Het antifoltercomité CPT over België

23/07/'10 23 JULI 2010 - Het antifoltercomité van de Raad van Europa, het CPT, wil een verbod op het gebruik van zwarte brillen waardoor gedetineerden niets kunnen zien tijdens hun vervoer door de politie. Ook koptelefoons met extreem luide muziek moeten worden verboden. Dat schrijft het CPT in zijn vijfde rapport over België dat vandaag werd bekendgemaakt. Het wil verder onmiddellijk een minimumdienst bij stakingen van cipiers in de gevangenissen én bijstand van een advocaat voor iedere aangehoudene vanaf zijn arrestatie en zijn eerste verhoor. Het CPT eist dat gedetineerden alleen op vrijwillige basis naar de gevangenis van Tilburg worden overgebracht. Justitie moet uitkijken naar alternatieven voor het cellencomplex in het Brusselse Portalisgebouw en de Grote Franchimont - of een soortgelijke wet om de strafprocedure te herzien - moet bij allerhoogste prioriteit worden goedgekeurd.

Het CPT (Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment) is een controleorgaan van de Raad van Europa dat op geregelde tijdstippen gevangenissen en gesloten centra voor illegalen bezoekt in de landen van de Raad. Dat antifoltercomité was tussen 28 september en 7 oktober 2009 voor de vijfde keer op bezoek in België. Het bezocht toen bijna uitsluitend instellingen in Franstalig België (o.a. de politiekorpsen van Charleroi en Luik, de gevangenissen van Itter, Jamioulx en Lantin, het Centrum voor Illegalen in Vottem), maar ook de bijzondere afdeling voor gevaarlijke gedetineerden in Brugge, de spoorwegpolitie in Brussel-Zuid, het INAD-centrum in Zaventem e.d.

Het CPT keurde zijn rapport goed op 5 maart 2010 en maakte het vandaag publiek. Het CPT formuleert een reeks aanbevelingen. Maar die hebben geen dwingende kracht, alleen een moreel gezag. De regering heeft nu zes maanden de tijd om te reageren.

We gaan in dit stuk in op de algemene aanbevelingen van het rapport, niet op de detailstudies van de Franstalige gevangenissen. We behandelen ook de evolutie van de ontsnappingen uit de bajes naar aanleiding van de eerste verjaardag van de spectaculaire ontsnapping van Ashraf Sekkaki met een helikopter uit de bajes van Brugge.

1. WAT WIL HET CPT?

A. AANHOUDING

* Iedereen die bestuurlijk of gerechtelijk is aangehouden moet zich van in het begin kunnen laten bijstaan door een advocaat. Het CPT pleit voor een strikte toepassing van de Salduz-regels. Die zijn al bekend sinds 27 november 2008, maar tot op heden is er nog geen enkel regeringsinitiatief. Wel nam het College van Procureurs-generaal een initiatief om de kritiek van Straatsburg te ondervangen.

De aanwezigheid van een advocaat is volgens het CPT des te meer noodzakelijk omdat intimidatie en geweld meestal tijdens de eerste uren na de aanhouding plaatsgrijpen.

Het CPT begrijpt de kritiek van de speurders dat bepaalde gangsters van de georganiseerde misdaad makkelijker met hun bazen onder één hoedje kunnen spelen als ze hun eigen advocaten onmiddellijk mogen zien. Daarom kan men in dergelijke gevallen door de stafhouder een andere advocaat laten toewijzen, vooraleer de "eigen advocaat" komt, zo betoogt het CPT.

* Iedereen die gerechtelijk is aangehouden moet een vertrouwenspersoon kunnen inlichten. Er is momenteel geen enkele wet die dat oplegt. En dat moet veranderen.

* De CPT betreurt dat de Grote Franchimont, die de hele strafprocedure uit 1808 moest hervormen en die aangehoudenen meer rechten zou geven, niet is goedgekeurd. De Senaat stemde deze hervorming wel op initiatief van Hugo Vandenberghe (CD&V), maar in de Kamer gebeurde er niets meer mee. Voor het CPT is de goedkeuring van zo'n codex met fundamentele rechten van aangehouden personen een "zeer hoge prioriteit".

