege van die politiezone wil de cipiers van de gevangenissen van Vorst en Sint-Gillis niet meer vervangen als die staken, zo schreven ze in een brief aan De Clerck.

Het college wil ook liever dat zijn politie geen vervoer van gedetineerden naar het justitiepaleis meer doet. Ze vonden dat beide voorstellen "in het belang van het personeel en van de gedetineerden zijn".

Vooral dat laatste veroorzaakte nogal wat verontwaardiging bij de minister én bij de nog aanwezige kamerleden. "Hoe kan het nu in het belang van de gedetineerden zijn als er niemand hen meer bijstaat als de cipiers staken?", zo zegde Valérie Déom (PS), die de brief "ronduit cynisch" noemde.

Basiswet

De minister zegde terloops dat hij de basiswet met rechten voor gevangenen (de Wet-Dupont) wil herzien en dat zijn voorstellen al heel binnenkort in de Kamercommissie aan de orde zijn.

Hij wil het aantal veroordeelden onder elektronisch toezicht van 1.000 (nu) op 1.500 brengen (in 2010). Einde november waren er 980 wachtenden op een enkelband.

De Clerck kondigde een volledige overzichtsnota over de strafuitvoering aan voor begin 2010.

Geïnterneerden

België telt nu 4.000 geïnterneerden, 650 meer dan vijf jaar gelden. Eén op de vier zit nog altijd in een gewone gevangenis en dat aantal groeide de voorbije vijf jaar met 50 per jaar.

Hoe wil De Clerck dit probleem aanpakken? Door voort te werken op wat zijn voorgangers beloofden, zo stelde hij.

De bouw van de twee instellingen voor geïnterneerden in Antwerpen (aanvankelijk 500, daarna 120, nu 180) en Gent (270), "verloopt volgens plan". De instellingen zullen einde 2012 klaar zijn. Momenteel loopt de oproep om de exploitatie van deze instellingen te doen. Die gebeurt door privé-instellingen. Zij zullen ook verder worden betrokken bij de bouw.

Ondertussen werd de capaciteit van de geplande instelling op de Antwerpse Linkeroever uitgebreid van 120 naar 180 geïnterneerden. De Clerck gaf als reden hiervoor op: de economische toestand (Antwerpen heeft veel werklozen) en de enorme stijging van het aantal geïnterneerden.

In 2009 werd de eerste schijf van 3,82 miljoen euro besteed om bepaalde geïnterneerden in private instellingen op te vangen. Vier jaar lang - tot 2012 - zal de minister van volksgezondheid zo'n bedrag ophoesten. In totaal komen er zo 560 opvangplaatsen bij: 170 intensieve behandelbedden, 190 PVT-bedden, 80 plaatsen in het systeem van beschut wonen, 90 plaatsen voor seksuele delinquenten en 30 voor mentaal gehandicapten.

In 2009 werden seksuele delinquenten opgenomen in instellingen in Beernem, Sint-Niklaas, Sint-Truiden en Doornik. Het gaat in totaal om 75 plaatsen.

Daarnaast werden telkens vijf extra crisisbedden voor middelmatige gevaarlijke geïnterneerden geschapen in Zelzate, Bierbeek en Rekem en dan nog eens telkens 2 in Doornik en Brussel (Titeca). In deze instellingen komt een extra psychiatrische equipe.

Daarnaast worden ook de zorgequipes in de gevangenissen voorlopig verder uitgebouwd.

Op 30 oktober werd een gerenoveerde afdeling van 41 bedden geopend in de inrichting van Paifve. Daar komt de capaciteit voor Franstalige geïnterneerden nu op 211 plaatsen.

(Hierbij moet worden opgemerkt dat de bouw van twee interneringsinstellingen een enorme vertraging heeft opgelopen. De instellingen zouden normaal gezien al in juni 2009 opengaan, maar er is nog niet eens een bouwplan. De oorzaak ligt in de negatieve houding van het Antwerpse schepencollege dat aanvankelijk geen interneringsinstelling op zijn grondgebied wilde, die vervolgens wilde koppelen aan de bouw van een nieuw ziekenhuis en haar tenslotte verspeelde. Daarmee verspeelde het schepencollege ook minsten 650 vaste betrekkingen, nvdr).

De minister zegt dat hij de nieuwe wet op de internering, die onder justitieminister Laurette Onkelinx (PS), is gestart, maar door haar opvolger Jo Vandeurzen (CD&V) werd uitgesteld tot 2012, niet meer zal uitvoeren. Hij wil de wet evalueren en nagaan waar ze moet worden bijgestuurd. Die uitspraak leidde tot nogal wat commotie. Sabien Lahaye-Battheu (Open Vld) vroeg zich af hoe je nu een wet kunt evalueren als ze nog niet is toegepast.

