Kamer wijzigt internering

Print
2 MAART 2007 - De Kamer keurde gisteren een nieuwe wet op de internering goed. De hervorming brengt de geïnterneerden onder de strafuitvoeringsrechtbanken en geeft de slachtoffers meer rechten.
BR>
Geïnterneerden zijn criminelen die op het moment van de feiten én op het moment dat ze voor de strafrechter verschijnen, krankzinnig, geestesgestoord of mentaal gehandicapt zijn en bovendien gevaarlijk voor de maatschappij. Ze worden onverantwoordelijk voor hun daden verklaard en men sluit ze voor onbepaalde duur op om ze therapeutisch te begeleiden. Een Commissie ter Bescherming van de Maatschappij (CBM), die bestaat uit vrijwilligers of gepensioneerden (een rechter, een psychiater en een advocaat), controleert de uitvoering van de internering. Ze plaatst ze in een instelling en gaat na of ze nog geestesgestoord zijn. De geïnterneerde verschijnt om de zes maanden voor deze CBM en die kan hem dan vrijlaten.

Wie zijn de geïnterneerden?

België telt 3.306 geïnterneerden, van wie 1.710 in Vlaanderen. In Vlaanderen worden de minst gevaarlijke onder hen (352) opgevangen door de gewone psychiatrische instellingen, nog eens 737 zitten in homes, worden ambulant begeleid of zitten in projecten van beschut wonen. De matig gevaarlijken kunnen in Vlaanderen gedeeltelijk (zo'n 114) terecht in proefprojecten in Rekem, Bierbeek en Zelzate en die werken goed.
In totaal zitten in België echter nog altijd 848 geïnterneerden in gewone gevangenissen, meestal zonder enige therapie.
Professor Paul Cosyns bracht die geïnterneerden, die nog in de gevangenissen zitten in kaart in een studie in het vakblad Panopticon. Drie vierde van deze groep lijdt aan meerdere psychiatrische stoornissen tegelijk, reden waarom het totale sommetje meer dan 100% bedraagt. 53% heeft persoonlijkheidsstoornissen (narcisme, schizoïdie, antisociaal of obsessioneel gedrag), 37% is verslaafd aan drugs, 34% heeft psychosen, 28% lijdt aan parafiliën (exhibitionisme, extreem sadisme, pedofilie e.d.), 26% is mentaal gehandicapt en 19,6% kan zijn impulsen niet controleren.
De opgesloten geïnterneerden zijn bijna allemaal mannen (3% is vrouw) van tussen de 26 en de 45 jaar. De Waalse geïnterneerden zijn jonger dan de Vlaamse. Meer dan de helft zit opgesloten op basis van een beslissing van voor 2000. In Vlaanderen gaat het om twee op de drie. 41 geïnterneerden zitten er al 20 jaar of langer, soms al van voor 1961. En 46% van de geïnterneerden die nog in de gevangenis verblijven zit in Merksplas, Turnhout of Antwerpen. Meer dan een derde (36%) staat onder toezicht van de Antwerpse Commissie ter Bescherming van de Maatschappij.
Vlaanderen en Wallonië vangen de geïnterneerden totaal anders op. Vlaanderen heeft nl. géén gesloten psychiatrische instelling voor geïnterneerden. Wallonië heeft zo'n instellingen wél. Voor het eerst in 40 jaar verandert Justitie dat.

Wat verandert Onkelinx?

Wat verandert het ontwerp van Justitieminister Onkelinx, dat gisteren is goedgekeurd?

* De oubollige termen 'krankzinnigheid' en 'zwakzinnigheid' worden afgeschaft en vervangen door de meer moderne en internationaal aanvaarde 'geestesstoornis', die aansluit bij de psychiatrische classificaties van de DSM. Internering zal kunnen bij een crimineel met een geestesstoornis, die de controle op zijn daden volledig of ernstig heeft aangetast. Hij moet bovendien gevaarlijk zijn voor de maatschappij, er moet een risico op hervallen zijn.

* De psychiatrische expertise wordt verplicht voor iedere internering. Bovendien komen er kwaliteitsregels én een standaardmodel. Zo moet in de expertise staan welke geestesstoornis de betrokkene heeft, wat het verband is met zijn criminele feiten, hoe gevaarlijk hij is, hoe hij kan behandeld worden e.d.