* Er is ook nog altijd geen wettelijk recht op een arts voor wie gerechtelijk aangehouden is.

Dat recht is er wel voor wie door de politie bestuurlijk wordt opgepakt, maar een medisch onderzoek van een gearresteerde blijft uitzonderlijk. Het CPT wijst erop dat de gevatte persoon die arts zelfs mag kiezen. Uit het onderzoek van het CPT blijkt dat de politie zeker niet systematisch iedere opgepakte persoon inlicht van het recht dat hij heeft op een arts. Het CPT wil trouwens een Koninklijk Besluit om de kosten van die arts bij bestuurlijke aanhoudingen te regelen. Anders is dit recht niet effectief, zo luidt het.

B. CELLEN

* Het CPT is tevreden dat de minister van Binnenlandse Zaken minimumnormen oplegde voor de amigo's, de politiecellen. Maar het duurt veel te lang vooraleer de commissariaten die normen uitgevoerd moeten hebben.

En bovendien zijn er geen minimumnormen voor de cellen in justitiepaleizen, waar te veel mensen opgesloten worden in te kleine cellen.

* Vooral de celafdeling in het Brusselse Portalisgebouw, waar aangehoudenen wachten om een magistraat te zien, moet naar een alternatief worden gezocht. Deze cellen zijn te klein (3,75 m²), te donker, er is te weinig verluchting. Slechts 5 cellen hebben toiletten en die zijn heel vuil. Er zijn maar twee cellen voor minderjarigen en die zijn echt te klein (2,25 m²). Er moet ook dringend worden nagegaan hoe het gesteld is met de brandveiligheid in het Portalisgebouw.

* Er zijn ook problemen met de politiecellen in het station van Brussel-Zuid: het oproepsysteem voor een gedetineerde in nood werkt in enkele cellen niet.

* Het CPT wil verder dat geen personen meer 's nachts worden opgesloten in cellen die kleiner zijn dan 7 m².

* Wie opgesloten is moet op de uren dat gewone mensen eten, een degelijke maaltijd én drinkbaar water krijgen, geen wafeltjes of chips.

C. VERVOER

* Gedetineerden die hun dossier komen inkijken aan een stoel of ander meubel boeien, kan niet. Het gebeurt nog steeds in Brussel, terwijl het daar zeker niet nodig is, ook niet als er meerdere gedetineerden tegelijk hun dossier komen inzien.

* Het CPT wil een onmiddellijk verbod op het gebruik van zwarte brillen en koptelefoons met oorverdovende muziek bij het vervoer van (vlucht)gevaarlijke gedetineerden.

Dit materiaal wordt gebruikt om te verhinderen dat de gedetineerde weet via welke weg hij wordt vervoerd. De helmpjes met koptelefoons met oorverdovende muziek moeten verhinderen dat de gedetineerde hoort wat de politiemensen over de intercom zeggen. De federale politie gebruikt dit materiaal bij gedetineerden met een hoog veiligheidsrisico zoals Marcel Habran, Michel Fourniret en Kim De Gelder. Zo wil ze verhinderen dat deze mensen een ontsnapping plannen tijdens hun transport.

Woordvoerster Tine Hollevoet van de federale politie wilde vandaag niet zeggen voor hoeveel personen dat materiaal tijdens het voorbije jaar werd gebruikt, "hoewel dat geen geheim is". Hollevoet benadrukte wel dat dit materiaal nodig kan zijn "voor de veiligheid van het personeel", maar dat "naar alternatieven wordt gezocht als dat nodig zou zijn".

Volgens het CPT leiden die brillen en koptelefoons tot "fysieke desoriëntatie van de gedetineerde" en "grenst dit aan een onmenselijke en vernederende behandeling". Hetzelfde doel, een onstnappingspoging bemoeilijken, kan volgens het CPT op een andere manier bereikt worden. De politie kan de route en de uren van de transfers telkens opnieuw wijzigen, zodat het plannen van een ontsnapping onmogelijk wordt. De brillen en koptelefoons moeten weg.