JEUGDDELIQUENTIE

Hoe zit het met de jeugdgevangenissen?

Sinds 20 november is de oude gevangenis van Tongeren geopend als jeugdgevangenis. De verbouwingswerken om van de Tongerse mannengevangenis een bajes voor minderjarigen te maken, hebben 1,1 miljoen euro gekost. In de komende weken komen er in totaal 17 criminele jongeren in Tongeren. Maar er is plaats voor 34. Einde maart 2010 heeft een eerste evaluatie plaats. Dan wordt bekeken of er meer criminele jongeren in Tongeren kunnen worden geplaatst dan de groep van 17.

Wie zijn deze jongeren? In 11 gevallen gaat het om minderjarigen die uit handen gegeven zijn. Zij zijn dus naar de correctionele rechter zijn gestuurd: ze hebben zware feiten gepleegd, worden onopvoedbaar geacht en zijn ouder dan 16 jaar. Daarnaast komen er 6 plaatsen als buffer voor Everberg. Als het Vlaamse onderdeel van de jeugdgevangenis van Everberg "vol" is, biedt Tongeren hulp.

De jongeren in Tongeren krijgen een gevangenisregime, maar men houdt wel rekening met de leerplicht. "Het wordt een gemeenschapsregime in twee groepen: een van 11 en één van 6", zo zegt Justitie.

Justitie stelt 62 personeelsleden ter beschikking onder wie 52 bewakers. Daar komen nog 8 Vlaamse hulpverleners bij.

Een soortgelijke instelling als die van Tongeren komt er voor Franstalige jonge boefjes in Saint-Hubert. Die zal volgens opengaan in maart 2010. Op dat moment verhuizen alle Franstalige minderjarige criminelen uit Everberg naar Saint-Hubert.

Terloops: naast de gesloten instelling in de bajes van Tongeren heeft Vlaanderen momenteel nog 130 plaatsen voor criminele minderjarigen in gesloten instellingen. Vlaams minister van Welzijn Jo Vandeurzen (CD&V) laat weten dat dit aantal plaatsen in gesloten instellingen nog tijdens deze legislatuur wordt verdubbeld.

De Clerck wil ook de wet op de jeugdbescherming herzien. Het gaat omt om "louter technische aanpassingen", maar tegelijkertijd toch ook om de hervorming van de ouderstage. Die ouderstage wordt amper toegepast en De Clerck zal de lopende contracten op 1 april 2010 stopzetten. Tegen dan wil hij met de gemeenschappen onderhandelen om na te gaan wat zij kunnen doen.

De Clerck sprak zich eerder al uit tegen een verlaging van de leeftijd om criminele minderjarigen naar de gewone correctionele rechter te sturen. Nu is die zestien jaar. Eerder hadden Carina Van Cauter (Open Vld) en Raf Terwingen (CD&V) aangedrongen op veranderingen terzake. Van Cauter wil de leeftijdsgrens helemaal afschaffen.

KOSTEN

* De gerechtskosten swingen de pan uit. Om ze in de toekomst beter te kunnen beheersen werden proefprojecten opgestart in Leuven en Nijvel. Daar wordt de hele problematiek onderzocht vooraleer maatregelen worden genomen.

* De kosten van de juridische bijstand stijgen ieder jaar. In 2008 werd al 53 miljoen uitgegeven en er is nog 2,5 miljoen extra nodig. Voor 2009 trekt De Clerck 14,8 miljoen extra uit. "Er zijn meer wetten waardoor mensen rechtsbijstand kunnen krijgen; de inkomensgrenzen om die bijstand te kunnen opstrijken zijn gestegen; door de crisis stijgt de armoede en er zijn ook steeds meer asielzoekers die een beroep doen op het systeem", zo legde de minister uit.

"Maar die kosten kunnen niet blijven stijgen. Daarom onderzoek ik nu met beide Ordes van Balies hoe we ze onder controle kunnen houden".

RECHTBANKEN

* Begin januari komt er een ontwerp om een JEFA-rechtbank op te richten. Dat is een rechtbank voor jeugd- en familiezaken. Die zal alle gezinssituaties, behalve de strafrechtelijke, bundelen. De vrederechters verliezen terzake hun bevoegdheden.

* "Waar blijft het Hof van Beroep van Hasselt? Jo Vandeurzen had daar belangstelling voor, maar U niet", zo gispte Bert Schoofs (VB). De Clerck antwoordde dat zo'n hof nu veel makkelijker mogelijk wordt na de hervorming die de Atomiumwerkgroep voorstelt. Daar wordt immers een onderscheid gemaakt tussen de zetel van een rechtbank of hof en de verschillende zittingsplaatsen. Het VB zit evenwel niet in die werkgroep in.