* De slachtoffers van geïnterneerden krijgen dezelfde rechten als de slachtoffers van gedetineerden. Ze moeten worden ingelicht van iedere vrijlating en kunnen gehoord worden.

* Vrijlating op proef wordt veel strikter geregeld. Nu kan die vrijlating al wanneer de geestestoestand van de geïnterneerde voldoende verbeterd is én wanneer zijn reklassering (inkomen, woonst e.d.) verzekerd zijn. In de toekomst moet ook het risico op nieuwe feiten worden onderzocht en ook het risico dat hij slachtoffers lastig valt, wordt bekeken. Men zal voorts rekening houden met de houding van de geïnterneerde tegenover een behandeling: aanvaardt hij of weigert hij. Maar vooral: vrijlating op proef zal pas kunnen nadat eerder al andere mogelijkheden zijn uitgestest: penitentiair verlof, elektronisch toezicht of beperkte hechtenis. * De Commissies ter Bescherming van de Maatschappij (CBM), die nu de internering uitvoeren, worden afgeschaft. Die CBM bestaan uit een rechter, een advocaat en een psychiater en zij oordelen om de zes maanden over de geestestoestand van de geïnterneerde. Ze zijn onvoldoende geprofessionaliseerd. In de toekomst zullen de strafuitvoeringsrechtbanken, die sinds 1 februari 2007 aan de slag zijn voor de vrijlatingen van veroordeelden met straffen boven de drie jaar, ook oordelen over alle vrijlatingen van geïnterneerden. De dierecteur van de inrichting waar de geïnterneerde verblijft moet ten laatste iedere zes maanden een advies over iedere geïnterneerde voorleggen. De strafuitvoeringsrechtbanken moeten voor Onkelinx al vanaf 1 september 2007 bevoegd worden voor internering. Daarom komen er vier extra bij, bovenop de bestaande negen.

* Definitieve vrijlating zal maar pas kunnen nadat de geïnterneerde minstens twee jaar voorlopig vrij was op proef. Onkelinx wil zo nieuwe Ait Oud-toestanden vermijden: Ait Oud kwam definitief vrij zonder op proef te zijn vrijgelaten.



Laurette Onkelinx


Wat zijn de belangrijkste kritieken?

In de Kamercommissie Justitie werden diverse deskundigen gehoord over het ontwerp. Wat zegden zij?

* De procedure is veel te log, te 'gejuridiseerd' en niet aangepast aan de realiteit van een psychiatrisch gestoorde. Zo heeft de rechter die over geïnterneerden moet beslissen, zeven dagen tijd nodig om dringende maatregelen te nemen: veel te lang, vinden de critici. Door die logge procedures gaan de slachtoffers er in Vlaanderen op achteruit.

* Het wetsontwerp is helemaal afgestemd op de Waalse situatie, waar iedere geïnterneerde geplaatst wordt omdat daar grote gesloten psychiatrische instellingen zijn. In Vlaanderen bestaan die niet. Hier komen veel geïnterneerden vaak al van in het begin vrij op proef, maar worden toch - na akkoorden met psychiatrische instellingen en homes - residentieel behandeld. Dat goed werkende systeem voor de Vlaamse geïnterneerden dreigt afgeschaft te worden.

* Geïnterneerden zullen door dit ontwerp veel langer in de gevangenis blijven. Er zullen méér plaatsen in de gevangenissen nodig zijn, terwijl het net de bedoeling is om geïnterneerden sneller uit de gevangenis te halen, want daar worden ze niet behandeld.

* Er moet een psychiater zetelen in de rechtbank die over de geïnterneerden beslist en dat is in de strafuitvoeringsrechtbank niet. Tijdens de debatten bepleitte ook Servais Verherstraeten (CD&V) dat, maar Onkelinx vreest dat de psychiater dan te veel de beslissing zal bepalen.

* Het POKO, een overheidsinstelling die gevaarlijke criminelen in observatie moet nemen om ze te onderzoeken, is al gevraagd door de Commissie-Dutroux. Het kwam er nooit, nu nog niet, door gebrek aan geld.

Wat ging vooraf?