* Gevangenen kunnen alleen met hun toestemming naar de bajes van het Nederlandse Tilburg worden overgebracht. Dat moet van het CPT zo omdat in een aantal gevallen de Nederlandse wet van toepassing is, bv. bij misdrijven die in de Tilburgse bajes zelf worden gepleegd. Het CPT wil ook weten welke Commissie van Toezicht bevoegd is voor Tilburg (vermoedelijk deze van Wortel en Merksplas omdat Tilburg een annex is van Wortel, nvdr).

D. GEVANGENISSEN

* Het CPT feliciteert de regering met haar Masterplan om tegen 2012 1.500 nieuwe cellen bij te bouwen. Zo wordt de enorme overbevolking in de gevangenissen teruggedrongen en wordt de opsluiting menselijker. Maar het CPT waarschuwt ervoor dat bijbouwen geen definitieve oplossing is omdat in meerdere landen de gevangenisbevolking stijgt als het aantal cellen toeneemt. Daarom moet het aantal gevangenen beperkt worden door de opsluiting in de bajes te bemoeilijken. Het CPT wil weten welke maatregelen België op dat vlak denkt te nemen.

* De taser, een elektrisch pistool dat opstandige personen tijdelijk verdooft, wordt te vaak gebruikt om mensen alleen maar kalm te houden. Terwijl hij slechts kan benut worden bij ernstig gevaar voor de gedetineerde zelf of voor anderen. Het CPT wil dat duidelijk wordt wie de taser mag hanteren. Cipiers mogen dat in geen geval. In de bajes van Brugge werd hij echter door de lokale politie gebruikt, terwijl hij in principe alleen maar door gespecialiseerde eenheden van de federale politie mag worden benut.

* Op de Afdeling voor Individuele Bijzondere Veiligheid (AIBV) in Brugge worden nog te veel gedetineerden geplaatst die er niet thuishoren. Eigenlijk is die AIBV alleen maar bedoeld voor agressieve gedetineerden, maar er zitten er andere.

Het CPT merkt op dat er geen enkele klacht is over het personeel van deze AIBV, de gedetineerden prijzen zelfs de correctheid van wie daar werkt. Het CPT stelt ook vast dat de materiële opsluitingsvoorwaarden over het algemeen behoorlijk zijn.

Minpuntjes zijn toch: de WC's zijn onvoldoende afgescheiden; de ramen kijken uit op een grote muur; er zijn geen gordijnen zodat sommige gedetineerden niet kunnen slapen; het eten wordt koud geserveerd omdat het van te ver moet komen. Het CPT wil dat hieraan wordt verholpen.

Ook moet er een "overgangsregime" komen voor wie de AIBV verlaat: tussen het verblijf in het AIBV en dat in een gewone cel.

Probleem in deze AIBV blijft dat de opgeslotene "niet in beroep kan gaan tegen een beslissing van de directeur-generaal van het gevangeniswezen over zijn veiligheidsregime (beperking van de briefwisseling of bezoek achter glas) e.d." De gedetineerde kan volgens het CPT alleen maar naar de kortgedingrechter en naar de Raad van State. Er is geen gespecialiseerd beroep mogelijk. Nochtans moet dat van de wet-Dupont, die gevangenen rechten geeft. Maar dat artikel is nog niet van kracht. Het moet dringend gebeuren, zo zegt het CPT.

* Er moet dringend een lijst komen met de tuchtovertredingen en de bijhorende sancties. Dat staat zo in de wet-Dupont, maar die regeling is nog niet van kracht. Zo worden nog steeds gevangenen bij wijze van straf soms voor drie maanden opgesloten in een strikt cellulair regime, omdat het Algemeen Reglement voor de strafinrichtingen uit 1963 nog altijd van kracht is naast bepaalde artikels uit de wet-Dupont.

* Het CPT is wel tevreden omdat de tuchtprocedure schriftelijk is en dat de gevangenen zich kunnen laten bijstaan door een advocaat en weten dat ze in beroep kunnen gaan. Het wil dat de advocaat aanwezig kan zijn bij de hoorzitting die aan een tuchtstraf vooraf gaat en dat de tuchtstraffen beter gemotiveerd worden. Een tuchtstraf mag niet gebruikt worden om de gevangen te intimideren of te manipuleren. In Itter werd aan gevangenen voor de hoorzitting over een eventuele tuchtstraf gevraagd om mede-gedetineerden te verklikken, klaagt het CPT aan.