* De minister zegde dat hij in 2010 58 miljoen euro wil uitgeven voor de informatisering van het gerecht. In 2009 werd 52 miljoen besteed. Hij bevestigde dat Fenix, het prestigieuze hervormingsproject van zijn voorganger Marc Verwilghen (Open Vld), nu begraven is en hij verder doet met de mogelijkheden die er zijn. De Clerck kondigde een ICT-nota aan voor het einde van dit jaar.

* De minister kondigde voor 2010 een regeling aan voor de huisvesting van vredegerechten. Momenteel heerst er een totale chaos. Officieel moeten de gemeenten de huisvesting van de vredegerechten op hun grondgebied betalen. De ene gemeente doet dat, de andere niet, een derde deelt de kosten met Justitie of met de Regie der Gebouwen. Sommige vredegerechten huren gebouwen, andere hebben ze. Er is een voortdurend geruzie, bv. over het vredegerecht van Ekeren. De Clerck zegde dat de gemeentewet zal worden gewijzigd, zodat de gemeenten niets meer moeten betalen voor de gebouwen van de vrederechters. Justitie zal dat geld samen met de Regie der Gebouwen ophoesten.

VARIA

* Het beroep van gerechtsdeurwaarder wordt grondig hervormd. Zowel de benoemingen, het statuut als de vertegenwoordiging van de beroepsgroep tegenover de overheid wordt herbekeken.

* Het budget voor de erediensten is gedaald. Voor de problemen bij de Moslimexecutieve is er nog geen oplossing. Volgens De Clerck zijn "verkiezingen misschien geen ideaal proces om tot een selectie te komen van wie de moslims moet vertegenwoordigen". De minister kondigde een grondige hervorming van dit systeem uit.

* Er komt een wetsontwerp van de justitieminister om de problemen bij massaschade te regelen. Het gaat dan om processen met enorm veel slachtoffers, zoals de zaak-Gellingen, de zaak-Lernout & Hauspie, de zaak van de Citibank. Daar heb je telkens vele burgerlijke partijen, vele verzekeringen en onze burgerlijke procedure is daarop niet afgestemd.

De minister zegde dat er een eerste ontwerp klaar is, maar hij wacht op een reactie van de Raad voor het Verbruik. Daarin zitten alle sociale partners. Dat advies moest eigenlijk einde november al klaar zijn. Pas op basis van dat advies zal de minister een definitief ontwerp opstellen. "Maar in geen geval gaan we naar Amerikaanse toestanden met class actions. Ik wil niet dat advocaten hier aan ziekenhuizen cliënten gaan ronselen."

OPPOSITIE

De oppositie vond de nota van De Clerck maar "een mager beestje". Volgens Stefaan Van Hecke (Groen!) bevatte hij niets nieuws tot pagina 22 en Renaat Landuyt vond dat "deze nota alleen maar nieuwe nota's aankondigt, maar de problemen waar wij mee zitten niet aanpakt. Hij reageert ook niet op de signalen uit de samenleving. Hoe reageren wij op de misstanden rond voorzitter Francine De Tandt bij de Brusselse rechtbank van koophandel? Hoe reageren wij op de ontsnappingen uit de gevangenissen en gerechtsgebouwen? Hoe bereiden wij ons voor op belangrijke zaken in Straatsburg en op de uitvoering van arresten?"

Terzake verwees Landuyt naar het arrest-Taxquet, dat motivering van verdicten van de jury verplicht maakt, en naar het arrest-Salduz, dat de aanwezigheid van een advocaat verplicht bij het eerste verhoor.

Mia De Schamphelaere (CD&V) hoopte op een "zandlopermoment" voor minister De Clerck. "Net zoals de korreltjes stilletjes voor het gaatje lopen, zo komen bij hem alle adviezen, debatten, commissieverslagen bij elkaar. En plots: floep! Het onderste stuk is vol. Ik hoop dat De Clerck ook zo'n floep meemaakt zodat plots alle hervormingen een snelle start kennen".

De Kamercommissie Justitie keurde woensdagavond de beleidsnota voor 2009 van Justitieminister Stefaan De Clerck goed. Alleen de sp.a stemde tegen, maar de vertegenwoordigers van Groen! en VB waren niet meer aanwezig.

Lees ook:

Atomiumoverleg moet gerecht hervormen

De beleidsnota van justitie voor 2009

De discussie over de beleidsnota justitie voor 2009

Regering Leterme I wil 2.522 extra cellen tegen 2012

Het regeerakkoord van Leterme I: justitie en migratie