Al sinds 1964, toen de huidige interneringswet van kracht werd, is er scherpe kritiek op de manier waarop de wet wordt toegepast.
Eerst en vooral op de kwaliteit van de psychiatrische expertises. De meeste kwamen tot stand na een oppervlakkig babbeltje waarin vragen gesteld worden als 'aan welke zeeën grenst Spanje?' De diagnose werd later nauwelijks nog geverifieerd.

Al in 1964 wilde men "bij hoogdringendheid" een centrum oprichten om alle psychiatrische expertises te doen. Het is er nog altijd niet en komt er nu ook weer niet.
Al sinds 1964 wordt de afwezigheid van therapeutische begeleiding in de instellingen voor sociaal verweer, waar de geïnterneerden opgesloten zitten, bij herhaling aangeklaagd. In 1977 door het Antwerps Advocatencollectief (AAK), in de jaren tachtig door de Liga voor Mensenrechten. In 1985 werd in opdracht van een parlementaire werkgroep (de Initiatiefgroep Gevangeniswezen) een lijvig rapport (286 p.) over de problematiek gemaakt. "In Merkplas, waar zo'n 300 geïnterneerden verblijven, heb je geen therapie. Geïnterneerden worden gestockeerd, aan het werk gezet of vol pillen gestopt", zo schreef men toen. Het leidde niet tot één hervorming.
België werd in 2001 bezocht door het Straatsburgse Comité tegen Foltering. Dat hekelde de slechte situatie van de geïnterneerden (geen psychiatrisch personeel, slechte hygiëne e.d.) opnieuw. Ondertussen werd wel therapie uitgebouwd in Doornik, maar in Vlaanderen bleef alles bij het oude. In januari 1998 had minister van Justitie Tony Van Parys (CD&V) de commissie-Delva opgericht. Haar rapport was pas in 2002 klaar. Zij herkauwde de kritieken die al 40 jaar bekend waren. Ze vond dat de geïnterneerden door Volksgezondheid moeten worden behandeld. Ze wilde per geïnterneerde een overeenkomst tussen hemzelf, de CBM die de internering controleert en de therapeutische instelling. Daarin moeten rechten en plichten van iedereen staan. Ze wou de kwaliteit van de expertises verbeteren en pleitte voor een pro-Deosysteem voor gratis psychiatrische bijstand, zoals dat voor rechtsbijstand bestaat. De voorstellen waren minimalistisch, een prijskaartje was er niet.

Minister van Justitie Marc Verwilghen (VLD) hevelde dan zo'n 90 geïnterneerden met een beperkt risico over naar psychiatrische instellingen van de Vlaamse Gemeenschap. Hij maakte een wetsontwerpje, maar dat viel weg door de verkiezingen.



Marc Verwilghen


En dan kwam Onkelinx. Zij wilde een grote gesloten instelling voor 500 geïnterneerden in Antwerpen, maar door het getwijfel van het Antwerps schepencollege, dat het belang van de instelling voor de tewerkstelling in het Antwerpse niet zag, kwam daar niets van terecht. Antwerpen wilde deze instelling in het ziekenhuis van Stuivenberg en koppelde ze aan een nieuw te bouwen kliniek. Dat is een project van vele jaren en dus ging de grote instelling naar Gent. Daar begint nog dit jaar de bouw voor 270 plaatsen. Antwerpen zou nog een kleinere instelling voor 120 geïnterneerden in de Stuivenbergkliniek krijgen, maar de bouw daarvan begint ten vroegste in 2009. Als hij doorgaat...

Onkelinx zelf laat ondertussen in Merksplas twee containers met in totaal 60 plaatsen voor mentaal gehandicapte geïnterneerden, bouwen. Die moeten eind dit jaar opengaan. De kostprijs wordt op 6,26 miljoen euro geraamd. Er komen voor deze groep bovendien 36 extra personeelsleden bij.
De minister kondigde voorts aan dat alle negen psychiatrische annexen (afdelingen) van gevangenissen waar geïnterneerden nu nog verblijven een multidisciplinair team krijgen. Dat moet minstens bestaan uit: een psychiater, een psycholoog, een opvoeder, een maatschappelijk assistent, een verpleger, een kinesist en een erghotherapeut. Het ziet er naar uit dat er eindelijk beweging komt in dit dossier.