(Het parlement wijzigde tijdens het voorbije jaar een en ander aan de wet-Dupont. Deze wijzigingen vindt U hier, nvdr).

* De tuchtcellen moeten ook overal een tafel en een stoel hebben. Dat is nu niet het geval.

* Iedere gedetineerde, ook die met de zwaarste tuchtstraffen, moet minstens één uur per dag gelucht worden.

* De gevangenissen die nog geen Commissie van Toezicht hebben, zoals die van Brugge, moeten er heel snel een krijgen. Die Commissies moeten ook naar behoren kunnen werken. Zo moet iedere gevangenis een klachtencommissie krijgen die volgens een bepaalde procedure werkt, maar er is nog altijd geen uitvoeringsbesluit van.

* Er moet onmiddellijk een minimumdienst bij stakingen van cipiers worden ingevoerd. Het CPT bepleitte dit al in 2005, maar tot op heden is hij er niet. Wel kwamen er afspraken met de bewaardersbonden voor het aankondigen van stakingen, maar die worden volgens het CPT onvoldoende nageleefd. Er zijn vaak wilde stakingen waarbij de gedetineerden gewoon in de steek worden gelaten.

Een minimumdienst is dringend nodig, zeker na de zware incidenten in de gevangenis van Vorst op 22 september en 30 en 31 oktober 2009. Toen werden sommige gevangenen ernstig mishandeld door de politie van de Brusselse zone Zuid, die stakende cipiers moesten vervangen.

Eerder sprak de mensenrechtencommissaris van de Raad van Europa, Thomas Hammarberg, zich uit voor een minimumdienst, die in de meeste ons omringende landen bestaat. Ook sommige PS-ers zijn voorstander van zo'n minimumdienst. Halverwege vorig jaar adviseerde de Belgische Toezichtsraad voor het Gevangeniswezen eveneens zo'n minimumdienst in zijn jaarverslag. De liberale politici Carina Van Cauter en Sabien Lahaye-Battheu eisten toen een groot debat over dit laatste verslag. De voorzitster van de Kamercommissie Justitie, Mia De Schamphelaere (CD&V), beloofde dat debat, maar het kwam er niet. Met de aanbevelingen uit deze rapporten gebeurde niets. Zoals geweten blokkeren de ACV-ministers in de regering (Van Ackere en Vervotte) de uitbouw van zo'n minimumdienst.

E. VREEMDELINGEN

Op vreemdelingenvlak is het CPT tevreden met de opvanghuizen voor illegale gezinnen met kinderen, maar het wil dat dit project wordt uitgebreid tot de "grensgevallen", de illegalen met kinderen die aan de grens worden geweigerd. Zij worden nog altijd in een gesloten centrum (INAD-centrum in Zaventem) ondergebracht in afwachting van hun verwijdering uit het land. In dat INAD-centrum moeten alle bewoners minstens één uur kunnen wandelen in de buitenlucht en er zou ook iedere dag een verpleger moeten langskomen.

F. REACTIES

De betrokken diensten (gevangeniswezen, federale politie) wilden gisteren niet reageren op het CPT-rapport. Dat is ook logisch omdat zij binnen de zes maanden een officiële reactie moeten meedelen aan het CPT zelf.

2. ONTSNAPPINGEN UIT DE BAJES

Vanmorgen raakten ook nieuwe cijfers bekend over het aantal ontsnappingen uit de gevangenissen. Dit jaar ontvluchtten nog maar 8 gedetineerden uit een gesloten bajes. In vijf gevallen gebeurde dat bij een vervoer naar een rechtbank of een ziekenhuis. Twee gedetineerden ontsnapten uit Tongeren en één uit Lantin. Als je ook de ontvluchtingen uit open inrichtingen zoals Hoogstraten, Ruiselede, Saint-Hubert en Marneffe meetelt, staat de teller op 26.

In heel vorig jaar ontsnapten 34 gedetineerden uit gesloten gevangenissen, van wie 2 uit Everberg. 39 andere liepen weg uit een open inrichting. Vorig jaar waren de cijfers extra hoog, na de gestage daling in de voorbije tien jaar.

Vanwaar deze evolutie? Laurent Sempot van het gevangeniswezen verklaart deze daling van het aantal ontvluchtingen door het succes van de maatregelen van de voorbije jaren. Een stand van zaken.

Sempot: "Gevangenissen die vangnetten vroegen om dingen tegen te houden die van buitenuit over de muren worden binnengegooid, kregen die. We hebben geen centraal overzicht van de feitelijke realisaties op dit vlak omdat die initiatieven erg lokaal zijn. In sommige gevangenissen is het ook niet nodig omdat de wandelingen van de gedetineerden niet langs de buitenmuur lopen of omdat er een groot niemandsland van slotgrachten en prikkeldraad rondom de bajes zelf is. Dat is zo bij de meest moderne inrichtingen zoals Brugge en Hasselt".

"Antihelikopterbeveiliging dan. In Brugge zijn er netten voor de kleinere wandelingen, maar de twee grootste zijn nog niet beveiligd tegen heli's. In Hasselt is één wandeling beveiligd. Hasselt en Brugge waren voor ons prioritair, maar wij hebben gevangenis per gevangenis een beveiligingsplan met maatregelen opgesteld. Ieper is eveneens beveiligd tegen heli's en Gent heeft bomen. In Wallonië is alleen een deel van Lantin beveiligd tegen helikopters. Alle andere plannen liggen voor uitvoering bij de Regie der Gebouwen. Opgelet: niet alle gevangenissen hebben een antihelikopterbeveiliging nodig. De wandeling in Dinant is zo klein dat er geen heli kan landen en in de open inrichtingen gaan we sowieso dit soort maatregelen niet nemen".

"We kunnen het bezit van gsm's én het gebruik ervan momenteel in alle gevangenissen onmogelijk maken. We hebben verschillende systemen uitgetest o.a. in Andenne, maar die voldeden niet. We zijn op een nieuw systeem overgeschakeld dat overal kan werken en er is ook personeel voor om het materiaal te gebruiken".

"Bij ieder bezoek krijgt de gedetineerde een stempel om na te gaan of hij wel terugkeert. In de meeste gevangenissen moet hij ook telkens zijn vingerafdruk op een plaatje zetten. Zo wordt zijn identiteit gecontroleerd. Die vingerafdrukken worden iedere keer genomen als een gedetineerde de gevangenis verlaat. Ontsnappingen door persoonsverwisselingen zijn daardoor zo goed als onmogelijk geworden."

"Er zijn ook andere werken uitgevoerd. Bijna alle gevangenissen hebben nu camera's en de procedures om ontsnappingen te voorkomen zijn herbekeken. Als er een risico is, nemen we maatregelen. We leren ook uit onze fouten. Dit jaar ontsnapten twee criminele minderjarigen uit Tongeren. Die bajes was voldoende beveiligd voor meerderjarigen, maar blijkbaar volstond dat niet voor behendige minderjarigen die extreme risico's namen. We hebben dat nu aangepast en zelfs de opening van de jeugdgevangenis van Saint-Hubert met een maand uitgesteld om daar dezelfde beveiligingsmaatregelen te kunnen installeren."

"Er kwam vorig jaar ook een rondzendbrief over het gebruik van dwangmiddelen, zoals de wapenstok en handboeien. En het personeel kreeg een cursus agressiebeheersing. Deze regels zijn momenteel alleen nog maar van kracht in de AIBV van Brugge, maar we hopen ze zo snel mogelijk te veralgemenen".

******************************

Het volledige rapport van het CPT leest U hier.

******************************

Lees ook:

De gevangenisbouw: een stand van zaken in maart 2010

Toezichtsraad Gevangenissen zeer negatief over beleid

Wet-Dupont over rechten van gevangenen wordt herzien

Ontsnapping van gedetineerden: cijfers en preventie

Helft Europese landen heeft minimumdienst bij stakingen

Politieverhoren moeten opgenomen worden

Het rapport-Hammarberg over de menserechten in België